Lietuvių ir latvių kalbų augalų vardai „Aplinkos apsaugos žodyne EnDic2004“

Nazwy roślin w językach litewskim i łotewskim w Słowniku ochrony środowiska EnDic2004 SOLVITA LABANAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego UWAGI WSTĘPNE Fiński Instytut Ochrony Środowiska wydał w 2004 r. Słownik ochrony środowiska EnDic2004 w dziewięciu językach — fińskim, estońskim, angielskim, francuskim, niemieckim, szwedzkim, litewskim, łotewskim i rosyjskim (do jednostek nomenklaturowych dodano dziesiąty — łaciński) — (dalej — słownik EnDic2004). Zarejestrowano w nim 6039 terminów z różnych dziedzin ochrony środowiska, np.: biologii, botaniki, chemii, ekologii, fizyki, geografii, geologii, medycyny, meteorologii, żeglugi morskiej, zoologii itd. Terminy litewskie w słowniku EnDic2004 podały Albina Auksoriūtė i Angelė Kaulakienė (Instytut Języka Litewskiego), Karolis Jankevičius (Instytut Botaniki), Algimantas Paulauskas (Uniwersytet Witolda Wielkiego), Vytautas Raškauskas (Uniwersytet Wileński) i Petras Zajančkauskas (Instytut Ekologii). Terminy łotewskie dostarczyli Ilas Dreijeras (Ilo Dreyer) (Ryski Uniwersytet Techniczny) i Andris Spricis (Uniwersytet Łotewski). Przejrzał je i uzupełnił Edgaras Vimba (Edgars Vimba), któremu pomagał Ansis Zyvertas (Ansis Ziverts) (Łotewski Uniwersytet Rolniczy). Do słownika włączono większość nazw roślin zarodnikowych i okrytonasiennych regionu Morza Bałtyckiego. W niniejszym artykule analizuje się nomenklaturę botaniczną jednej z grup językowych mających związki genetyczne — Bałtów: ponad 300 nazw litewskich i łotewskich rodzajów roślin oraz ponad 430 nazw gatunków, które rozpatruje się w aspekcie pochodzenia i budowy słowotwórczej. W artykule, porównując litewskie i łotewskie nazwy roślin, podejmuje się próbę ustalenia podobieństw i różnic nomenklatur botanicznych obu języków. W 1735 r. szwedzki przyrodnik Karol Linneusz (Carolus Linnaeus) w dziele System przyrody (Systema naturae) opublikował stworzony przez siebie system roślin świata. Jako pierwszy stworzył ir nomenklaturę binominalną, zdefiniował pojęcia gatunku, rodzaju i niektórych wyższych kategorii taksonomicznych, a także zasady tworzenia nazw roślin Terminologija | 2009 | 16 93 (zob. Kutorga 1997: 15). Szwajcarski botanik Alphonse de Candolle jako pierwszy zaproponował zbiór zasad nomenklatury, który w 1867 r. zatwierdzono na Międzynarodowym Kongresie Botaników w Paryżu. Wspomniane zasady nomenklatu- ry stały się podstawą Międzynarodowego kodeksu nomenklatury botanicznej (szerzej zob. Genelytė 2001). Nomenklatura nazw roślin w językach litewskim i łotewskim nie jest usankcjonowana oficjalnym kodeksem, jednak przy tworzeniu nazw roślin opiera się na określonych zasadach Międzynarodowego kodeksu nomenklatury botanicznej. Przed rozpoczęciem analizy nazw roślin w słowniku EnDic2004 należy omówić niektóre terminy, tj.: takson, ranga taksonu, nomenklatura. W Słowniku terminów botanicznych (1965) termin takson (gr. taxis —układ, uporządkowanie) definiuje się następująco: jednostka systematyki (gatunek, rodzaj, rodzina, rząd, typ) (BTZ 1965:438). Ranga taksonu —szczebel określonej hierarchii (BC, 1986). Pojęcie nomenklatury w literaturze naukowej jest rozumiane niejednoznacznie. Rosyjska językoznawczyni Olga Achmanowa w Słowniku terminów językoznawczych (Ciroeapv Jrune6eLuCcmuueCcKUX mepmunoes) opisuje nomenklaturę następująco: jest to ogół terminów specjalistycznych (nazw) używanych w danej dziedzinie nauki, nazwy typowych obiektów tej dziedziny (tym nomenklatura różni się od terminologii, która obejmuje nazwy abstrakcyjnych pojęć i kategorii) (Axmanosa 2005: 270). Tatjana Kandelaki przyznaje, że do pojęcia nomenklatury należą nie tylko nazwy konkretnych obiektów, lecz także inne kategorie, na przykład nazwy metod, sposobów, a także czynności technicznych, operacji oraz związane z nimi skróty —indeksy, typy, modele itp. (Kannenaku 1973: 64-65). Łotewska terminolożka Valentina Skujinia (Valentina Skujina) wskazuje podstawową różnicę między terminologią a nomenklaturą: zadaniem terminu jest nazwanie obiektu według jego istotnych cech, natomiast jednostki nomenklaturowej —tylko według cechy zewnętrznej (symbolicznej) (Skujina 2002: 44). Nazwy rodzajów roślin są w artykule analizowane synchronicznie; dzieli się je na nazwy niepodzielne słowotwórczo i derywaty. NAZWY RODZAJÓW ROŚLIN LITEWSKICH I ŁOTEWSKICH Spośród siedmiu głównych rang taksonów w słowniku EnDic2004 podano tylko dwie —rodzaju i gatunku. Nazwa rodzaju jest wyrażana jednym łacińskim słowem, litewska nazwa rodzaju składa się z jednego słowa podanego w mianowniku liczby pojedynczej. W języku łotewskim nazwy rodzajów roślin zgodnie z normami tego języka są również jednowyrazowe, jednak używa się formy liczby mnogiej (zob. Stalazs 2004: 22), np. Solvita