Variantiniai statybos liaudies terminai „Lietuvių kalbos žodyne“

Terminologia | 2008 | 15 111 Wariantywne ludowe terminy budowlane W Słowniku języka litewskiego ROBERTAS STUNŽINAS Instytut Języka Litewskiego Wariantywność – właściwość języka związana z odchyleniem integralności tworzenia odmian samej jednostki językowej na różnych poziomach języka jednostki językowej (Сложеникина 2005: 8). Jest to zdolność języka do (fonetyki (i ortografii), akcentologii, gramatyki, leksyki), zachowujących izomorficzną zgodność jednostek treści i formy, która nie narusza owej całości (КРycР 2003: 104). Z historycznego punktu widzenia wariantywność jest skutkiem rozwoju języka, kontaktów między różnymi odmianami języka (gwarową, potoczną, zawodową itp.) oraz rozmaitych wewnętrznych czynników systemowych (КРycР 2003: 104). Wariancja jest szczególnie charakterystyczna dla ludowej terminologii, która kształtowała się przez długi czas, była używana w różnych miejscach Litwy i podlegała wpływowi rozmaitych czynników językowych. W niniejszym artykule analizowane jest budowlane słownictwo ludowe Słownika języka litewskiego (LKŽe 2005), tj. wyrazy żywego języka nazywające specjalne wyobrażenia lub pojęcia budowlane. Jedną z głównych cech wyróżniających terminy ludowe jest to, że w odróżnieniu od terminów naukowych terminy ludowe nazywają nie specjalne pojęcia, które powstały wraz z nauką, lecz specjalne wyobrażenia lub pojęcia (por. Гринев 1993: 48); terminologię ludową od terminologii naukowej odróżnia mniejsza ścisłość znaczeń i użycia (Klimavičius 1996: 6). Celem artykułu jest ustalenie dominujących przypadków wariantywności ludowych terminów budowlanych oraz ukazanie różnorodności wariantywności. Na podstawie Słownika współczesnego języka litewskiego (DŽ6 2006) ustala się stosunek terminów ludowych do języka normatywnego. Tym razem zakres rozważań ograniczono do formalnego strukturalnego typu wariantywności terminów, a najwięcej uwagi poświęcono terminom różniącym się w najmniejszym stopniu. W niniejszym artykule nie omawia się przyczyn wariantywności ludowych terminów budowlanych; będą one przedmiotem dalszych badań autora. Łącznie analizowanych jest prawie 400 przypadków wariantywności terminów. Jak już wspomniano, wszystkie analizowane w artykule przypadki wariantywności terminów zaliczają się do formalnej strukturalnej wariantywności terminów. Za wariantywnością uznaje się te przypadki, gdy wariantywne środki językowe nie wskazują różnic cech denotatu- 112 Robertas Stunžinas | Wariantywne ludowe terminy budowlane... Formalna terminów i nie powoduje zmian semantycznych terminu, tzn. nie wiąże się z jakimikolwiek różnicami znaczeniowymi w treści terminu (Татаринов 2006: 173). Warianty tego typu można określić jako odmiany tych samych jednostek językowych, mające charakter formalny, pełniące tę samą funkcję i wykazujące regularne różnice w strukturze dźwiękowej (por. КРycР 2003: 107). Badanie zebranego materiału pozwala wyróżnić dwie duże grupy wariantów – warianty akcentuacyjne i fonetyczne (stanowiące prawie dwie trzecie wszystkich wariantów) oraz warianty morfologiczne. Te dwie grupy wariantów dzielą się jeszcze na mniejsze podgrupy. WARIANTY AKCENTUACYJNE I FONETYCZNE W grupie wariantów akcentuacyjnych i fonetycznych przeważają warianty akcentuacyjne, stanowiące więcej niż dwie trzecie wariantów tego typu. W grupie wariantów akcentuacyjnych przeważają warianty różniące się miejscem akcentu, stanowiące prawie trzy czwarte wszystkich wariantów akcentuacyjnych. W grupie wariantów o różnych miejscach akcentu przeważają wariantowe terminy paradygmatów z akcentem stałym i niestałym, znacznie rzadsze są wariantowe terminy paradygmatów tylko z akcentem niestałym albo tylko z akcentem stałym. Pod względem paradygmatów akcentu dominują warianty I i III oraz I i II koniugacji akcentowej. W grupie wariantów I i III koniugacji akcentowej przeważają szeregi wariantów z głównymi normatywnymi terminami I koniugacji akcentowej, np.: donkepis (1) Smn1, Šk – duonkeps (3a) Užv; grvilka (1) Vvr – garvilk (3b) Kv, Rt, Šv; grebstas (1) Brž, Jnš, Pn, Rk, Ukm, Krk, Klm, Upn, Dl – grebstas (3) Švnč, Kš, Vžns, Mlt, Ds; kltis (1) Tv – klėts (3) An, Užp; lópeta (1) Paį, Dr, Vdn – lopet (3a) Ds, Kv, Mrs, Mšk; mlkinė (1) Alk, Trg, Sb, Mrk – malkin (3a) Jrb; mukna „stora medžio žievė“ (1) Sr, Kv – maukn (3) Ss; palngė (1) Ūd, Mrj, Nmč, Sdk – pãlangė (1) Brs – palang (3b) Dv; pãpamatis (1) Škn – papamats (34b) Als, Šts; papreždis (1) Ds, An – papriežds (3b) Skdt; presienis (1) Šln, Žg – priesiens (3a) Švnč, Slk; presvirnis (1) Šlv, Ktk, Pb, Nmč – priesvirns (3a) Ukm; sspara (1) Rs, Vlk, Ad, Šmn, Vlkš, Kkl – sąspar (3a) Vl, Grš, Grl, Pkn, Kp, Alz, Dgl, Lnt, Rtn, Žl, Klt, Trgn; stóginė (1) LKA I 57, Krt – stogin (3a) LKA I 57, Kv, Krtn, Ms, Lnk, Plng, Gršl, Lkž; šberkštis (1) K. Būg (Skp), Kp, Adm, Krs – šeberkšts (3b) Dkk, Kp, Šmn, Paį, Dg, Krs, Dj; tapangis (1) Rs – tarpangs (3b) Varn, Šl; ùžkaboris 1 W artykule stosowane są skróty Słownika języka litewskiego. wariantywność strukturalna nie wykracza poza granice integralności Terminologia | 2008 | 15 113 (1) Plk – užkabors (34b) Graž; vernda (1) LKA I 40, Sd, Dv – verand (3b) LKA I 40 (Sg). Znacznie mniej jest szeregów wariantów z podstawowymi normatywnymi terminami III koniugacji akcentowej, np.: lenken (3b) Slk, Grv, Tvr, Kp, Dglš, (3a) Dsn – lekena (1) Vs; rentins (3b) Vdk, Kv, Dkš, Plv – retinis (1) Grz; stogdengs (3a) Vb, Skrb, Mšk, Krš, Skr – stógdengis (1) Tlž, Krž, Paį, Srv, Ėr. Szeregi wariantów z nienormatywnymi członami tworzą warianty wyrazów współczesnego języka, np.: ãpušė (1) Rm, Vkš, Kv, Kp – apuš (3b) Grv, Mrk – pušė (1) DŽ6; pakréigė (1) Smn, Gž – pakreig (3b) J. Jabl (Mrj), Stk – pakrigė (1) DŽ6; palngis (1) Prk – palangs (3b) Mrj – palngė (1) DŽ6; pamūras (1) – pãmūras (3b) Jsv, Krk – pamrė (1) DŽ6; paprežedė (1) Vdn, Trgn – papriežed (3a) Mlt – papreždis (1) DŽ6; paprežedis (1) – papriežeds (3a) Msn – papreždis (1) DŽ6; pãražė „dolna część słomianego dachu“ (1) Šts, Grž – paraž (3b) Erž – pãražės (3b) DŽ6; premenis (1) Všk – priemens (3a) Šmk, Btrm – priemen (3a) DŽ6; prepirtė (1) Sk, Pš, Sn – priepirt (3a) Vlk, Žal, Alk – prepirtis (1) DŽ6, albo terminy obecnie niestosowane w języku, np.: plytmets „ten, kto robi (surowe) cegły“ (3b) Škn – pltmetis (1) Trk; prievij (3a) Lkm – previja (1) Ml, Plš; skertinis (1) Jz – sąkertins (34a) Dglš; slógstis „żerdzie podtrzymujące kalenicę dachu“ (1) Rmš, Ūd – slogsts (3) Krok. Znaczną część wariantów I i III akcentuacji stanowią zapożyczenia, np.: ãkselis (niem. Häcksel) (1) – aksels (3b) Gs, Nm, Skr, Kl; gvelis (niem. dial. Gevel) „dwie zbite listewki, które układa się na ściółce, aby wiatr jej nie rozrywał” (1) – gėvels (3a) Ldvn, Rdm; gvelis (niem. dial. Gevel) „szczyt dachu, sklepienie” (1) – gėvels (3a) Up; kakals (niem. Kachel) „piec” (3b) Šlu, Skdv, Lnkv, Vlkv – kãkalis (1) Br, kkalis (1) Prn; kiaunor (niem. Keller) „domek do wsypywania ziemniaków” (3a) Šn – kiaunórė (1) Klp; klmeris (niem. Klammer) „żelazna klamra” (1) – klemers (3b) Erž, Vdk, Šll; skidelis (niem. Schindel) „gont” (1) Adm, Gr, Grž, Vb – skindels (3b) Skp; stalažia (niem. dial. stallâsche) (3b) Jnš – stlažiai (1) Škn; stederis (niem. dial. ständer) „słup“ (1) Vn, Krž – stenders (3b) Rsn; špkėrė (niem. Speicher) „spichlerz“ (1) LKA I 47 (Rsn, Plšk) – špykėr (3a) LKA I 47 (Vlkš, Pgg), Vrb, Nm, Mrj; štederis (niem. dial. ständer) (1) Brs – štenders (3b) Pgg, Dr, Brs, Ms; žiogspira (niem. Sägespäne) „trociny, wióry“ (3a) Lk, Pln – žiógspirai (1) Ggr, Ms. Kilka wierszy tworzą nieużywane hybrydy, np.: paprpečkė (białorus. прыпечак) „miejsce pod przypieckiem, zapiecek, przyapieczysko“ (1) Vdš, Klt – papripečk (3b) Sn, Tvr, Ad; skesbalkis „belka poprzeczna“ (1) LKA I 130 (Sg) – skersbalks (3b) Akm; 114 Robertas Stunžinas | Wariantowe ludowe terminy budowlane... (3b) Šts; ùžpečkis „miejsce za piecem, zapiecek“ (1) DūnŽ – užpečks (3b) Upt, Btg, Trk. W grupie wariantów akcentowych I i II przeważają szeregi z podstawowymi terminami akcentowymi I. Pod względem normy widać, że po równo występują szeregi wariantów z normatywnymi terminami akcentowymi II i z normatywnymi terminami akcentowymi I, np.: statnis (2) Alz, Užp, Vb, Skrb – stãtinis (1) Paį, Kp, Upn, Pkn, Ndz, Onš; šungavis „wystające końce dwóch zazębionych belek w konstrukcji budynku“ (2) Erž – šùngalvis (1) Slv, Jrb; ublãdė „osobny budynek, w którym znajduje się piec chlebowy albo gdzie przygotowuje się karmę dla zwierząt“ (2) Vvr, Knt, Pln – ùbladė (1) Slnt, Kl; spãlinė (1) Šmn – spalnė (2) Nč; vštinė (1) Klb II 19 (Lkm), Ob, Žl, Pc, Gs, Kp, Km – vištnė (2) LKA I 52, Plšk. Znaleziono jeden szereg wariantów z obydwoma normatywnymi terminami, np.: akierius „pokój w wiejskim domu mieszkalnym“ (1) Krtn, Tv – alkirius (2) Al, Mrj, Šlvn. Jeden szereg zawiera normatywny termin akcentowy I: pastóginė (1) Rm – pastognė (2) Ėr, Šd, Tv, Jn. Kilka wierszy tworzą warianty wyrazów współczesnego języka, np.: grinči (2) Srd – grnčia (1) Žsl, Bgs – gryči (2) DŽ6; šlna (1) LD 215 (Ds, Lkm, Klt), Jnšk, Grv, Rmš, Klvr, Šmk, Pls, Rš, Erž, Ktk, Krns – šlyn (2) Vlk, J. Jabl (Vlk) – šlnas (1) DŽ6. W innych przypadkach wiersze tworzą terminy niestosowane we współczesnym języku, np.: altãrija (1) Vvr, Pn – altarij (2) Grg; mūrinė (1) An – mūrnė (2) Jnš; pãpavietis „zadaszenie“ (1) Mrs – papavitis (2) Dv, Vrn; pariestnis „strych“ (2) Vkš, Trk, Mžk, Lž – pãriestinis (1) Vkš; paštra „szopa“ (1) Slv, Grdž – pašėtr (2) Erž; šininė (1) LKA I 57 (Skrd, Žal, Brb), Šil – šiennė (2) LKA I 57 (Klp, Plšk, Alk), Glv, Prk, Nm, Pgg; žardnis (2) Vrn – žrdinis (1) Ds. Nemažą dalį variantų I ir II kirčiuotės sudaro terminai, nevartojami šiuolaikinėje kalboje – zapożyczenia i hybrydy, pvz.: dùršliokas (l. durszlak) „narzędzie do wybijania otworu w żelazie” (1) Sn, dušliokas (1) Kal – duršlikas (2) Švn, Ds; kaminyči (l. kamienica) „murowany dom” (2) K. Būg (Grl) – kaminčia (1) Ms, Slnt, Kv, Ds, Šln, Ar, Pkr, Krš, Dgl, Pc, Ds, Skp, Trgn; lėd (l. lada) „urządzenie do podnoszenia kłód” (2) Stk – lda (1) Alv, Nmn; mkolas (brus. махало) „narzędzie do smarowania, smarownica, pędzel” (1) Nm, PnmA, Vžns, Dgl, Sb – moklas (2) Jnšk; padametas „fundament, podstawa” (2) Skp, Vl, Sdb, Kp, Ppl – pãdamentas (1) Paį; pilavnos (l. piɫowiny) „trociny, odpadki z piłowania” (2) Vs – plavinos (1) Jnšk; stalirius „stolarz” (2) Al, Jon, Upt – stãliorius (1) Tt, Vdk; stoni (brus. стайня) „stajnia“ (2) Šlčn, (4) Plv, Užg, Slm, Ktk, PnmR, Ut – stónia (1) LKA I 266, K. Būg (Ds); štamplis (niem. ùžkaklis „miejsce między ścianą a piecem, zapiecek“ (1) Šts, Up – užkakls Terminologija | 2008 | 15 115 Stemmp fahl) „pal mostu“ (2) Dbč, Vlk, Ds – štapolis (1) Sdk; teslčia (pol. cieślica) „siekiera ciesielska“ (1) KzR – teslyči (2) LKA I 89 (Pjv); zomãtas „płot z pali“ (2) Akm, Sd, Rdn – zómatas (1) Nmn; zoviskas „zawias“ (2) Grk, Grz, Mrj, Sn, Všk – zvieskas (1) Slnt; akmenyči (2) Pls, Plš – akmenčia (1) Klvr; mūrliotinis (pol. murɫat) (1) Lk – mūrliotnis (2) Pvn; torpnė „szopa, w której składuje się drewno opałowe i torf“ (2) Lkv – trpinė (1) Antz. W grupie trójczłonowych szeregów terminów o akcentuacji I, II i III częstsze są szeregi wariantów z głównymi normatywnymi terminami o akcentuacji I, np.: prešinė „pomieszczenie do odkładania czegoś, komora“ (1) Pl, Lš – priešin (3a) Gdl – priešnė (2) Ūd; prešinė „sień, przedpokój“ (1) Pl, Lš, Krok – priešin (3a) Gdl, Vv – priešnė (2) Ūd. Znaleziono jeden szereg z głównym terminem o akcentuacji 3b: plūktuv (3b) Krš, Gdž, Jnš, Šd – plūktùvė (2) Brž – plūktuvė (1) Jnšk, Škn, Šd, Žml. Szereg wariantów z terminami nienormatywnymi tworzy szereg wariantów wyrazów współczesnego języka, np.: garaladė (2) Ps, Rm, Klov, Sdb – gãralaidė (1) Ds, Slm – garalaid (34b) Kp – grlaidė (1) DŽ6. W grupie wariantów o akcentuacji I i IV przeważają szeregi wariantów z głównymi terminami o akcentuacji I. Kilka szeregów zawiera główne normatywne terminy o akcentuacji I, np.: čérpė (1) Brb, Vdn – čerp (4) Ds, Lkš; kmša „otwór w dachu, suficie lub ścianie, przez który upycha się siano lub słomę na strychu“ (1) Lkš, Gs – kimš (4) Gs, Grš. Kilka wierszy zawiera nienormatywne terminy normatywne III lub IV koniugacji akcentowej, np.: skrda (1) DūnŽ, Slnt, Krš, Šv, Pls – skard (4) Jš; vrža (1) Rg, Škn, Varn, Pc – varž (3) Slm, (4) Sdk. Jeden wiersz tworzą terminy nienormatywne. Są to warianty współczesnego wyrazu językowego: pant „poprzeczna belka łącząca krokwie budynku“ (4) Vkš, Lc – pnta (1) Mžk – pntas (1) DŽ6. Połowę tej grupki stanowią wiersze z wyrazami obcymi, np.: blka (niem. Blech, brus. бляха, pol. blacha) „blacha“ (1) Slnt, Gršl, Grg, Yl – blėk (2) Kp, Užp; grda (ros. гряда, łot. grēds) „dawniej jedna z żerdzi wewnątrz chaty, wzdłuż ścian, służąca do suszenia drewna lub czegoś innego“ (1) Rdm, Vs, Lš – grėd (2) Ds, Jnš, (4) Švnč, Dglš, Tvr, Trgn; liūdė (niem. dial. lode) „pion“ (1) Kv, Bržr, Šk – liūd (4) Skr; staini (białor. стайня) „stajnia, pomieszczenie dla koni“ (4) LKA I 51 (Žml, Škn, Rz, Klov, Krs, Pc, Čk, Krk, Trs, Vdš, Lb), Mžš, Pkr, Rd, Kp, Antš – stinia (1) LKA I 51 (Rš, Pb), Trak; šiópa (pol. szopa) „szopa, wiata“ (1) BM 69 (Žb) – šiop (4) KzR; vopn „wapno“ (2) Pns, Žl, (4) Alv, Ds, Kp – vópna (1) DrskŽ, Srj. 116 Robertas Stunžinas | Wariantywne ludowe terminy budowlane... akcentowych odnotowano cztery razy rzadziej. W grupie wariantów akcentowania II i III znaleziono wiersze z pagrinpadagtė „zadaszenie, diniais norminiais ir visais nenorminiais nariais yra beveik po lygiai, pvz.: schronienie pod dachem“ (2) Km, Ut, DŽ6 – padangt (3b) Ad; priemen (3a) Ldk, Ign, Plš, Vl, Mrj, Brš, Ktk, Mšg, DŽ6 – priemnė (2) Jž; stavars (3b) Mrc, Krok, Rud, Drsk, DŽ6 – stavãris (2) Trgn, Sdk, Mlt, Krd, Lkm; padangšt (3b) Trgn – padagštė (2) Ktk – padagtė (2) DŽ6; papavitis (2) Dv – papaviets (34b) Nč, Rod, Vrn; triobėss (3a) Rmš – triobsis (2) Grnk, Šk – trobess (3a) DŽ6; pagrdai (hibr.) (2) Vrb, Mrj – pagrėda (3b) Klvr. W grupie wariantów akcentuacyjnych II i IV dominują szeregi wariantów z głównymi normatywnymi