Pirmojo lietuviško medicinos mokslo žurnalo dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai

160 Palmira Zemlevičiūtė | Dwuwyrazowe i trójwyrazowe terminy złożone pierwszego litewskiego czasopisma nauk medycznych | dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai Dwuwyrazowe i trójwyrazowe terminy złożone pierwszego litewskiego czasopisma nauk medycznych Na stulecie czasopisma „Medycyna i przyroda” PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, terminologia, czasopismo nauk medycznych, termin medyczny, termin złożony UWAGI WSTĘPNE W ubiegłym roku minęło dokładnie 100 lat od rozpoczęcia wydawania pierwszego litewskiego czasopisma medycyny, weterynarii, farmacji i nauk przyrodniczych „Medycyna i przyroda”1, z inicjatywy lekarzy i farmaceutów, członków Sekcji Lekarzy i Farmaceutów powołanej przy Litewskim Towarzystwie Naukowym. Silvija Stakulienė, która badała początki i rozwój litewskiego czasopiśmiennictwa medycznego na Litwie do trzeciej dekady XX wieku, zauważyła, że „na łamach prasy litewskiej nieustannie pojawiały się myśli o przygotowaniu poważnego wydawnictwa naukowego, omawiającego problemy medycyny i nauk przyrodniczych. Do dyskusji i polemiki prasowej włączyli się najbardziej aktywni litewscy lekarze i działacze społeczni. W listopadzie 1912 r. w „Lietuvos žinios” ukazał się apel do litewskich lekarzy, pracowników weterynarii, farmaceutów i przyrodników: „Życie idzie naprzód <...> wreszcie nadszedł czas, abyśmy i my, litewscy medycy, weterynarze, farmaceuci i przyrodnicy, się przebudzili! Możemy uporządkować kwestie sanitarne i części życia zawodowego, zakładając gazetę. Od kilku lat zamierza się wydawać taką gazetę; od kilku lat rozważa się tę kwestię, ale dotychczas nie podjęto decyzji2“ (cyt. za: Stakulienė 2001: 226–227). Lekarze Jonas Basanavičius, Andrius Domaševičius, Stasys 1 O początkach powstania tego czasopisma, jego strukturze, treści, tematyce i problematyce, a także o jednowyrazowych litewskich terminach medycznych, ich formie oraz relacji do współczesnej terminologii nauk medycznych pisano w artykule „Pierwsze litewskie czasopismo nauk medycznych i litewska terminologia medyczna”, opublikowanym w 20. numerze czasopisma „Terminologijos žurnalas” z 2013 r. W niniejszym artykule kontynuowana jest analiza terminów medycznych występujących w czasopiśmie – tym razem analizowane są dwuwyrazowe i trzywyrazowe złożone terminy medyczne. 2 Do litewskich lekarzy, weterynarzy, farmaceutów i przyrodników. – Lietuvos žinios, 1912, listop. 24, s. 4. 161Terminologija | 2014 | 21 Matulaitis, Jonas Šlapelis, Antanas Vileišis i A. Laumianskis utworzyli komitet redakcyjny przyszłego czasopisma. Pierwsze litewskie czasopismo nauk medycznych Medicina ir gamta „o niewielkim formacie dos, 24 puslapių apimties“ numeris dienos šviesą išvydo 1913 m. (Staku3,5x21 cm, skromnym wyglądzie” (Stakulienė 2001: 227). Należy przypomnieć, że w pierwszym numerze pisze się przede wszystkim o zagadnieniach nauk medycznych. Trzon numeru stanowią autorskie artykuły lekarzy Petra Avižonisa, A. Laumianskisa i A. Domaševičiusa z dziedziny okulistyki, ginekologii i położnictwa. Niemało pisał wydawca i redaktor czasopisma, wybitny litewski