Lababnauskienė | Litewskie i łotewskie nazwy roślin... norm terminologicznych również są jednowyrazowe, jednak używa się formy liczby mnogiej (zob. Stalazs 2004: 22), np.! : L116 lot. Larix — lit. modrzew — łot. lapegles; M448 lot. Pinus — lit. sosna — łot. sosny: P058 łot. Salix — lit. wierzba, wierzbiak — łot. wierzby i wierzbiaki; P408 łot. Alchemilla — lit. przywrotnik — łot. rasakrėslini“; P610 łac. Fagus —lit. buk —łot. dižskabarži; S133 łac. Pleurozium —lit. šilsamanė —łot. rūsaines. Nazwy rodzajów roślin w językach litewskim i łotewskim wchodzą w skład nazwy gatunkowej, dlatego w artykule omawia się zarówno nazwy rodzajów podawane osobno, jak i nazwy rodzajów wchodzące w skład nazw gatunków. Łącznie w słowniku EnDic2004 znaleziono około 300 nazw rodzajów roślin, z czego nazwy rodzajów podane wyłącznie osobno stanowią 8%. Nierozkładalne słowotwórczo nazwy rodzajów roślin. Nierozkładalne słowotwórczo nazwy rodzajów roślin w językach litewskim i łotewskim pod względem pochodzenia zalicza się do dziedzictwa leksykalnego, tj. do leksyki staroindoeuropejskiej, wspólnej dla języków bałtyckich i słowiańskich oraz właściwej wyłącznie językom bałtyckim. Za najstarszą warstwę leksyki uważa się leksykę indoeuropejską, której przykłady (około 3% wszystkich nazw rodzajów) można znaleźć w analizowanym słowniku- *: H265 łac. Avena fatua —litew. tuscioji aviža —łot. vėjauza (łot. vejš „wiatr“ LLKŽ 766: auza „owies“ LLKŽ 99), por. ros. oscroe, oséc nycmoil. Słowo ze staroindoeuropejskiego słownictwa, zachowane w większej części języków indoeuropejskich (zob. Sabaliauskas 1990: 38; Karulis 2001: 93); K488 łac. Dryopteris filix-mas —lit. kelminis papartis —łot. melnd virpaparde (łot. virs „mężczyzna“ LLKŽ 781; paparde „paproć“ LLKŽ 506), por. niem. gemeiner Wurmfarn m. Odpowiedniki można znaleźć nie tylko w językach germańskich, lecz także w językach słowiańskich, por. st. niem. wys. paproć, ros. nanopombo, pol. paproć. bułg. nanpam, (zob. Sabaliauskas 1990: 42; Karulis 2001: 652); K530 lot. Betula —lit. brzoza —łot. berzi, por. ros. 6epėsa, niem. Birke f. ang. birch. Należy do starej indoeuropejskiej warstwy leksyki, por. pol. brzoza, bułg. 6pe3a (zob. Sabaliauskas 1990: 39; Karulis 2001: 122); K581 łac. Pinus contorta —lit. sosna skręcona, por. łot. W przykładach klinškalnu wielka litera i liczba wskazują numer hasła terminologicznego w słowniku EnDic 2004, dalej — łacińska, litewska i łotewska nazwa rośliny. W przypadkach zestawienia podaje się rosyjskie, niemieckie, angielskie lub nazwy roślin w innych językach. = Powinno być rasaskrėslini (LAN 2003: 311). Dla jasności analizowane litewskie i łotewskie nazwy rodzajów roślin oraz określenia gatunkowe nazw opisywanych gatunków roślin wyróżniono kursywą, Terminologija | 2009 | 16 95 w załączniku“*. Lit. Pušis łączy się z pr. peuse (zob. Sabaliauskas 1990: 42). Zdaniem różnych językoznawców w języku łotewskim używa się słowa o dość niejasnym pochodzeniu priede (Karulis 2001: 714); K778 łac. Ulmus laevis —lit. wiąz —łot. wiąz pospolity, por. ros. 6x3, pol. wiąz (zob. Sabaliauskas 1990: 44; Karulis 2001: 1162); L149 łac. Alnus —lit. olsza —łot. olsza, por. ros. o7wxa, niem. Erle, pol. olcha, bułg. enxa (zob. Sabaliauskas 1990: 38; Karulis 2001: 66); M289 łot. Malus sylvestris — lit. jabłoń leśna — łot. mezabele (łot. mežs „las, puszcza“ LLKŽ 412, abele „jabłoń“ LLKŽ 16), por. ros. recnas xaO7iona. Słowo dawnego leksykonu indoeuropejskiego, por. pol. jabfon, bułg. ab7an (zob. Sabaliauskas 1990: 41; Karulis 2001: 53); S007 łac. Fraxinus —lit. uosis —łot. oši, por. ros. xacen», niem. Esche f, ang. ash. W odróżnieniu od innych języków indoeuropejskich bałtyckie słowo zachowało niemal niezmienioną formę, por. pol. jesion, bułg. «cen (zob. Sabaliauskas 1990: 44; Karulis 2001: 636); T277 łac. Padus avium, Prunus padus, Prunus racemosa — lit. zwyczajna czeremcha — łot. parastaieva, por. ros. usa, pol. iwa, bułg. usa (zob. Sabaliauskas 1990: 39; Karulis 2001: 338); V002 łac. Acer —lit. klon —łot. klavas, por. ros. kién, pol. klon, bułg. x7ren (zob. Sabaliauskas 1990: 40; Karulis 2001: 408). Należałoby wspomnieć o kilku nazwach roślin, które wiążą się ze starą leksyką indoeuropejską, jednak formalnie można je rozłożyć słowotwórczo, np. : J013 łac. Chenopodium album —lit. balta komosa —łot. biała komosa’. por. ros. 6enas vmapb, niem. weifer Ginsefufš m, ang. goosefoot. Według A. Sabaliauskasa jest to nazwa właściwa tylko tym dwóm językom, związana z lit. baltas, łot. balts (Sabaliauskas 1990: 155; Karulis 2001:99); M406 łac. Vaccinium myrtillus — lit. borówka czarna — łot. mellene. Łączy się z lit. mėlas, mėlynas, łot. melns „czarny“ (zob. Sabaliauskas 1990: 160; Karulis 2001: 580-581); VO19 łac. Rubus idaeus — lit. malina —łot. meža avene, por. ros. o6biKKo8enKnas MaJiuna, niem. Himbeere f, ang. raspberry. Nazwa wiąże się z lit. avis (Sabaliauskas 1990: 154; Karulis 93). W słowniku EnDic2004 można również znaleźć pewne wspólne elementy leksyki nazw roślin w kilku językach bałtyckich i słowiańskich (około 196 nazw wszystkich plemion), np.: * W przypadkach, gdy litewska lub łotewska nazwa rośliny nie odpowiada analizowanemu twierdzeniu, podaje się por. 5 Zob. Edelmane 1978. 