terminami II akcentuacji, prawie o połowę mniej jest terminów z głównymi normatywnymi terminami IV akcentuacji, np.: aksnis (2) Krtn – alksns (4) K. Būg (Dv, Lz); kklis (2) – kokls (4) Up; kūlis (2) Prk – kūls (4) Pp, Krkl, Lž; kūtė (2) Slnt – kūt (4) Pp, Krš; mūris (2) Dr – mūrs (4) Šv, KlvrŽ; žigris (2) Jn (Kv) – žiogrs (4) Eig; kapls (4) Užv – kãplis (2) Pln; basls (4) Nj, Jnšk – bãslis (2) Krč; kūl (4) Ds, Nmn, Ds, Ll – kūlė (2) Tl; spyrs (4) LKA I 97 (Pnm, Šmn, Alvt), LKA I 131 (Gd) – spris (2) DūnŽ, LKA I 131 (Pnm, Šlv, Vlkj), Škn. Znaczną część stanowią wiersze wariantów z nienormatywnymi członami, np.: spyriùs (4) Krns, Rs, Dkš – sprius (2) Up – spyrs (4) DŽ6; traknia (4) Sv, Ldk, Upn, Gdl, Ėr, Upt, Kvr, Vb, Grž – trãkniai (2) DrskŽ – trãknys (4) DŽ6; ant (4) Kp, Antš – atė (2) Klp – atis DŽ6; dablis (2) Btr – dambls (4) Rmš – dembls (4) DŽ6; strikuliai (2) Mrk – strikuolia (4) Lzd; stūrs (4) Kvt, Ob – stūris (2) Rk. Znaczną część grupy stanowią szeregi wariantów zapożyczeń, np.: stanė (brus. стайня) „stajnia dla koni” (2) LKA I 51 (Up), Škt, Krš, Lk, Grd, Tt, Vdk – stain (4) LKA I 51 (Pc), Bsg; šiuba (brus. шыба) „ramy okienne” (4) Šn, Ldvn, Rmš, Kt, KzR – šiùbai (2) Ser, Skrd; švèlius (niem. Schwelle) „belka ścienna, kłoda” (2) Sn, Ūd, Ldvn, Dkš, Pns – šveliùs (4) Lp; švels „belka ścienna, kłoda” (4) Brš, Lkš, Jrb – švlis (2) Pgg; švelia (niem. Schwelle) „dolny wieniec budynku” (4) LKA I 36 (Lkš, Snt, Br), Lkč, Čb, Skr – švliai (2) Ūd; švėls (niem. Schwelle) „słup budynku” (4) Pg – švlis (2) Dj. Przypadki wariantywności terminów paradygmatów o stałym akcencie są stosunkowo rzadkie. Grupę wariantów akcentowych I grupy akcentuacyjnej stanowią terminy obecnie nieużywane w języku, np.: antrãmedis (1) Vj – atramedis (1) Ds; ãtbraila „odcięty kawałek“ (1) Slnt – atbrila (1) Rdm; pakltė (1) Gl, Ds – pãklėtė (1) Slnt, Šts. Kilka wierszy zawiera niezalecane hybrydy, np.: pablkė (1) Grš – pãbalkė Przypadki wariantywności terminów o niestabilnych paradygmatach Terminologia | 2008 | 15 117 (1) Vrn; vištinčia (1) LKA I 52, Vgr, Prk, Rsn, Pnd, Klp – vštinyčia (1) Grš, Plv, Mrj, Jz, Rk Vdšk, Rgv. Warianty intonacji w tych samych miejscach akcentu stanowią stosunkowo niewielką część wariantów akcentuacyjnych. W tej grupie dominują szeregi wariantów z terminami podstawowymi, mającymi w tym samym miejscu akcentu intonację opadającą. Pod względem normy widać, że większa część wierszy wariantów zawiera podstawowe terminy normatywne, np.: atpamatis (1) Skr – ntpamatis (1) Šll, Up; pakriatė „sufit do zatrzymywania iskier“ (2) Dov, Slnt, Grg – pakriutė (1) Als, Kin; pastógė (1) Nm, Jnš – pastgė (2) Grš, Gs; pjalas (4) Mrk – pjulas (3) Vlkv, Kp; smagas (4) Pžrl – smigas (3) Ak, Mrs, Skr; šebérkštis (1) Nj – šebekštis (2) Pbr; žigės „dwie związane żerdzie do ustawiania kłody, wysokiego słupa“ (2) Ms – žrgės (1) Nmn; žvras (2) Kl, (4) Varn, Krž – žvras (3) Škt. Jeden z szeregów wariantów zawiera termin normatywny o charakterze niepodstawowym: trsienis (1) LKA I 57 (Btrm), Ig, Skd – trisinis (2) LKA I 57, Ms, Plng, Kl – trisenis (1) LKA I 57 (Ndz, Eiš, Azr), Rtn, Slm, Sn, Žrm, Nmj. W pozostałych przypadkach szeregi wariantów tworzą warianty wyrazów współczesnego języka oraz terminy nieużywane, np.: spadas „podpora, podpórka“ (4) Vlk – spndas (1) Lp – spand (4) DŽ6; stūmas „zasuwa drzwiowa“ (2) LKA I 40 – stūmas (1) K. Būg (Ds) – stūm DŽ6; gnkas (2) An, Ds – gónkas (1) Sml; pakelanis (2) Al, Alv – pakelinis (1) Lš, Mrs, Al – pakelains (34b) Smn, Krok; pagaktis (1) Šts – prgaktys (3b) Šts, Štk. Znaczną część stanowią szeregi wariantów zapożyczeń, np.: kartkas (l. tartak) „tartak“ (2) Pgr, Up, Lž – kartókas (1) Sk; stadas (niem. dial. stall) „obora“ (2) Alvt, Slv, Vn, Rt, Bt, Kv, Varn, Užv, Trk, Žr, Prk, LKA I 50 (Trg) – stldas (1) LKA I 50 (Lkv, Šlu, Pgg); stadis (niem. dial. stall) „obora“ (1) LKA I 50, Tl, Kltn, Kv, Rsn – stldis (1) LKA I 50 (Dov, Nd); stalenė „warsztat stolarski“ (2) Jon, Grdž, Žml, Lkv, Plt – stalérnė (1) Pšl, Vkš; tartkas (l. tartak) „tartak“ (2) Dr, End, Slnt, Rs, Žg, Šmk, Skr, Lkč, Kdl, Lel, Ds, Jdr, Azr – tartókas (1) Rtr – tatokas (3b) Smn, Btrm; trepelis (nlt. ?) „podwyższenie dachu na słupkach“ (1) Šlu, Prk, Brs, Lž, Krp, Trg – trémpelis (1) Up, Lkv; vikelis (niem. Winkel) „kątownik“ (1) Kv – vnkelis (1) Antz, Akm, Dkk, Šd. Znacznie mniejszą część wariantów intonacyjnych w grupie wariantów o tym samym miejscu akcentu stanowią szeregi wariantów z terminami podstawowymi mającymi akcent inicjalny. Większość szeregów zawiera podstawowe terminy normatywne, np.: čérpė (1) Brb, Vdn – čepė (2) Rs, Kt, Rdm, Lp, Lel, Šln, Dkš; nmpusė 118 Robertas Stunžinas | Wariantowe ludowe