działacz społeczny, lekarz S. Matulaitis – opublikowano jego artykuły o leczeniu farmakologicznym oraz krótkie adnotacje popularyzatorskich książek medycznych. Jednak najważniejszym i najbardziej znaczącym, słusznie określonym jako „pierwszy wydrukowany w języku litewskim problemowy” artykułem jest „Litewska terminologia anatomii, fizjologii, patologii oraz chemii”, „w którym uzasadnia się konieczność unormowanej terminologii anatomii, fizjologii, chemii i innych dziedzin nauki” oraz podkreśla się, że „w artykułach naukowych należy już stosować precyzyjne terminy” (Stakulienė 2001: 228). Wśród aktywniejszych autorów czasopisma należy wymienić lekarzy J. Basanavičiusa i Juozasa Bagdanavičiusa. W dziale „Porady praktyczne” współpracował J. Basanavičius – opublikowano przetłumaczone przez niego z języka niemieckiego porady, jak leczyć się z powodu niektórych chorób lub dolegliwości itp. J. Bagdanavičius w artykule „Z terminologii medycznej” w drugim numerze przedstawił zbiór ludowych terminów medycznych, zasłyszanych podczas praktykowania w okręgu Duset, wraz z ich znaczeniami lub nieco obszerniejszymi wyjaśnieniami znaczeń – frazami, w których termin jest używany; przy niektórych dopisał łacińskie odpowiedniki. Oto kilka przykładów: „valinys – taśma – którą owija się małe dzieci, bandaż; auglė auga ant vaikų močios, auglė – neoplasma; dičius (ant kaktos) – atheroma; sugargažėjo – buvo votis (žaizda), dabar pasidarė sugargažėjimas, gargažis – cicatrix? ; plaštalunkis – užeina plaštalunkis, trauko kojas (cydoporn)“ (MG 1913 2 13). Ponadto w obu numerach czasopisma publikowano oryginalne materiały dotyczące praktyki i teorii medycznej, przedstawiono wiele różnych przypadków leczenia chorób itp. (Stakulienė 2001: 228). Jednak czasopismo ukazywało się krótko – po opublikowaniu zaledwie dwóch numerów jego wydawanie zostało przerwane. O przyczynach upadku czasopisma S. Stakulienė pisała: „Chociaż publikacja dawała wiele nadziei i zgromadzono doborowy zespół autorów, później nie doczekała 162 Palmira Zemlevičiūtė | Pierwsze litewskie czasopismo nauk medycznych | dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai się szerszego poparcia lekarzy. Nie wspierało jej również państwo. Jak później pisali przedstawiciele farmacji w «Lietuvos žinios» i innych gazetach, tylko nieliczni lekarze i farmaceuci czytali czasopismo i interesowali się nim. Nie udało się zjednoczyć lekarzy, przyrodników i farmaceutów. Wszyscy pracowali osobno. To rozproszenie hamowało dalsze wydawanie czasopisma. S. Matulaitis dopiero później, na zjeździe LMD, który odbył się w 1914 r., wspomniał, że pieniędzy na wydawanie jeszcze wystarczało, prenumeratorów, którzy uiścili opłatę, było 50, dochody z czasopisma wyniosły 217 rub., wydatki stanowiły 128 rub. i nawet pozostało 89 rub., jednak nie było piszących3. I ta okoliczność była chyba najważniejsza i przesądziła o losie tego tak potrzebnego zawodowej wspólnocie medyków wydawnictwa” (Stakulienė 2001: 228). Przedmiot artykułu stanowi 198 dwuwyrazowych i 52 trzywyrazowe złożone terminy medyczne używane przez lekarzy w czasopiśmie „Medycyna i Przyroda”4. Terminy omawiane są z uwzględnieniem relacji składniowych członów głównych i pobocznych oraz pochodzenia i gramatycznego wyrażenia członów pełniących funkcję przydawki. Celem jest wyjaśnienie cech strukturalnych dwuwyrazowych i trzywyrazowych terminów złożonych, ustalenie dominujących relacji składniowych między członami analizowanych terminów, pochodzenia tych członów oraz tendencji w ich wyrażaniu gramatycznym. 