96 Solvita Lababnauskienė | Nazwy roślin w językach litewskim i łotewskim... K474 łac. Picea —lit. świerk — łot. świerk. Por. ros. ex, pol. jodła, bułg. ena, czes. jedła (Sabaliauskas 1990: 120; Karulis 2001: 261); K129 lit. Calluna vulgaris —lit. wrzos pospolity —łot. parastais virsis. Por. ros. eepecx, pol. wrzos, czes. wres (Sabaliauskas 1990: 122; Karulis 2001: 1174); L112 lit. Tilia —lit. liepa —łot. liepa. Por. ros. 7runa, pol. lipa, bułg. una (Sabaliauskas 1990: 121; Karulis 2001: 525-526); P200 łac. Sorbus aucuparia —lit. jarząb pospolity —łot. parastais piladzis. Litewską nazwę rośliny A. Sabaliauskas uważa za leksykalne wspólnoty bałtycko-słowiańskie (zob. Sabaliauskas 1990: 121), łotewska nazwa rośliny piladzis jest zapożyczeniem z języka liwskiego pilag (Karulis 2001: 682). W słowniku znaleziono wspólne nazwy rodzajowe roślin w językach litewskim i łotewskim (około 4%), charakterystyczne tylko dla języków bałtyckich, np. : H275 łac. Humulus lupulus —lit. chmiel zwyczajny — łot. parastais apinis, por. ros. 0o6GbixHo6ennbiū x Mejib, niem. Hopfen m, ang. hop. Charakterystyczne wyłącznie dla języka litewskiego i łotewskiego (Sabaliauskas 1990: 154; Karulis 2001: 71); JO85 łac. Phragmites communis, Phragmites australis — trzcin pospolity. trzcina pospolita — łot. parastaniedre, por. ros. obvikHO8eHHbIU MpocmHuk, niem. trzcina pospolita n. ang. common reed. Z lit. nendrė, łot. niedre próbuje się łączyć z sanskryckim nadah, jednak powiązanie to jest bardzo wątpliwe (Sabaliauskas 1990: 157; Karulis 2001: 626); M442 łac. Trifolium montanum —lit. kalninis dobilas —łot. kalnu abolinš, por. ros. eopnboirū kesep, niem. Bergklee m, ang. mountain clover. Najprawdopodobniej jest to nazwa właściwa wyłącznie językom bałtyckim (Sabaliauskas 1990: 155; Karulis 2001: 54); Działka P529. Vaccinium vitis-idaea — lit. bruknė — łot. bruklene, por. ros. 6Gpycnuxa, niem. borówka brusznica f, ang. cowberry, lingonberry. A. Sabaliauskas wiąże tę nazwę z lit. braukti, łot. braukt (zob. Sabaliauskas 1990: 155), natomiast zdaniem K. Karulisa wspomniane słowo należy wiązać z językami słowiańskimi, por. ros. bpycuuka, ukr. 6pycniųs, bułg. 6pycnuya (zob. Karulis 2001: 147-148); TO31 łot. Quercus robur —lit. dąb szypułkowy —łot. parastais ozols, por. ros. 06vixKo6eHnbiū (uepemuambiū) Ayo, niem. Stieleiche f, ang. common oak. Są to nazwy roślin o niejasnym pochodzeniu, właściwe tylko językom bałtyckim (zob. Sabaliauskas 1990: 155; Karulis 2001: 638); T202 łot. Salix cinerea —lit. wierzba szara —łot. pelēkais karkls, por. ros. nenemvnas usa, niem. Grauweide f, ang. grey willow. W innych językach indoeuropejskich wyraz ten nie ma odpowiedników (Sabaliauskas 1990: 156); Terminologija | 2009 | 16 97 V067 łac. Carpinus betulus —lit. grab pospolity —łot. parastais skabardis, por. ros. o65ixxnosennbiū 2pa6, niem. grab pospolity f, ang. hornbeam, white beech. Takie nazwy roślin zalicza się do warstwy leksyki właściwej wyłącznie językom bałtyckim (zob. Sabaliauskas 1990): 158), jednak można je również wiązać z dawną leksyką indoeuropejską (zob. Karulis 2001: 824); V449 łac. Aegopodium podagraria —lit. paprastoji garšva —łot. podagras garsa, por. ros. obviknosennas Chbimb, niem. podagrycznik pospolity m, ang. ground elder, [common] goatweed. Są to bałtyckie wspólnoty językowe (Karulis 2001: 290—291). Niewielką część nazw rodzajów roślin w językach litewskim i łotewskim w analizowanym słowniku EnDic2004 stanowi leksyka zapożyczona. Zapożyczenia zazwyczaj dzieli się na zapożyczenia dawne i nowe. Dawne zapożyczenia (około 3% wszystkich nazw plemiennych) pochodzą z języków fińskich (a), słowiańskich (b) i germańskich (c), np. : a) K240 łac. Juniperus — lit. kadagys — łot. kadiki. Słowa obu języków można uznać za zapożyczenia z języków fińskich (Sabaliauskas 1990: 226; Karulis 2001: 366); K600 łac. Eguisetum —lit. skrzyp —łot. kosas. Wielu badaczy języków fińskich uważa lit. asiūklį za wyraz pochodzenia fińskiego (Sabaliauskas 1990: 226), łot. kosas —może być wyrazem pochodzenia łotewskiego (Karulis 2001: 415); b) H213 łac. Dianthus arenarius —lit. goździk piaskowy —łot. goździk piaskowy. W językach słowiańskich nazwa goździka została utworzona na wzór niemieckiej nazwy tego kwiatu, por. niem. wys. Naglein „goździk- ”: Nagel „gwóźdź” — ros. 26030uka: ros. 26030b „gwóźdź” (Sabaliauskas 1990: 239). łot. nelke najprawdopodobniej jest germanizmem, por. niem. Nelke f, J165 łac. Heracleum —lit. barszcz, por. łot. łotewski. ros. 6opwesux. Litewska nazwa rodzaju rośliny jest słowem pochodzenia słowiańskiego (zob. Sabaliauskas 1990: 237), łotewska nazwa rośliny jest derywatem; K106 łac. Acorus calamus —lit. balinis ajeras —łot. śmierdząca tatarak. Lit. ajeras uważany jest za slawizm języka litewskiego. por. pol. ajer, białorus. 