terminy budowlane... (1) Šl, Pkr, Rm – (1) Rš – pemetė (1) Ėr; rntas (1) Dv, Šl – ratas (2) Jnš; rmai (1) Žln – rmai (2) LKT 81 (Bdr); stódainis „deseczka lub kołek do budowy płotu sztachetowego“ (1) Lž, Lc – stdainis (1) LKA I 60 (Lž); tnkas (1) Pst, Kp – tikas (4) Pv, Gs; žnplės (1) Kv, Vvr, Snt, Pln – žnplės (4) Rdš. Kilka wierszy stanowią terminy obecnie niestosowane w języku, np.: palùndai „boczne sufity klepiska“ (1) Lp, Vs, Pns, Sn – paludai (2) Šn; sienólis „belka ścienna“ (1) Tvr – sienlis (2) Dsn, Lz. Znaczną część stanowią wiersze z obcymi wyrazami i nieużywanymi hybrydami, np.: blkis (niem. Balken) „belka, gruby kloc” (1) Krč, Gs – bakis (2) Pp, Kv, Grg; dùršliokas (pol. durszlak) „narzędzie do wybijania otworu w żelazie” (1) Sn – dušliokas (1) Kal; kntas (pol. kant) „krawędź” (1) Nmn, Lš – katas (2) Ds; liūkas (niem. Lücke) „otwór w dachu obory do ładowania paszy” (1) Alk – liūkas (2, 4) Brt, Mrj; mùrlotas (pol. murɫat) „wieniec belek na murach murowanego budynku, na którym układa się krokwie” (1) Nm, Smn, Kp – mulotas (1) Kč; pečiùrkė (pol. pieczurka) „wgłębienie, otwór z boku lub z przodu pieca do odkładania drobnych przedmiotów” (1) Lp, KzR – pečiukė (2) Plv, Mrj, Dkš; sklepéinė (białorus. скляпенне, pol. sklepienie) „łukowate sklepienie (zwykle pieca)” (1) LKA I 43 (Al, Dv, Btr, Kpč) – sklepenė (2) LKA I 43 (Eiš), Dv; klkpečius (hybryd.) „piec do wypalania wapna” (1) Skr – kakpečius (1) Pgr; trmbalkis (hibr.) „poprzeczna belka główna“ (1) Btg, Sml – trabalkis (1) Skr, Šlv, Vdk, Erž; virlnė (hibr.) „oddzielny budynek kuchenny“ (1) Trs – viranė (2) Šd. Warianty fonetyczne. Wariantów fonetycznych jest trzykrotnie mniej niż wariantów akcentuacyjnych. Grupę wariantów fonetycznych tworzą terminy wykazujące fonetyczne różnice ilościowe i jakościowe w rdzeniu lub afiksach albo inne cechy fonetyczne (wstawianie lub pomijanie samogłosek bądź spółgłosek). Warianty z ilościowymi różnicami samogłosek. Grupę tę tworzą warianty z różnicami między samogłoskami długimi i krótkimi oraz między tymi samogłoskami tworzącymi dyftongi i mieszane dwugłoski. W tej grupie szeregi wariantów najczęściej tworzą terminy odpowiadające normom języka ogólnego oraz warianty wykazujące cechy wydłużenia samogłosek, np.: kljus (2) Ut – kljus (2) J (Ds); kùkis „kūjis“ (2) Ndz, Mrk – kūkis Užg; paužls „podniebie gotowalnego komina“ (3b) Ms, Slnt, Trš, Ggr – paūžlis (1) Škn, KlvrŽ; pjùvenos (1) Plk, Grd – pjūvenos (1) Mrj; tlius „nieprzemakalna smołowana tektura do krycia dachów“ (2) Prn – tlius (2) Č; triùšis „trzcina pospolita“ (2) Prk, Pgg, Smln, LKT 165 (Ktč), Rsn – triūšis (2) Prk; užlaidins „zajęta część poddasza“ napusė (1) Žg, Sk – nampus (3b) Škn; pérmetė „poprzeczna belka łącząca coś“ Terminologia | 2008 | 15 119 (34b) Brb, Vlkj – ūžlaidins (34a) Š (Vrn); užlaidnis „užleista pastogė“ (2) – ūž laidinis (1). Nemažą dalį sudaro eilutės su svetimybėmis, pvz.: balsas (l. balas, brus. баляс) „statinis“ (2) Pšl, Pbr – balèsas (2) Grž; brùsas (l. brus, brus. брус) „rąstagalys, keturkampis rąstas“ (2) Lkm – brsas (2) Jž; dlė (vok. tarm. dil, dille) „stora lenta, grįstas“ (2) Škn, Rs – dlė (2) Rd; kãkalis (vok. Kachel) „krosnis“ (1) Br, kkalis (1) Prn; mūrliotas (l. murɫat) (1) Pln, Up, Tl, Tv – muliotas (1) Brs, Kv, Mžk, Lž; mūrlotas (l. murɫat) „sienojų vainikas ant mūrinio pastato sienų gegnėms sudėti, gegninis“ (1) Jnšk, Sn, Grž, Pns, (3a) Žal – mùrlotas (1) Nm, Kp, Pjv, mulotas (1) Kč; stinia (brus. стайня) „arklių tvartas“ (1) LKA I 266 – stóinia (1) LKA I 266, Alv, Vp; tblis (l. tebel) „wiertło“ (2) Šln – tèblis (2) Rd, Grz, Sml; tblius (l. tebel) (2) Rs, Šlv, Lkm, Krž – tèblius (2) Čk, Lp, Gdr, Krd, Sl, Kp, Kb; tnas (l. tyn, brus. тын) „konstrukcja, płot, drąg, kij“ (4) LKA I 62 (JnšM), Dbč, (2) LKA I 62 (Eiš) – tnas (4) LKA I 62 (Dv), LKA I 63 (Pls); zrūbas „wieńcowa konstrukcja domu“ (2) LzŽ – zrùbas (2) Drsk, Pls. Warianty z jakościowymi różnicami samogłosek. Grupę tę tworzą warianty z różnicami szeregu i stopnia podniesienia samogłosek oraz tych samogłosek tworzących dyftongi i dwugłoski mieszane. Połowę tej grupy stanowią terminy odpowiadające normom języka ogólnego oraz warianty z jakościowymi różnicami samogłosek, np.: bambls „krawędź, koniec dachu słomianego“ (4) Pg, Skrb, Slm, Klov, Kp, Rm, Vl – bembls (4) Skp; bambls „mały snopek słomy, układany na kalenicy dachu lub od strony szczytowej, zimblys“ (4) Tt, Slm, Mrj, Ldnv – bembls (4) Km; gntas (2) Als, Škn – gutas (2) Ukm, Trgn, Dgl; kragas (4) Vlkv, Skdv – kregas (4) Al, Vlk, Jz, Grl, Alv, Trak, Pkn, Mrj, Šn, Vs, Srj; nãmas (4) Grž, Pb, Mrk, Pn, Skr – nùmas (4) Slnt, Šv, Pvn, Pj, Kv, Krtn, Pln; palpė (1) Mrj, Grš, Vv, Ldvn, Švn, Vrb, Dkš, Rz – pelpė (1) Aps, Dglš, Ign, Ml; pasterbls „dalis stogo iki susidūrimo su siena pastato“ (3b) Šmn, Erž, Pg, Lel – pastarbls (3b) Šd, Kp, Anč; rmai (1) Žln, rmai (2) LKT 81 (Bdr) – rmai (2) Vkš, Sml, Krns, Ktk, LzP, Rmš, Srv, Žlb, Krš; rplės (2) Prk, Als, Jnšk, Dov, Sg, Grš, Dv, Grv, Yl – rãplės (2) LD 165 (Pmp, Krs), Mžš, Rdn; tarpùklėtis (1) Kp, Slm – terpùklėtis (1) Pn, Ds, Trgn, Krs; ùžkarpa (1) Prk, Užv – ùžkerpa (1) Grg. Znaczną część stanowią szeregi wariantów zapożyczeń i hybryd pvz.: advrija (sl.) „durų stakta“ (1) Pšl, Rz, Ob, Mrs, Pg, Lš, Švn, Ėr – niezalecanych w użyciu, edvrija (1) Čb, Krč; blkis (niem. Balken) „belka, gruby pień” (1) Krč, Gs, bakis (2) Pp, Kv, Grg – blkis (2) Rm, Krč, Pšl; 126 Robertas Stunžinas | Wariantowe ludowe terminy budowlane... Ps – „jednoręczna piłka“ (1) Jrb, Vlkv, Grz – štkžiogas (1) Šk; žiogspira (niem. Sägespäne) „trociny, wióry“ (3a) Lk, Pln, End, žiógspirai (1) Ggr, Ms – žiógspiriai (1) Vkš. W grupie wariantów końcówek -(i)us i -is kilka wierszy wariantów zawiera główne terminy normatywne, np.: dagtis „dach“ (2) Gdr, Trgn, Lkm, Rz, Arm, Ds, LTR (Pnd), Ob, Kp, Rk, Švd – dagčius (2) Skp, Km, Užp; blius (2) Krd, Dkš – blis (2) Grk, Pn; prikltis (2) Plv, Šn, Jrb – priklčius (2) Vlkv, Skr, Vdžg. klmeris (niem. Klammer, Nieco więcej jest szeregów z zapożyczeniami i hybrydami niezalecanymi w użyciu, np. : dils (niem. dial. dil) „gruba deska, brukowany” (4) Žg, Sk – dlius (2) Vlk, Prng; kardilius (l. kardel) „pas krokwi” (2) Dkš, Mrj, Ldnv – kardilis (2) Ūd, Krok; pùspečis „ława wymurowana przy piecu“ (1) Vvs, Vdš, Užp, Dkšt, Bgs – pùspečius (1) Ad, Pbs; senpečis „ściana ogrzewana przez piec“ (1) Skdv, Pvn, Vdk – senpečius (1) DūnŽ, Krž, Užv. Grupę wariantów końcówek -as i -(i)us tworzą szeregi z podstawowymi terminami końcówki -as. W większości są to terminy zgodne z normami współczesnego języka, np.: jujas (1) Pln, Kl, Krt, Als, Trgn, Tvr, Grg, Ds – jujus (1) Rk, Dkk, Ds, Jž; stógas (1, 3) Dt, SD 38, Sut, LKA I 266 – stogùs (3) LD 253 (Brž), LKA I 266, Krs, Slm, Ps; turklas (2) Grš, Skr – turklius (2) Ms, Yl. Jeden szereg tworzą niestosowane hybrydy: pečiavstas „drewniana podstawa pieca z bali do pieca ubijanego“ (1) Ssk, Ldk, Sv, Žl – pečiavsčius (1) Ant, Ktk, Klt, Krd. Szeregi wariantów końcówek -is i -ė, -(i)us i -ys, -as i -ys są pojedyncze, np.: krósnis (1) Skp, Brž, Km, Rm, Brsl, Trgn, Pnd, Paį, Vžns – krósnė (1) An, Yl, Trak; svarls (4) Š (Skp), Ln, Sml – svalas (4) J.Jabl. (Pšl), Kp. Jeden wiersz tworzą wyrazy obce: dlius (niem. dial. dille) „gruba deska“ (2) Vlk, Prng – dils (4) Sv, Ob. Odrębną grupę wariantów morfologicznych stanowią warianty słowotwórcze. W językoznawstwie litewskim zwyczajowo mówi się o wariantach sufiksów. Według V. Urbutisa warianty sufiksów to niezależne od fleksji odmiany postaci tego samego sufiksu (Urbutis 1978: 214). W niniejszym artykule za warianty słowotwórcze uznaje się terminy utworzone za pomocą wariantowych afiksów słowotwórczych (przedrostków, przyrostków) oraz terminy zawierające wariantowe afiksy. W tym przypadku za wariantowe afiksy słowotwórcze uważa się przede wszystkim przypadki wariantywności afiksów języka ogólnego i gwar. Za warianty słowotwórcze uznaje się również te przypadki, gdy derywaty prepečkas (1) Ldk, Jz, Auk, Žln, Btr, Užg; štkžiogis (niem. Säge) Terminologia | 2008 | 15 127 swoją budową i znaczeniem są do siebie podobne. Do wariantów słowotwórczych zalicza się również złożenia, w których występują różnice w łączeniu członów. niai. Znaleziono znacznie mniej Pagal darybos tipą darybinių variantų grupelėje vyrauja priešdėlių vediprzypadków wariantywności derywatów sufiksalnych, niewielką część stanowią wariantywne złożenia. Warianty słowotwórcze przedrostków. W badanym źródle udało się ustalić jedynie przypadki wariantywności przedrostków gwarowych. W tej grupie największą część stanowią przypadki wariantywności przedrostków prie-, prieši užoraz ich wariantów gwarowych. Przypadki wariantywności innych przedrostków są stosunkowo rzadkie. Derywaty z przedrostkiem prie-, prieši ich wariantami. W tej grupie większość stanowią derywaty z wariantowymi przedrostkami prie-, pry- (por. LKG 1965: 428) oraz prieš-, pryš-, np.: pregonkis (1) MPs, Nj – prgonkis (1) Mžk, Ms, Trš, Klm, Rs, Erž; prepirtis (1) Lnkv, Pš, Žg, Jnš – prpirtis (1) Vkš, Šts, Ms; preškaktis (1) Rm – prškaktis (1) Lk. Jeden wiersz stanowią hybrydy: prelotė „poprzeczka do przyciskania słomy“ (1) Vl – prlotė (1) Šts. Odnotowano kilka innych przypadków wariantywności przedrostka priei jego odmian, np.: preklėtis (1) Grv, Vj, Bsg – prikltis (2) M, Vlkv, Skr, Vdžg, Žal, Grš, Gl, Čk; priežed (3a) Rmš, Št – pryžed (3a) Grš, Plv, Jnš, Dkš, Kt, Ldvn, Šn, prižed (3b) Ar, Bsg, Srv. Derywaty z przedrostkiem uži jego wariantami. Tę grupę sudaro atvejai, kai tarmių priešdėliai užu-, ažutariami kaip ūž-, pavyzdžiui: užùgardė (1) LKA I 55 (Žb), Brž, Slm, Vb – ažùgardė (1) Pnd, Kp; užùjaujis (1) Pl – ažùjaujis (1) Grv, Ds, Užp; užùšalė (1) Slm, LTR (Pmp) – ažùšalė (1) Kp, Ds; ùžlaidas (3b) DūnŽ, Jz, Gs – ūžlaidas (1) Prn, Skr, Slv, Mrj, Jrb, Alk, Erž. Vedinius su kitais priešdėliais ir jų variantais, pavyzdžiui: pãpavietis (1) Mrs, papavitis (2) Dv – pópavietis (1) Pv; atpjov (3b) Rm – atãpjova (1) Ds; sspara (1) Ktk, Km, Vrn, KzR, Dbč, Vs, sąspar (3a) Klt, KzR „trobesio kampas, kur sunerti rąstai“ (1) Ign, Ob, Ant, Br, Vlk – sspara (1) Dkš. Darybiniai priesagų variantai. Grupę wariantów przyrostków słowotwórczych tworzą terminy utworzone za pomocą przyrostków gwarowych lub przyrostków mających to samo znaczenie. W tej grupie wariantów dominują derywaty z przyrostkami -ininkas, -(i)nyčia, -yčia, -uolis oraz wariantami tych przyrostków. Derywaty z przyrostkiem -ininkas i jego wariantami. Największa jest grupka z derywatami wielofunkcyjnego przyrostka -ininkas i jego wariantów -inykas, -(n)ykas (zob. LKG 1965: 403), -ninkas (zob. LKG 1965: 342), np.: mūrininkas (1) Skr, Vkš – mūrinykas Kp – mūrninkas LTR (Pkr) – mūrnykas Dbk, Ds, Mps; vštininkas (1) LKA I 52, Pjv, Rdm, Pv, Žvr, Smln, Brs – vštinykas Nmč, LKT 381 (Vs), Alv, KzR. 128 Robertas Stunžinas | Wariantowe ludowe terminy budowlane... Znaczną kaladnikas „szopa, wiata, zadaszenie“ (2) Vdk, Up – kaladnkas (2) Žmt, Stk, Pv, Jz, Vdšk, Ldk, St, Ssk, Glv, Brb; kaladnikas „gałąź do budowy ogrodzenia, pal“ (2) Grk, Šlv – kaladnkas (2) Krk, Bsg, Šln, Klov, Sml; kaladnikas „płot z bali” (2) Šlv – kaladnkas (2) Klov, Sml. Derywaty z innymi przyrostkami i ich wariantami. Derywaty z wariantywnymi przyrostkami -idė, -ymas, -imas, -esys, -ėsys, -ūlis, -ulis, -ra, -ara, -elė, -alė, -yčia, -(i)nyčia są nieliczne, np.: daildė (2) Grž – daildė (2) Vlkv; vištdė (2) LKA I 52, Lš, Brš – vištdė (2) LKA I 52, Vlk; gréndymas (1, 3a) Smn, Skrd, Vrn, Kt, Mrs, Pns, Dkš – gréndimas (1) Dg; trobess (3a) DrskŽ, Kv, Slnt, Rsn – trobėss (3a) Užg, DrskŽ, Dg; krivūliai „wygięte drągi do kierowania wozem, przymocowane do osi tylnych kół lub sanek (podczas przewożenia długich kłód, belek); tylne koła lub sanki do przewożenia belek; „woż do przewożenia długich kłód (belek ściennych)“ (2) Lp – krivùliai (2) Kp, Kb, Vs, Dbč, Mrc; skiedr (3), (4) Lp, LKT 179 (Jrb), LTR (Plv) – skiedar (3a) Prl, Dbč, Vlk. Znaczną część tej grupy stanowią nienadające się do użycia hybrydy, np.: pečel „podwyższone do wysokości ławy lub wyższe ogrzewane obmurowanie albo przymocowana deska przy piecu z gliny do siedzenia lub leżenia“ (3b) Brž, Šd, Všk, Pšl – pečal (3b) Šln, LMD (Šlv); pltnyčia (nlt.) „cegielnia“ (1) Slm, Dov, Plv, Dj – pltninčė Als; žardinčia „budynek bez ścian do suszenia lnu“ (1) Ms, Tv, Brs – žar di nnčia (1) Kl, Pln. Grupę wariantów złożeń tworzą terminy złożone z samogłoskami łączącymi i bez nich. Najwięcej jest wierszy z podstawowymi terminami złożonymi z samogłoskami łączącymi. Główne warianty są zazwyczaj terminami normatywnymi, np.: bandódaržis (1) Kv, Als, Užv, Štk, Kl, Vkš – bandãdaržis (1) Lž; kialiatvartis (1) Vrn, Drsk, Lzd, Švnč, Dkš – kialtvartis (1) Ilg, Erž, LMD (Rs); trobãvietė (1) Smn, Všt, Grdž, Vv – tróbvietė (1) DūnŽ, Žlp, Vn, Užv; dindaržis (1) Pš, Grk, Rd, Tt, Bsg, Rm – dienãdaržis (1) Sdk; duonkep (3a) Švnč – duonakep (34a) JnšM, Kkl, Slk, Ds; lentgals (3b) Ds, Brs, Dkš – lentagals (34b) Skdt, Vlk, Ds; plytgals (3b) Mrj – plytagals (34b) Ds, Lkm, Dgl. Do wariantów złożeń należy zaliczyć również szereg derywatów z hybrydowym przyrostkiem -yčia, których wyrazy podstawowe mają różnice w samogłoskach łączących, np.: langeveryči (2) Slk, Ut, Ktk, Dgl, Mlt – langverčia (1) Slk. Warianty mieszane. W grupie wariantów morfologicznych należy osobno wymienić także mieszane przypadki wariantywności terminów. Są to warianty morfologiczne liczby, część stanowią szeregi wariantów zapożyczeń i niezalecanych hybryd, np.: Terminologija | 2008 | 15 129 mające również różnice fonetyczne, np.: zùzeliai „gargażė“ (1) Erž, Skr – žiùželis (1) Prng. WNIOSKI Terminy wariantywne to terminy mające różnice środków językowych o charakterze formalnym, które nie naruszają integralności treści i nie powodują zmian semantycznych. Po przeanalizowaniu przypadków wariantywności ludowych terminów budowlanych znalezionych w „Słowniku języka litewskiego” pod względem wariujących środków językowych i współczesnego języka zauważono, że wariantów jest niemało i są one różnorodne. Największą część stanowią warianty