1. STRUKTURA DWUWYRAZOWYCH TERMINÓW ZŁOŻONYCH Jak wiadomo, termin nie tylko nazywa pojęcie, lecz także wyodrębnia je spośród innych. A zatem oprócz funkcji nominatywnej (nazywającej) terminy charakteryzuje także funkcja dystynktywna (wyodrębniająca), którą w terminach złożonych zazwyczaj pełnią przymiotniki (Gaivenis 1967: 71). W analizowanym czasopiśmie naukowym z zakresu medycyny najwięcej znaleziono terminów5 złożonych z dwóch i trzech członów, które klasyfikuje się pod kilkoma względami (zob. „Uwagi wstępne”). Większość złożonych terminów pierwszego litewskiego czasopisma naukowego z zakresu medycyny stanowią terminy złożone z dwóch członów, nazywające różne rodzajowe pojęcia medyczne (198 terminów). Jak zauważa Kazimieras Gaivenis, terminy dwuwyrazowe różnią się od innych połączeń wyrazowych tym, że mogą całkowicie samodzielnie pełnić funkcję komunikatywną (Gaivenis 1975: 60). 3 Zjazd Litewskiego Towarzystwa Naukowego w Wilnie. – Lietuvos žinios, 1914, birž. 25, s. 1. 4 Omawiane terminy z członami składowymi pochodzenia czysto litewskiego i mieszanego (litewskimi, hybrydowymi lub zapożyczonymi). 5 Terminów mających więcej niż trzy człony składowe było stosunkowo niewiele. Pod wieloma względami są one problematyczne. Granice terminologiczne niektórych z nich nie są zbyt jasne, np. zapalenie ucha środkowego i błony bębenkowej, albo bardziej przypominają opisowe połączenia wyrazowe, np. poprzeczne położenie przy pęknięciu dróg rodnych podczas porodu. Zatem z tych powodów pomija się omawiane terminy złożone. 163Terminologia | 2014 | 21 Ze względu na syntaktyczne relacje między członem głównym a członami pobocznymi terminy dwuwyrazowe dzieli się na trzy grupy: uzgodnionego (Gaivenis 1968: 110), valdomojo pažyminio ir šliejamojo pažyminio junprzydawki, czyli atrybutywne gaivinisy (Gaivenis 1975: 61). 1.1. Połączenia z uzgodnioną przydawką (68 terminów). Związki tego rodzaju dzieli się przede wszystkim według pochodzenia tworzących je członów na związki z członami pochodzenia litewskiego oraz na związki z członami pochodzenia mieszanego. 1.1.1. Związki z członami pochodzenia litewskiego (40 terminów). Ich człony główne i poboczne są pochodzenia litewskiego. Przydawka uzgadniająca wyrażana jest różnymi przymiotnikami: 1. Przymiotnikami z przyrostkiem -inis. Pod względem słowotwórczym przeważają derywaty utworzone od rzeczowników: a) pierwotnych (niepochodnych), dwusylabowych: druskinė (: druska) rūgštis MG 1913 2 8, makštinė (: makštis) dalis MG 1913 2 3, naminis (: namas) gydymas MG 1913 2 22, raumeninė (: raumuo) plevelė MG 1913 2 4, vaistinės (: vaistas) žolės MG 1913 2 24, b) pochodnych: b1) przyrostkowych: dabartiniai (: dabartis) gydytojai MG 1913 2 15, rūgštelinė (: rūgštelė) druska MG 1913 2 9, spindulinis (: spindulys) (?) kaulas MG 1913 2 11, por. radius – 1. kość promieniowa MedŽ, jungtinė (: jungtis) atžala MG 1913 2 11, por. processus articularis inferior – (slankstelio) dolny wyrostek stawowy, processus articularis superior – (slankstelio) górny wyrostek stawowy MedŽ, b2) przedrostkowych: pašaliniai (: pašalys) apsireiškimai MG 1913 2 3. Osobno należy wspomnieć o kilku związkach, w których kolejność członów głównych i pobocznych różni się od kolejności tych członów przyjętej we współczesnym litewskim języku ogólnym: žiotkaulis apatinis (: apačia) MG 1913 2 11, por. mandibula – żuchwa MedŽ, žiotkaulis viršutinis6 (: viršus) MG 1913 2 11, por. maxilla – szczęka MedŽ. Kilka derywatów opiera się na przymiotnikach: a) prostych (niewywiedzionych): skersinė (: skersas) odrośl MG 1913 2 11, por. processus transversus – (kręgu) wyrostek poprzeczny MedŽ, oraz b) pochodnych: poglitinė7 (: poglitis) błona MG 1913 2 4. 6 W tym derywacie przyrostek -inis wraz z formantem -ut tworzy złożony przyrostek -utinis (Kniūkšta 1976: 47). 7 Z punktu widzenia współczesnego literackiego języka litewskiego poglitinis jest wyrazem utworzonym nieprawidłowo, ponieważ derywatów z przyrostkiem -inis nie tworzy się od przymiotników z przedrostkiem po- (Kniūkšta 1976: 28). 164 Palmira Zemlevičiūtė | Pierwsze litewskie czasopismo naukowe poświęcone medycynie | dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai Dwojako można interpretować derywat z przyrostkiem -inis glitinė. Za jego słowo podstawowe można uznać zarówno rzeczownik glitis, -ė, jak i przymiotnik glitus, -i. 2. Przymiotnikami prostymi: bendri ligonbučiai MG 1913 2 17, dešinė ranka MG 1913 2 4, dešinys inkstas MG 1913 2 8, dešinys šonas MG 1913 1 18, didelės sopės MG 1913 2 6, dideli gumbai MG 1913 1 13, gausūs mėnesiniai MG 1913 1 14, kairys skliautas MG 1913 1 13, kairys šonas MG 1913 1 18, karštas vanduo MG 1913 2 20, sausas kosulys MG 1913 1 10, skysta ištrauka MG 1913 2 21. 3. Przymiotnikami zaimkowymi: dešinysis skliaustas8 MG 1913 2 6, gailestingosios seserys MG 1913 1 6, kairioji kojelė MG 1913 2 4, kairioji rankelė MG 1913 2 4, kairysis petys MG 1913 2 4, mėlynasis akmenėlis MG 1913 1 6, paprastoji druska MG 1913 1 17, pirmoji pagalba MG 1913 2 16. 4. Przymiotnikami pochodnymi: liguosti apsireiškimai MG 1913 1 10, nedidelis kraujavimas MG 1913 2 3. Znaleziono cztery terminy dwuwyrazowe, w których przydawka uzgadniana wyrażona jest imiesłowami: 1. Prostymi imiesłowami strony biernej: neišgydomi ligoniai MG 1913 2 17, neišgydomos ligos MG 1913 2 19. 2. Imiesłowami strony biernej z określonym rodzajnikiem: woda pitna MG 1913 2 15, choroby zakaźne MG 1913 2 24. 1.1.2. Połączenia z członami różnego pochodzenia (28 terminów). Pod względem pochodzenia ich człony są różne, tj. czysto litewskie, hybrydowe lub zapożyczone. Można wyróżnić następujące najczęściej występujące ich konfiguracje9: litewski przydawka + zapożyczony wyraz określany, hybrydowa przydawka + litewski wyraz określany, hybrydowa przydawka + zapożyczony wyraz określany, zapożyczona przydawka + litewski wyraz określany a) pierwotnych (niepochodnych), najczęściej dwusylabowych: pilvinės (: pilvas) ekstirpacijos MG 1913 2 3, sistolinis (: sistolė) ūžimas MG 1913 1 13, stiklinis (: stiklas) perkolatorius MG 1913 2 21, vietinė (: vieta) anestezija žodis. Šių junginių šalutiniai dėmenys reiškiami įvairiais būdvardžiais: 1. Priesagos -inis būdvardžiais, kurie dažniausiai padaryti iš daiktavardžių: MG 1913 2 19, b) pochodnych: b1) przyrostkowych: anastezinis (: anestezija) skystimas MG 8 Tutaj nawias jest używany w znaczeniu „sklepienia”, zob. także termin gimdymo takų skliaustas MG 1913 2 4. LKŽe 1 skliaustas 3. zob. 1 skliautas 2. „co ma zakrzywiony, sklepiony kształt“ . Nawiasem mówiąc, w czasopiśmie używany jest również termin skliautas, zob. termin kairys skliautas MG 1913 1 13. 9 Terminu konfigūracija w swoich artykułach o terminach złożonych używał K. Gaivenis. 165Terminologija | 2014 | 21 1913 2 19, sanitarinė (: sanitarija) statistika MG 1913 2 15, sanitariniai (: sanitarija) ustawy MG 1913 2 16. Tak więc prawidłowość tworzenia przymiotników od międzynarodowych rzeczowników, która ujawniła się już na początku XX w. – pomijanie formantu -ij – później utrwaliła się i zachowała we współczesnym języku ogólnym (zob. DLKG 2006: 210). Keli priesagos -inis vediniai padaryti iš būdvardžių: a) paprastųjų: apskritinė (: apskritas) analgezija MG 1913 2 19, privatiniai (: privatus) ligonbučiai MG 1913 2 6, b) złożonych: bromolkaliniai10 (: bromas, kalis) preparaty MG 1913 1 17. Oba człony tego derywatu – główny i poboczny (zależny) – są rzeczownikami. 2. Prostymi przymiotnikami: abelnas stovis MG 1913 1 13, abelnas užsikrėtimas MG 1913 1 15, objektyvis stovis MG 1913 1 15, grynas spiritas MG 1913 2 2, lengvas stomatitis MG 1913 1 18, skystas ekstraktas MG 1913 2 21, subjektyvis stovis MG 1913 1 13, šalti kompresai MG 1913 1 23. 3. Przymiotnikami odczasownikowymi: większe dawki MG 1913 2 21, guz zmijomowany MG 1913 2 3, chore zmijomowane MG 1913 2 3, proces patologiczny MG 1913 1 9, zmiany patologiczne MG 1913 1 11. 4. Przymiotnikami zaimkowymi: bromizm ostry MG 1913 1 16, medycyna praktyczna MG 1913 2 7, pozycja poprzeczna MG 1913 2 4. Znaleziono parę terminów dwuwyrazowych, w których przydawka uzgadniana wyrażona jest imiesłowami: 1. Zwykłym imiesłowem czynnym: przewlekła obstypacja MG 1913 2 21. 2. Zwykłym imiesłowem biernym: woda destylowana MG 1913 2 21. 1.2. Związki przydawki rządzącej (128 terminów). Chociaż K. Gaivenis zauważył, że „złożone terminy z przydawką rządzącą we wszystkich systemach terminologicznych występują rzadziej i są mniej przejrzyste niż złożone terminy z przydawką uzgadniającą” (Gaivenis 1975: 62), jednak, jak pokazują dane analizowanego czasopisma nauk medycznych, połączeń tego rodzaju przydawki w porównaniu ze związkami przydawki uzgadniającej jest najwięcej.10 Termin został użyty w artykule S. Matulaitisa „Leczenie padaczki (epilepsji) bromem”, w którym pisze się o leczeniu padaczki bromem i jego preparatami. Bromokalij mógłby być słowem złożonym przez samego autora z dwóch rzeczowników – nazw pierwiastków chemicznych bromu i potasu. Drugim członem złożenia jest spolszczona arabska nazwa potasu, por. kalis [arab. alqalij – potaż] (TŽŽ 2013: 383). Współczesna nazwa tego preparatu to bromek potasu (KBr) (ChemŽ 2003: 206). 