26a30ux, pol. gwozdzik (zob. Sabaliauskas 1990:237). W języku łotewskim jest zapożyczenie z niem. Kalmus m (Karulis 2001: 371): K697 łac. Carum carvi —lit. kminek zwyczajny —łot. kmineczek pospolity, por. ros. 065:xxKo6ennbiū mmun, niem. Kiimmel m. Litewska nazwa rodzaju rośliny jest slawizmem. Do języków słowiańskich nazwa kmynas dostała się z języka niemieckiego i greckiego, a być może nawet z łaciny (zob. Sabaliauskas 1990: 239-240). Łotewska nazwa rośliny pochodzi z języka niemieckiego (Karulis 2001: 473); V279 łac. Mentha aquatica —lit. mięta wodna —łot. ūdens metra, por. ros. 6800Kax mama. Litewska i łotewska nazwa rodzaju roślin pochodzi z języków słowiańskich (zob. Sabaliauskas 1990: 241, Karulis 2001: 585); 98 Solvita Lababnauskienė | Litewskie i łotewskie nazwy roślin... c) H217 łac. Papaver dubium —lit. mak polny —łot. mak polny, por. niem. Hiigelmohn m, ros. comnumenvuoiit Mar. Nazwy rodzajów roślin w obu językach zapożyczono z języków germańskich (Sabaliauskas 1990:261, Karulis 2001: 557); H230 łac. Vicia sepium — lit. patvorinis vikis — łot. Zogu vikis, por. niem. Zaunwicke f, ros. 3a60puviū zopowmiex. Nazwa rodzaju w obu językach pochodzi z języka niemieckiego (zob. Sabaliauskas 1990: 262, Karulis 2001: 1163). W słowniku EnDic2004 nowe zapożyczenia, tj. nazwy rodzajów roślin w języku litewskim i łotewskim, zostały przejęte z nomenklatury łacińskiej —w języku litewskim stanowią one około 6% (a), w łotewskim —prawie 12% wszystkich nazw rodzajów (b), np. : a) L135 łac. Polemonium caeruleum —lit. mėlynasis palemonas, por. łot. zila kapnite, ros. eonybas cuniroxa, fr. polémoine f bleue; N102 łac. Lobelia dortmanna —lit. lobelia jeziorna —łot. lobelia wodna, por. ros. x06enus Jopmmana, niem. Wasserlobelie, ang. water lobelia; R268 łac. Ramalina —lit. ramalina —łot. ramalinas, por. ros. pamaJtuna; V098 łac. Linnaea borealis — lit. linnea północna — łot. linnea północna, por. ros. ceeepkas Jrunnes; b) H240 łot. Cetraria — łot. cetrarie, por. lit. kerpena, ros. yempapus, ang. cetraria lichen: 1135 łot. Spirodela polyrhiza — łot. spirodela pospolita, por. lit. daugiaSakné mauré, ros. 0ObIKHOBEHHbILI MHO20KOPEHH UK; K195 lit. Parmelia —łac. parmelie, por. lit. kežas, ros. napmenus; K305 lit. Xanthoria —łac. ksantorie, por. lit. geltonkerpé, ros. KCAaHMOPUST, K404 lit. Lobaria —łac. lobarias, por. lit. platuzé, ros. 106apust; L170 lot. Scheuchzeria palustris —łot. błotna Szeuchzeria, por. lit. pelkinė liunsargé, ros. boromuas wetixyepus, L420 lot. Bryoria —łot. briorie, por. lit. laumagaureé; P055 lot. Hypogymnia —łot. hipogimnijos, plg. liet. plynkezis, rus. zunoeumnus, vok. Hypogymnia; R023 lot. Sphagnum —latv. sfagnai, plg. liet. kiminas, rus. mop¢snot Mox, cpaerym, angl. sphagnum moss; T183 lot. Cladonia —latv. kladonijos, plg. liet. Siuré. Derywaty. Wybitny litewski terminolog Kazimieras Gaivenis w artykule Nazwy rodzajów i gatunków roślin litewskich (zob. Gaivenis 1985) przeanalizował 724 litewskie nazwy rodzajów roślin oraz 2153 nazwy gatunków roślin, przedstawione w sześciu tomach Flory Litewskiej SRR (1959–1980). Terminologija | 2009 | 16 99 Według niego około 69% litewskich nazw rodzajów ma cechy słowotwórcze. W słowniku EnDic2004 znaleziono 83% litewskich derywatów, a łotewskich“ —77%. W nomenklaturze botanicznej, podobnie jak w terminologii innych nauk, przeważają wyrazy utworzone za pomocą przyrostków“ —litewskich około 42%. łotewskich około 32%. Nazwy roślin w obu językach bałtyckich są w większości utworzone za pomocą przyrostka lit. -enis, -enė (a), odpowiednio łot. Derivate -enis, -ene (b). zob. : a) K307 łac. Lotus corniculatus —lit. zwyczajny komonicznik, por. łot. ragainais vainagnadzinš: 1.336 łac. Cardamine pratensis —lit. łąkowa rzeżucha, por. łot. plavas kersa: M377 lot. Hedera helix —lit. bluszcz pospolity, łac. parasta efeja. Bluszcz bałtycki; NOO4 lot. Usnea —lit. kedené, por. łot. usnejas: S189 łot. Loiseleuria procumbens —lit. Płożący bruknenis, por. łot. gulosa loazelerija; S292 łot. Sium latifolium —lit. szerokolistna drégmené, por. łot. bodziszek szerokolistny; b) M272 lot. Geranium sylvaticum —łot. bodziszek leśny, por. lit. miškinis snaputis; M385 łot. Ribes nigrum —łot. porzeczka czarna, por. lit. juodasis serbentas; N104 łot. Centaurea phrygia — łot. barksu dzelzene, por. lit. juodagalvė bajorė; P140 łac. Convolvulus arvensis — łot. tiruma titenis, por. lit. dirvinis vijoklis; R271 łac. Knautia arvensis — łot. tiruma pėterene, por. lit. dirvinė buožainė; UO11 lot. Potamogeton natans —łot. peldoša glivene, por. lit. plūduriuojančioji plūdė. Do produktywnych przyrostków należy zaliczyć przyrostki zdrobniałe lit. -ytė, -utis, -utė oraz -ėlis, -ėlė (a) i łot. -Itis, -ite oraz -inš, -ina (b), np. : a) -ytė: P139 łot. Barbarea vulgaris —lit. zwyczajna barborytė, por. łot. zwykła zwierzęca; * Analizując słowotwórstwo łotewskich nazw roślin, oparto się na artykule Inese Edelmanes (Inese Edelmane) Augu nosaukumu darindšanas veidi latviešu valoda (1978). 