akcentuacyjne i fonetyczne. Grupę wariantów akcentuacyjnych tworzą głównie warianty różniące się miejscem akcentu, znacznie rzadsze są warianty intonacji sylab akcentowanych przy tym samym miejscu akcentu. Znaczną część wariantów akcentuacyjnych stanowią szeregi wariantów z podstawowymi terminami normatywnymi. Szeregi wariantów z terminami nienormatywnymi tworzą warianty słów współczesnego języka lub terminy niestosowane we współczesnym języku. Niemałą część szeregów wariantów akcentuacyjnych stanowią zapożyczenia i hybrydy niezalecane do użycia. Grupę wariantów fonetycznych tworzą głównie terminy odpowiadające normom współczesnego języka oraz warianty dialektalne wykazujące ilościowe i jakościowe różnice samogłosek. Znacznie rzadsze są warianty wykazujące różnice spółgłoskowe. W grupie wariantów morfologicznych, którą tworzą terminy o wspólnym rdzeniu i identycznym znaczeniu, różniące się zakończeniami i afiksami słowotwórczymi oraz odmianami kategorii morfologicznych, przeważają terminy mające odmiany kategorii rodzaju, rzadkie są przypadki wariantywności kategorii liczby. W grupie wariantów końcówek przeważają terminy z końcówkami -ė i -(i)a, -as i -ys. W grupie wariantów słowotwórczych większość stanowią derywaty z przedrostkami prie-, prieš-, uži ich gwarowymi wariantami oraz derywaty z przyrostkiem -ininkas i jego wariantami. Nie cała ludowa terminologia budowlana została ostatecznie znormalizowana. Część przypadków wariantywności ludowych terminów budowlanych weszła do współczesnego języka. LITERATURA I ŹRÓDŁA DŽ6 2006: Słownik współczesnego języka litewskiego (3. wydanie elektroniczne), Wilno. Klimavičius J. 1996: Od terminologii ludowej do naukowej. – Terminologia 3, 4–25. LKG 1965: Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno. LKŽe 2005: Słownik języka litewskiego (wydanie elektroniczne, www.lkz.lt), Wilno. Urbutis V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno. Župerka K. 1983: Stylistyka języka litewskiego, Wilno. Ахманова О. 2005: Словарьлингвистическихтерминов, Москва. 130 Robertas Stunžinas | Гринев С. 1993: Введениевтерминоведение, Москва. КРусР 2003: Культурарусскойречи.Энциклопедическийсловарь-справочник, Москва. Сложеникина Ю. 2005: Термин:семантическое,формальное,функциональноеварьирование, Москва. Татаринов В. 2006: Общеетерминоведение.Энциклопедическийсловарь, Москва. WARIANTYWNE LUDOWE TERMINY BUDOWLANE W SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO Artykuł dotyczy wariantywnych ludowych terminów budowlanych w elektronicznej wersji Słownika języka litewskiego (Wilno, 2005). Zaobserwowano, że większość wariantów stanowią warianty wymowy – warianty akcentuacyjne i warianty fonetyczne. Grupa wariantów akcentuacyjnych składa się głównie z wariantów, w których akcent pada w różny sposób, na przykład donkepis– duonkeps (piec chlebowy). Warianty z akcentem padającym w tym samym miejscu, lecz z inną intonacją, są zauważalnie rzadsze, na przykład atpamatis – ntpamatis (wzniesienie wokół fundamentów). Znaczną część wariantów akcentuacyjnych stanowią warianty z terminami normatywnymi, na przykład grvilka – garvilk (przewód parowy). Warianty terminów nienormatywnych są wariantami słów współczesnego języka lub terminami nieużywanymi we współczesnym języku, na przykład, ãpušė – apuš (asp). Znaczną część wariantów stanowią barbarizmy i hybrydy, na przykład ãkselis – aksels (sieczka). Grupa wariantów fonetycznych składa się głównie z terminów zgodnych z normami współczesnego języka litewskiego oraz wariantów z ilościowymi i jakościowymi różnicami samogłosek, na przykład kljus – kljus (klej). Grupa wariantów morfologicznych składa się z terminów o tym samym rdzeniu i znaczeniu, lecz różniących się afiksami fleksyjnymi i słowotwórczymi oraz rozmaitymi kategoriami morfologicznymi. W tej grupie przeważają terminy różniące się rodzajem (palubs – palub) (miejsce pod sufitem), a także terminy różniące się liczbą (drobnos – drobyn) (drabina) są dość rzadkie. W grupie wariantywnych terminów z różnymi afiksami fleksyjnymi większość terminów ma końcówki fleksyjne -ė i -(i)a (priemen – priemeni) (przedsionek), a także -as i -is (sienójas – sienójis) (bal). W grupie wariantów słowotwórczych większość terminów stanowią derywaty z przedrostkami prie-, prieši už oraz ich wariantami gwarowymi, na przykład (pregonkis – prgonkis (ganek), preškaktis – prškaktis (przednia część pieca), užùgardė – ažùgardė (pokos)) oraz derywaty z przyrostkiem -ininkas i jego wariantami (mūrininkas – mūrinykas) (murarz). Otrzymano 2008-12-11 Robertas Stunžinas Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT–10308 E-mail: [email protected] Wariantywne ludowe terminy budowlane...