166 Palmira Zemlevičiūtė | Pierwsze litewskie czasopismo nauk medycznych | dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai połączeń, w porównaniu ze związkami przydawki uzgadniającej, jest najwięcej. Można wśród nich wyróżnić dwie grupy – związki przypadkowe rządzone oraz związki przyimkowe rządzone. Wewnątrz tych grup, według pochodzenia członów, wyróżnia się ponadto połączenia z członami pochodzenia litewskiego oraz połączenia z członami pochodzenia mieszanego. 1.2.1. Połączenia przypadkowe rządzone (123 terminy). 1.2.1.1. Połączenia z członami pochodzenia litewskiego (77 terminów). Oba człony tych połączeń są pochodzenia litewskiego, a człon zależny wyrażany jest: 1. Dopełniaczem liczby pojedynczej: akies jautrumas MG 1913 1 22, akies kampas MG 1913 2 13, antriešio11 (?) kaulelis – os metacarpi MG 1913 2 11, por. metacarpus – dłoń, środkowa część ręki MedŽ, galvos kaušas – cranium MG 1913 2 11, por. cranium – czaszka MedŽ, galvos sopėjimas MG 1913 1 13, gimdymo takai MG 1913 2 6, gimdymo vartai MG 1913 2 13, girdėjimo nusilpnėjimas MG 1913 1 10, gomurio kaulas – os palatinum MG 1913 2 11, por. os palatinum – kość podniebienna MedŽ, gromuliavimo sugedimai MG 1913 1 17, gumbo dykuma MG 1913 2 3, gumbo navikai MG 1913 2 3, gumbo sienelė MG 1913 2 4, gumbo skylė MG 1913 2 3, kaktos kaulas – os frontis MG 1913 2 11, por. os frontale – kość czołowa MedŽ, keteros atžala – procesus spinalis MG 1913 2 11, por. processus spinosus – wyrostek kolczysty (kręgu) MedŽ, kraujo plūdimai MG 1913 2 3 / kraujo plūdimas MG 1913 1 12, MG 1913 2 2 / kraujo plūdymas MG 1913 2 14, kraujo postovis (zastoj) MG 1913 1 9, por. stasis – zastój, zatrzymanie, застой MedŽ, krūtinės gurbas – thorax MG 1913 2 11, por. thorax – klatka piersiowa MedŽ, kūno įtaisos MG 1913 1 10, kūno lavinimas MG 1913 2 18, kūno svarumas MG 1913 1 16, makšties dalis MG 1913 1 13, motynėlės dykuma MG 1913 1 13, motynėlės navikas MG 1913 1 13, nosies gleivės MG 1913 1 8, nosies kriauklės (conchae) MG 1913 1 8, por. concha, ae – muszla MedŽ, nugarkaulio kaulelis – vertebra MG 1913 2 11, por. vertebra – kręg MedŽ, nuomario priepuoliai MG 1913 1 16, nusinuodijimo ženklai MG 1913 2 19, pakaušio kaulas – os occipitale MG 1913 2 11, por. os occipitale – kość potyliczna MedŽ, pavieto gydytojas MG 1913 2 6, pilvelio skaudėjimas MG 1913 1 23, pilvo išputimas MG 1913 2 5, pilvo plėvė MG 1913 2 4, pilvo sienelės MG 1913 1 18, pilvo viduriai riešo“. 2. „zakładany na nadgarstki rękaw dzianinowy noszony dla ciepła na rękach“. 11 Žodis antriešis LKŽe medicinine reikšme nefiksuotas, plg. antriešis 1. „papuošalas, nešiojamas ant rankos 167Terminologia | 2014 | 21 MG 1913 2 4, pilvo vidus MG 1913 2 5, rankos nugara MG 1913 2 6, riešo kaulelis – os carpi MG 1913 2 11, por. ossa carpi – kości nadgarstka MedŽ, smilkinio kaulas – os temporale MG 1913 2 11, por. os temporale – kość skroniowa MedŽ, širdies apsireiškimai MG 1913 1 15, širdies bukumas MG 1913 1 15, širdies dunksėjimas MG 1913 1 13, širdies dunksterėjimas MG 1913 1 13, širdies ligos MG 1913 1 19, širdies plakimai MG 1913 1 12 / širdies plakimas MG 1913 1 12, MG 1913 2 2, širdies ribos MG 1913 1 13, širdies silpnumas MG 1913 1 16, širdies vaistai MG 1913 1 15, šlapumo pūslė MG 1913 2 8, šlapumo rūgštis MG 1913 2 7, užkulnio kaulas – os calcanei MG 1913 2 