7 Terminolog Stasys Keinvs prowadził wiele badań i pisał o słowotwórstwie terminów języka Hetuviy. Jego zdaniem większość rzeczowników pochodnych używanych w terminologii utworzono za pomocą przyrostków (Keinvs 2005: 21). 100 Solvita Lababnauskienė | Litewskie i łotewskie nazwy roślin... T275 łac. Anthoxanthum odoratum —lit. rumianek pospolity. por. łot. parasta smarzzale; I132 łot. Rhinanthus angustifolius, Rhinanthus serotinus — lit. wielki grzechotnik, por. łot. lielais zvagulis; K119 łot. Matricaria recutita —lit. rumianek pospolity, rumianek, por. łot. arstniecibas kumelite; K396 łac. Cerastium arvense —lit. rogownica polna, por. łot. tiruma radzene; M444 łac. Origanum vulgare —lit. lebiodka pospolita, por. łot. parasta raudene; O067 łac. Maianthemum bifolium —lit. dwulist miodunka, por. łot. divlapu žagatina; P152 łac. Thlaspi arvense —lit. dirvinė ciuzuté, por. łot. tiruma naudulis; U019 łac. Campanula latifolia —lit. dzwonek szerokolistny, por. łot. platlapu pulkstenite; b) J076 łac. Trifolium arvense —łot. matainais abolinš, por. lit. dirvinis dobilas; K308 lot. Sedum acre —łot. kodigais laiminš, por. lit. aitrusis šilokas; K402 lot. Viola tricolor —łot. trejkrasu atraitnite, por. lit. trispalvė našlaitė; M212 lot. Lathyrus maritimus —łot. łotew. jūrmalas dedestina, por. lit. pajūrinis pelėžirnis; NO18 łac. Echium vulgare —łotew. parastais daglitis, por. paprastasis ežeinis; P593 łac. Corydalis solida —łotew. Hallera cirulitis, por. lit. paprastasis rutenis; V063 łac. Melilotus albus — łot. baltais amolins, por. lit. baltaziedis barkūnas. W słowniku EnDic2004 znaleziono mniej innych derywatów sufiksalnych litewskich (a) i łotewskich (b), np. : a) -einis: R047 łac. Fucus vesiculosus — lit. pūslėtasis guveinis, por. łot. pūšlu fuks; V042 lot. Chamaedaphne calyculata —lit. durpyninis bereinis, plg. łot. arkausa kasandra: -ynas: N046 łot. Ranunculus acris (acer) —lit. aitrusis vėdrynas, plg. łot. kodiga gundega; Terminologia | 2009 | 16 101 b) L337 łac. Carex vesicaria —lit. turzyca pęcherzykowata, por. łot. pūslišu grislis („pūslelių“ LLKŽ 592), ros. nysbipuamas ocoka; T355 łac. Veronica spicata —lit. przetacznik kłosowy, por. łot. przetacznik kłosowy („kłosów” LLKŽ 762), ros. Колючистая вероника; V401 łac. Salix aurita — lit. wierzba uszata — łot. wierzba uszata (łot. ausains „uszaty” LLKŽ 97), por. ros. ивняк ушастый, niem. Ohrweide, ang. eared willow; c) JO89 len. Ranunculus peltatus —lit. skydalapis vėdrynas —łot. trejlapu ūdensgundega (por. łot. tris „trzy”, lapa „liść” LLKŽ 731: 371), por. niem. Schild-Wasserhahnenfup; K476 len. Campanula rotundifolia —lit. apskritalapis katilėlis —łot. apallapu pulkstenite (łot. apalš „okrągły” LLKŽ 42, lapa „liść” LLKŽ 371), por. ros. kKpyz/toJiucmnoti KoJIroKOJIbuuK, niem. rundblittrige Glockenblume; L163 łac. Typha latifolia — lit. plačialapis švendras — łot. platlapu vilkvalite („szerokolistna” LLKZ 569), por. ros. mupokoxrucmubiti pozo3, niem. breitbldttriger Rohrkolben,; T356 łac. Moneses uniflora, Pyrola uniflora —liet. jednokwiatowa żemokła — łot. jednokwiatowa sūnactina (łot. viens „jeden“, zieds „kwiat“ LLKŽ 777; 792), por. ros. odnoysemxosus odnoysemka. niem. einbliitiges Wintergriin, Moosauge; d) E160 łac. Betula humilis —łot. zemais berzs (łot. zems, -a „niski“ LLKZ 721), por. lit. liekninis beržas, ros. nuskas 6epésa; E161 łac. Fagus sylvatica —łot. parastais diZskabardis (,.paprastasis” LLKZ 471), por. lit. paprastasis bukas, ang. common beech; e) H257 łac. Potentilla argentea —łot. sudraba retéjs („sidabrinis“ LLKZ 639). por. lit. tikroji sidabrazolé, ros. cepebpucmast nanuamxa, niem. Srebrzysty pięciornik, ang. silvery cinquefoil; H276 lot. Cuscuta europaea —łot. Europejska kanianka (łot. Europa „Europa“ LLKZ 736), por. lit. paprastasis brantas, ros. esponeiickas noswnruka; f) M108 łot. Epilobium angustifolium, Chamaenerion angustifolium —łot. Saurlapu ugunspuke („siauralapis“ LLKZ 704) — lit. siauralapis gaurometis, por. ros. xamenepuym yskonucmmueoiii, niem. schmalblittriges Weidenroschen; T259 łot. Bidens tripartita — łot. trejdaivu sunitis (łot. tris „trzy“ LLKZ 731, daiva „szczelina“ LLKZ 149) — lit. triskiautis lakisius, por. ros. mpéxpasdenvras uepeda, niem. dreiteiliger Zweizahn, 108 Solvita Lababnauskien¢ | Litewskie i łotewskie nazwy roślin... 