12, por. calcaneus – kość piętowa MedŽ, vaiko apsukimas MG 1913 2 5, vaiko galvelė MG 1913 2 7, vaiko išėmimas MG 1913 2 7, vaiko pilvelis MG 1913 2 4, valgio gromuliavimas MG 1913 1 17, MG 1913 2 9, valgio malimas MG 1913 1 21, MG 1913 2 9, valgio virinimas MG 1913 2 9, valgio virškinimas MG 1913 1 21, MG 1913 2 9, viršugalvio kaulas – os parietale MG 1913 2 11, por. os parietale – kość ciemieniowa MedŽ. 2. Dopełniaczem liczby mnogiej: pacjenci chorób oczu MG 1913 1 4, szpitale powiatowe MG 1913 1 6, przedmuchania uszu MG 1913 1 10, choroby kobiet MG 1913 1 12, drobnoustroje świerzbu (sarcoptes scabiei) MG 1913 2 22, por. Sarcoptes scabiei – roztocz świerzbu MedŽ, gruźlica płuc MG 1913 1 21, MG 1913 2 17, choroby dzieci MG 1913 2 7, matka dzieci MG 1913 2 6, rozwolnienie MG 1913 2 20, rozstrój jelit MG 1913 1 17, pętle jelit MG 1913 2 4, lekarze ziemstw MG 1913 2 15. 3. Miejscownikiem liczby mnogiej: guz w trzewiach MG 1913 1 14. Wśród połączeń z członami pochodzenia litewskiego wystąpiły dwa połączenia, w których człon główny występuje przed członem pobocznym: wzdęcie brzucha MG 1913 2 5 i ślady krwi MG 1913 2 3. 1.2.1.2. Połączenia z członami różnego pochodzenia (46 terminów). Pod względem pochodzenia człony tworzące te połączenia nie są tak różnorodne jak człony połączeń z uzgodnionym przydawkowym określeniem pochodzenia litewskiego. Najczęściej jako główne i poboczne człony takich połączeń występują słowa litewskie lub zapożyczone: zapożyczone określenie przydawkowe + litewskie określane słowo oraz litewskie określenie przydawkowe + zapożyczone określane słowo. Ponadto wystąpiło po jednym połączeniu o konfiguracjach: zapożyczone określenie przydawkowe + hybrydowe określane słowo oraz hybrydowe określenie przydawkowe + litewskie określane słowo. Składniki podrzędne omawianych połączeń wyrażane są: 168 Palmira Zemlevičiūtė | Pierwszego litewskiego czasopisma nauk medycznych | dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai 1. Dopełniaczem liczby pojedynczej: leczenie bromem MG 1913 1 17, maść cynkowa MG 1913 1 23, trąbki Eustachiusza MG 1913 1 9, laboratorium lekarza MG 1913 2 15, narząd słuchu MG 1913 1 9, ziarenka jodgalicyny MG 1913 1 23, powierzchnie spojówki MG 1913 1 23, zapalenie spojówki MG 1913 1 23, metoda Credégo MG 1913 2 6, narządy ciała MG 1913 2 16, maść kuprocytrolu MG 1913 1 23, zwierciadło Cusco MG 1913 2 3, medycyna ludowa MG 1913 2 14, historia choroby MG 1913 2 4, ośrodki płciowe MG 1913 1 12, tamponada pochwy MG 1913 2 3, pomoc medyczna MG 1913 2 16, mięśniaki macicy MG 1913 1 14, MG 1913 2 2, żyły nosa MG 1913 1 9, mieszanie nowokainy MG 1913 2 19, długość operacji MG 1913 2 19, trudność operacji MG 1913 2 19, żołądź prącia MG 1913 2 8, ujście prącia MG 1913 2 8, wyjęcie łożyska MG 1913 2 7, strzykawka Rekorda MG 1913 2 19, listki Senaty MG 1913 2 20, wstrzyknięcia spirytusu MG 1913 1 13, MG 1913 2 3 / wstrzyknięcie spirytusu MG 1913 1 14, MG 1913 2 3, kanał moczowy MG 1913 2 8, ucisk strzykawki MG 1913 2 3. 2. Dopełniaczem liczby mnogiej: rozrosty adenoidów MG 1913 1 9, arabski uzdrowiciel MG 1913 2 20, „ogniska” epidemii MG 1913 15, lecznica epileptyków MG 1913 1 16, technika wstrzyknięć MG 1913 2 2, statystyka chorób MG 1913 2 15, higiena szkół MG 1913 2 18 / hygiena szkół MG 1913 2 16, zatoki mózgu MG 1913 1 9, szpital dla chorych na jaglicę MG 1913 1 6, higiena dzieci MG 1913 2 18. 3. Celownikiem liczby mnogiej: ambulatorium dla dorosłych MG 1913 2 17, sanatorium dla dorosłych MG 1913 2 17, sanatorium dla dzieci MG 1913 2 17. 4. Narzędnikiem liczby pojedynczej: leczenie bromem MG 1913 1 17, leczenie spirytusem MG 1913 2 3. 5. Miejscownikiem liczby pojedynczej: pulsacja w szyi MG 1913 1 13. 1.2.2. Sterowane połączenia przyimkowe (5 terminów). Elementy tych dwuwyrazowych połączeń mają różne pochodzenie, tzn. element główny lub poboczny jest czysto litewski, hybrydowy albo zapożyczony. Ich elementy poboczne – określenia wymagające dopełnienia – wyrażane są przypadkami z przyimkami. 1.2.2.1. Połączenia z elementami pochodzenia litewskiego (4 terminy). ta junginių su prielinksniais į, iš ir per: įėjimas į koserę (aditus ad laryngem) RasMG 1913 1 9, por. aditus laryngis – wejście do krtani MedŽ, wyciągi z ziół MG 1913 1 17, wydzielina z rany MG 1913 2 5, oddychanie przez nos MG 1913 1 18. 175Terminologija | 2014 | 21 specjalista chorób wewnętrznych (specialist of gastroenterological diseases), przymiotnik z sufiksem -inis + rzeczownik w dopełniaczu (określenie) + rzeczownik (określany), na przykład viršutiniai dūsavimo takai „górne drogi oddechowe” (viršutiniai kvėpavimo takai) (upper part of respiratory system). Istnieje kilka odosobnionych przykładów połączeń trzywyrazowych, które mają inne wyrażenia gramatyczne niż dwie wcześniej wspomniane konfiguracje. Istnieje niemal taka sama liczba przypadków, w których atrybuty terminów trzywyrazowych tworzą odrębne połączenie wyrazowe, jak i takich, w których go nie tworzą. Pod względem pochodzenia przeważają terminy dwuwyrazowe z elementami pochodzenia litewskiego, na przykład gomurio kaulas „kość podniebienna” (gomurikaulis) (palatine bone), skersinė atžala „(poprzeczny wyrostek kręgu)” (slankstelio skersinė atauga) (transverse process). Terminy dwuwyrazowe z elementami o mieszanym pochodzeniu występują o połowę rzadziej, na przykład konjunktyvos uždegimas (zapalenie spojówki) (conjunctivitis), vietinė anestezija (znieczulenie miejscowe) (local anesthetics). Liczba terminów trzywyrazowych składających się z elementów pochodzenia litewskiego i terminów trzywyrazowych składających się z elementów o mieszanym pochodzeniu jest niemal taka sama, na przykład Eustacho trūbelės slogos „[zapalenia] błony śluzowej [trąbki słuchowej Eustachiusza]” ([ausies] trimito [Eustachijaus vamzdžio] gleivinės uždegimai) (Eustachian tube inflamation), sėdamosios žarnos išlėkimas „wypadnięcie odbytnicy” (išangės iškritimas) (rectal prolapse). Pierwsze litewskie czasopismo medyczne jest cenne nie tylko dla specjalistów medycyny i badaczy historii medycyny, lecz także ważne jako dokument językowy i terminologiczny początku XX wieku. Uzupełnia Lietuvių kalbos žodynas (Słownik języka litewskiego) o nowe znaczenia słów, poszerza granice semantyczne niektórych litewskich słów i ukazuje rozwój litewskiej terminologii medycznej. Otrzymano 2014-05-27 Palmira Zemlevičiūtė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]