2) kolor lub wielkość rośliny — litewski człon gatunkowy zwykle wyrażany jest przymiotnikiem złożonym lub zaimkowym, łotewski — dopełniaczem rzeczownika złożonego lub przymiotnikiem zaimkowym, np.: 1144 lot. Prunella grandiflora — lit. didžiažiedė juodgalvė — łot. lielziedu brūngalvite, liela brūngalvite (łot. liels „duży“ LLKŽ 381, zieds „kwiat“ LLKŽ 792), por. ros. kpynnoysemxkosas 4epHO20JI06KQ; K408 lot. Ranunculus auricomus — lit. auksakuodis vėdrynas — łot. zeltaina gundega („złocisty, złotobarwny“ LLKZ 789), por. ros. sonomucmuotii mnomuk, niem. Gold[schopf- ]-Hahnenfuf; L419 lot. Sesleria caerulea — lit. melsvasis mélikas — łot. sinawa sesleria („melsvoji“ LLKZ 793), por. ros. cony6as cecrepus, M383 lot. Trifolium spadiceum — lit. rusvasis dobilas — łot. brūnais ūbolinš („rūudasis“ LLKŽ 126), por. niem. brauner Moorklee — lit. Rhinanthus minor — lit. mažasis barškutis — łot. mazais zvagulis („mažasis“ LLKZ 404), por. ros. mMairbiū nozpemok, niem. kleiner Klappertopf. P502 łot. Ribes rubrum — lit. raudonasis serbentas. porzeczka pospolita —łot. sarkana janoga („czerwona“ LLKZ 641), por. ros. xpacnas cmopoduna, niem. porzeczka czerwona, ang. red currant, V117 lot. Empetrum nigrum —lit. czarna bażyna —łot. melna vistene („czarna“ LLKZ 407), por. ros. uépras sodsanuka (6oponuka), niem. schwarze Krdhenbeerei, 3) miejsce pochodzenia rośliny —litewski człon gatunkowy zazwyczaj wyrażany jest przymiotnikiem z przyrostkiem -inis, łotewski —dopełniaczem rzeczownika, np. : E146 lot. Arnica montana —lit. arnika górska —łot. arnika górska („górskich” LLKŽ 318) por. ros. zopkas apnuka; L129 łac. Ranunculus cassubicus —lit. jaskier kaszubski —łot. gundega kaszubska („Kaszubii”), por. niem. Kassuber-Hahnenfuf3, ros. kawy6bcxuii TIFOIM UK; M236 łac. Rubus arcticus —lit. šiaurinė katuogé —łot. ziemelu kaulene („Sibiro“ LLKZ 792), por. ros. apxmuueckas kocmsnuka, niem. arktische Himbeere; M297 łac. Trientalis europaea —łot. Siedmiogwiazd pospolita („Europos“ LLKZ 811). por. lit. miškinė septyniké, ros. esponetickuii ceDMuunux; 0076 łac. Rosa vosagiaca —łot. Vogézu roze. por. lit. melsvalapis erškėtis, fr. rosier des Vosges; P135 łac. Potentilla norvegica —łot. Norvegijas retéjs („NorvegijosTM Terminologija | 2009 | 16 109 LLKŽ 816), por. lit. sidabražolė šiaurinė, rus. nopeexcckas Jranuamxa, vok. norwegisches Fingerkrauti, angl. Norwegian cinquefoil, P349 lot. Salix lapponum —lit. karklas laplandinis —lot. Wierzba lapońska (,,LaplandijosTM LLKŽ 814), por. ros. rannandekas usa, niem. Pastwisko lapońskie, pastwisko lapońskie; R240 lot. Chamaepericlymenum suecicum —lit. Svediné sedulaité —łot. Grimonis szwedzki („Švedijos“ LLKZ 820), por. ros. wesedckuii dépen, niem. schwedische Hartriegel, działka S245. Larix sibirica — lit. modrzew syberyjski — łot. modrzew syberyjski („syberyjski” LLKŻ 818), por. ros. cubupckas Jrucmeennuya, niem. syberyjska Modrzew, ang. Modrzew syberyjski; U020 łac. Bunias orientalis —lit. rytinė engra —łot. austruma dižpėrkone („rytų“ LLKZ 98), por. ros. socmounas ceepOuea; V073 łac. Pinguicula alpina —lit. tłustosz alpejski —łot. Alpu kreimule („Alpių“ LLKŽ 809), por. ros. azvnutickas pxupanka, niem. Alpen-Fettkraut: V309 łac. Elodea canadensis —lit. elodea kanadyjska —łot. Kanadas elodeja („Kanados“ LLKŽ 813). por. ros. xanadckas 371006; 4) czas kwitnienia — litewski człon gatunkowy zwykle wyrażany jest przymiotnikiem z przyrostkiem -inis, łotewski — dopełniaczem rzeczownika, np. : K138 łac. Pulsatilla vernalis — lit. pavasarinė šilagėlė — łot. pavasara silpurene („wiosenna” LLKZ 536), por. ros. eecennuii npocmpen. niem. Friihlings-Kiichenschelle; M292 łac. Rosa majalis —lit. dzika róża —łot. róża majowa („majowa” LLKZ 393), por. ros. maiickas poza, kopuunas poza, niem. Mairose; S484 łac. Leontodon autumnalis —lit. jesienna brodawnik —łot. jesienna mniszka (,rudens” LLKZ 611), por. ros. ocennas kymwbaba. niem. Jesienny mniszek, ang. autumn hawkbit; 5) odkrywczyni lub autorka opisu gatunku — w łotewskich nazwach gatunków roślin stosowany jest osobowy człon gatunkowy, wyrażony dopełniaczem rzeczownika. W litewskich nazwach gatunków osobowy człon, wyrażony dopełniaczem rzeczownika, występuje znacznie rzadziej; zwykle gatunek nazywa się według jakiejś cechy i wyraża przymiotnikiem, np. : K099 łac. Dactylorhiza fuchsii — łot. Fuksa dzegužpirkstite, por. lit. aukštoji gegūnė, ros. naJvyeKopnuK Pykca, niem. Kukułka plamista; M290 lot. Viola riviniana —lit. Fiołek Rivinusa —łot. Rivina vijolite, por. ros. duanrxa Pusunuyca, niem. Fiołek Rivinusa; 110 Solvita Lababnauskienė | Litewskie i łotewskie nazwy roślin S393 lot. Juncus gerardii —łot. Sit Gerarda, por. lit. druskinis vikšris, rsu. cumnuk XKepapa, 6) miejsce wzrostu rośliny —w nomenklaturze litewskiej używany jest przymiotnik, w łotewskiej —dopełniacz rzeczownika, np.: [122 lot. Viola [canina] montana —lit. fiołek łąkowy —łot. kalnu vijolite („górski” LLKZ 318), por. ros. zopnas ¢puanxa, niem. Berg-Hundsveilchen; JO81 lot. Schoenoplectus lacustris, Scirpus lacustris —lit. ežerinis meldas —łot. ezera lielmeldrs („jeziora“ LLKZ 196), por. ros. osėpubtū KaMbimi; R150 łac. Caltha palustris —lit. pelkinė puriena —łot. purva purene („bagna, mokradła“ LLKŽ 591), por. ros. 6oxxomnas kaxyxruya, 7) w odniesieniu do innych gatunków —w językach litewskim i łotewskim używa się przymiotnika określonego, np. : K309 łac. Galium verum —lit. tikrasis lipikas —łot. ista madara („tikroji“ LLKŽ 269), por. ros. Hacmoswuti nodmapennux, niem. echtes Labkraut; M423 łac. Cicuta virosa —lit. nuodingoji nuokana —łot. indigais velnarutks („nuodingasis“ LLKZ 264), plg. rus. a006umnmiū sex; P478 łac. Artemisia vulgaris —lit. paprastasis kietis —łot. parasta vibotne („paprastoji“ LLKŽ 511), plg. rus. o6bikHosennas noJtbinob, vok. gemeiner Beifuf, P485 łac. Dianthus superbus —lit. puošnusis gvazdikas —łot. goździk okazały („wspaniały“ LLKZ 350), por. ros. nbnunas 26030uxa, niem. Prachtnelke. WNIOSKI Nazwy rodzajów roślin w języku litewskim i łotewskim, podane w słowniku EnDic2004, są jednowyrazowe, jednak różnią się sposobem wyrażenia. Nazwy rodzajów roślin w języku litewskim odpowiadają wymaganiom Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Botanicznej — są wyrażane w liczbie pojedynczej, w mianowniku, natomiast w języku łotewskim rodzaje roślin nazywane są w liczbie mnogiej, w mianowniku. Niewielka część nierozkładalnych słowotwórczo nazw rodzajów jest wspólna zarówno dla języka litewskiego, jak i łotewskiego, ponieważ nazwy te wywodzą się ze słownictwa staroindoeuropejskiego, wspólnego bałtycko- -słowiańskiego lub charakterystycznego wyłącznie dla języków bałtyckich. Inna, nieco mniejsza grupa nazw rodzajów roślin obejmuje stare zapożyczenia przejęte z języków fińskich, słowiańskich i germańskich. Znacznie więcej nazw rodzajów oba języki zapożyczyły z nomenklatury łacińskiej. Należy zwrócić uwagę na to, że w języku litewskim znaleziono około 6% zapożyczeń łacińskich, a w języku łotewskim dwukrotnie więcej —12%. Terminologia | 2009 | 16 111 Większość nazw rodzajów roślin w języku litewskim i łotewskim podanych w słowniku EnDic2004 to derywaty. Najbardziej produktywnym sposobem tworzenia nazw rodzajów roślin w języku litewskim jest derywacja sufiksalna, w łotewskim — kompozycja. Najwięcej nazw rodzajów roślin utworzono z sufiksami lit. -enis, -enė i łot. -enis, -ene; w obu językach licznie występują również derywaty z sufiksami deminutywnymi (lit. -ytė, -utis, -utė, -ėlis, -ėlė; łot. -itis, -Ite, -inš, -ina). Cechą charakterystyczną tworzenia nazw rodzajów roślin za pomocą sufiksów w języku łotewskim jest to, że nazwy rodzajów często tworzy się za pomocą dwóch sufiksów: -en-+ -ite. Różniąca się i podobna jest forma członów gatunkowych nazw gatunków roślin w językach litewskim i łotewskim. Dzieci obu języków najczęściej wyrażane są za pomocą przymiotników. W języku litewskim dzieci gatunkowe wyrażane są za pomocą przymiotników zaimkowych, przymiotników z przyrostkiem -inis oraz przymiotników złożonych. W łotewskich nazwach gatunków roślin dzieci gatunkowe wyrażane są za pomocą przymiotników zaimkowych i dopełniacza rzeczownika. Dopełniacz rzeczownika w litewskich nazwach gatunków roślin stosowany jest dość rzadko — tylko wtedy, gdy podawany jest gatunkowy człon utworzony od nazwy osobowej. ŠALTINIAI EnDic2004 — Aplinkos apsaugos žodynas EnDic2004 [6039 terminai: suomių, estų. anglų, prancūzų, vokiečių, švedų, lietuvių, latvių, rusų. lotynų k.|/vyr. redaktorius A. Maastik, Helsinki-Tartu: Finnish Environment Institute (SYKE). LLKŽ — Latvių-lietuvių kalbų žodynas. Sudarė doc. dr. Alvydas Butkus, Kaunas. 2003. BIC, — Buonozuueckui shyuxroneduveckuū crosape In. peg. M.C. Tunspos, Mocksa. 1986. Interneto prieiga: <http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00077/30900.htm >. LITERATURA BTŽ 1965: Słownik terminów botanicznych. Opracowała Komisja Słownika Botanicznego. Zredagował prof. dr J. Dagys (młodszy redaktor), dr nauk biologicznych A. Lekavičius i V. Mališauskienė, Wilno. Edelmane 1968: Terminologia roślin leczniczych. —Zagadnienia kultury języka łotewskiego 4. Edelmane 1978: Sposoby tworzenia nazw roślin w języku łotewskim. 103-107. -Zagadnienia kultury języka łotewskiego 14, Gaivenis K. 1985: Nazwy rodzajów i gatunków roślin Litwy. 97-103. —Kwestie językoznawstwa litewskiego: Problemy kultury języka naukowego i terminologii 24, 165—-178. આવary?)]} Reminder: This is invalid JSON due to accidental content. Need correct.qarput?}] (No, must output only JSON.) [ translations Genelytė A. 2001: Międzynarodowy kodeks nomenklatury botanicznej i terminologia litewska. —Terminologija 8 130-137. GudZinskas Z.. Rašomavičius V. 2004: Nomenklatura rodzajów roślin mających kilka litewskich nazw , oraz zasady jej normalizacji. ~ Botanica Lithuanica 6, 3—18. Karulis K. 2001: Łotewski słownik etymologiczny, Ryga. Keinys St. 2005: Współczesna terminologia litewska. Wilno. Kutorga E. 1997: Nomenklatura botaniczna i mykologiczna, Wilno. LAN 2003 — Edelmanė I., Ozola A. Łotewskie nazwy roślin. Ryga. Sabaliauskas A. 1990: Leksyka języka litewskiego, Wilno. Skujina V. 2002: Zasady opracowywania terminologii łotewskiej. Ryga. 112 Solvita Lababnauskienė | Nazwy roślin w językach litewskim i łotewskim... Stalažs A. 2004: Zasady tworzenia terminów botanicznych zatwierdzone przez Podkomisję Terminologii Botanicznej. — Terminologijas Jaunumi 10, Ryga, 22–24, Axsanora O. 2005: Słownik terminów botanicznych, Moskwa, Kanjjenaku T. 1973: W kwestii nomenklaturowych nazw, — Problemy opracowywania terminologii naukowej, Ryga, 60–70. LITEWSKIE I ŁOTEWSKIE NAZWY ROŚLIN W SŁOWNIKU ŚRODOWISKOWYM ENDIC2004 Artykuł dotyczy nomenklatury botanicznej języków bałtyckich. Analizuje ponad 300 litewskich i łotewskich nazw rodzajów roślin oraz ponad 430 nazw gatunków zaczerpniętych ze Słownika środowiskowego EnDic2004 w dziewięciu językach, opublikowanego w 2004 roku przez Fiński Instytut Środowiska. Nazwy roślin analizuje się pod względem pochodzenia i słowotwórstwa. Podjęto próbę ustalenia podobieństw i różnic w litewskich i łotewskich nazwach rodzajów i gatunków roślin. Litewskie i łotewskie nazwy rodzajów roślin z EnDic2004 są nazwami jednowyrazowymi, ale różnią się sposobem wyrażenia. Litewskie nazwy rodzajów roślin spełniają wymagania Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Botanicznej (ICBN) — są podawane w mianowniku liczby pojedynczej. Łotewskie rodzaje roślin przedstawiono w liczbie mnogiej w mianowniku. Litewskie i łotewskie nazwy rodzajów roślin podzielono na dwie grupy: nazwy nierozstrzygalne pod względem derywacji oraz formacje słowotwórcze. Niektóre nazwy nierozstrzygalne pod względem derywacji zostały odziedziczone z języka praindoeuropejskiego (lit. brzoza —łot. berzi (brzoza)). bałtycko-- słowiański (lit. lipa —łot. liepa (lipa)) lub czysto bałtycki (lit. chmiel —łot. słownictwo apinis (chmiel)) i są one wspólne dla języka litewskiego i łotewskiego. Kolejną, stosunkowo niewielką grupę stanowią stare zapożyczenia przejęte z języków fińskich (lit. jałowiec —łot. kadiki (jałowiec)- ), słowiański (lit. mięta —łot. métra (mięta)) i germańskich (lit. vikis —łot. vikis (wyka)). Oba języki zapożyczyły również wiele innych nazw z łaciny (lit. lobelija —łot. lobélija (lobelia)). Tego rodzaju zapożyczeń jest więcej w języku łotewskim niż w litewskim. Większość litewskich i łotewskich nazw rodzajów roślin przedstawionych w EnDic2004 to derywaty lub złożenia. Najbardziej produktywnym sposobem tworzenia nazw jest sufiksacja w języku litewskim, a tworzenie złożeń w łotewskim. Najbardziej produktywne sufiksy to -enis (bruknenis (azalia)), -ené (gebenė (bluszcz)) w języku litewskim oraz -enis (titenis (powój)), -ene (gandrene (bodziszek- )} w języku łotewskim. W obu językach popularne są przyrostki zdrobniające: -yté (barboryté (rukiew zimowa)), -utis (barskutis (rutewka)), ~uté (medutė (konwalia)). -élis (katilėlis (dzwonek)) oraz -élé (ramunėlė (rumianek)) w języku litewskim: -inš (abolins (koniczyna- )), -ina (Zagatina (konwalia)), -itis (cirulitis (kokorycz- )) oraz -ite (atraitnite {bratek)) w języku łotewskim. Szczególną cechą łotewskiej sufiksacji jest użycie dwóch sufiksów -en-+ -ite (ziepenite (tojeść rozesłana)). W obu językach złożenia występują często. ale prefiksacja jest rzadka. Litewskie i łotewskie nazwy gatunków wykazują podobieństwa i różnice. Najczęściej określonym komponentem nazwy gatunku w obu językach jest przymiotnik. Określone komponenty litewskich nazw gatunków wyrażane są za pomocą przymiotników określonych (paprastoji rykstené (nawłoć)), przymiotników z sufiksem -inis (pievinis Terminologija | 2009 | 16 113 katilėlis (dzwonek rozpierzchły)) oraz przymiotniki złożone (įvairialapė usnis (oset różnolistny)). Specyficzne składniki łotewskich nazw gatunków są wyrażane za pomocą przymiotników określonych (mazais ūdenszieds (rzęsa pospolita)) oraz dopełniacza rzeczownika (kalnu priede (karłowata sosna górska)). W języku litewskim dopełniacza rzeczownika używa się rzadko — tylko wtedy, gdy określonym komponentem nazwy gatunku jest imię własne. Otrzymano 2009-12-04 Solvita Labanauskiené Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E. poczta: [email protected] 114 Solvita Lababnauskiene | Litewskie i łotewskie nazwy roślin...