„Terminas“ kontekste (žodžių junginio lygmuo)

7 3Terminologia | 2016 | 23 Termin w kontekście (poziom związku wyrazowego) ASTA MITKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: termin, kontekst, związek wyrazowy, korpus, język naukowy, relacje semantyczne UWAGI WSTĘPNE Termin jest nie tylko podstawowym terminem terminologii, lecz także jednostką metajęzyka. Jeśli uznamy termin za termin językoznawczy, jego użycie w języku innych nauk można rozumieć jako komentarz metajęzykowy1. Czym jeszcze wyróżnia się użycie terminu termin? Przedmiotem niniejszego artykułu jest termin terminologiczny termin w kontekście. Kontekst można pojmować różnie, węziej lub szerzej. Na przykład kontekstem słowa (w tym przypadku terminu) może być połączenie wyrazowe i zdanie (Vaskelienė 2007: 89). W artykule bada się użycie terminu na poziomie połączenia wyrazowego, tj. analizuje się syntagmatyczne relacje terminu. Analizuje się semantykę połączeń wyrazowych z terminem terminas. Ustala się typy semantyczne połączeń, w skład których wchodzi ten termin, oraz główne modele jego użycia. W ten sposób wyjaśnia się, które cechy i właściwości pojęcia „terminas” są w kontekście eksplicytne. Jest to cel niniejszego artykułu. Główne źródło Materiał do badań zebrano z Korpusu Litewskiego Języka Naukowego2 (Corpus Academicum Lithuanicum – CorALit, dostęp przez internet http://coralit. lt), utworzonego na Uniwersytecie Wileńskim. Jest to specjalistyczny synchroniczny korpus pisanej litewskiej mowy naukowej. Korpus obejmuje teksty ze wszystkich dziedzin – nauk humanistycznych, społecznych, ścisłych, biomedycznych i technologicznych – 1 Metajęzykowe jednostki zostały szczegółowo przeanalizowane w monografii Kazimierasa Župerki (2012). K. Župerka zalicza terminy językoznawcze do metajęzykowych jednostek leksykalnych. 2 Z publicznie dostępnej wersji internetowej. 7 4 Asta Mitkevičienė | Termin w kontekście (poziom połączenia wyrazowego) (opracowany podział oparty na Klasyfikatorze dziedzin nauki, zatwierdzonym rozporządzeniem ministra oświaty i nauki Republiki Litewskiej z dnia 18 grudnia 2007 r. nr ISAK-2418). Jak twierdzą autorzy korpusu, obecnie obejmuje on około 9 milionów słów. Na stronie internetowej korpusu podano następującą listę typów gromadzonych tekstów: monografia, podręcznik, książka dydaktyczna, pomoc metodyczna; artykuł; przegląd; recenzja; tezy referatu; kronika; przedmowa (czasopisma / zbioru); informacja zawodowa; raport naukowy; streszczenie rozprawy doktorskiej (nieco obszerniejszy wykaz przedstawiono w: Usonienė et al. 2008: 106). Można zatem przypuszczać, że język naukowy jest reprezentowany w korpusie przez teksty różnego typu (więcej informacji o Korpusie Litewskiego Języka Naukowego zob. http://coralit.lt; Usonienė et al. 2008). Do badania wybrano korpus języka naukowego, ponieważ rzeczywiste użycie terminów należy badać właśnie w tekstach naukowych (co innego, gdyby przedmiotem badania była determinologizacja terminów)3. W niniejszym artykule opisano użycie terminu termin w tekstach naukowych. Korpus odzwierciedla współczesny litewski język naukowy – tworzą go teksty opublikowane w latach 1999–2009. Dobór materiału i przebieg badania W pierwszej kolejności w korpusie wyszukano wszystkie przypadki użycia słowa terminas. Następnie, po przeanalizowaniu kontekstu, ustalono znaczenia słowa terminas i odrzucono te wiersze konkordancji, w których termin był używany w innych – nieistotnych dla niniejszego badania – znaczeniach4. Należy powiedzieć, że termin w interesującym nas znaczeniu w badanym korpusie tekstów języka naukowego jest najczęstszy (447 użyć lematu; stanowi 87 proc. wszystkich przypadków). W tym znaczeniu jest używany w tekstach wszystkich pięciu wspomnianych dziedzin nauki. Pod względem znaczenia odpowiednie dla badania wiersze konkordancji pogrupowano według tego, w jakie połączenia (podmiotowe, dopełnieniowe, przydawkowe, okolicznikowe, predykatywne) termin wchodzi. Typy semantyczne połączeń wyodrębniono na podstawie klasyfikacji połączeń wyrazowych przedstawionej w książce V. Labutisa Lietuvių kalbos sintaksė (1998)5. Termin w tym samym wierszu często należy nie 3 Użycie terminów językoznawczych, w tym terminu terminas, w publicystyce badał K. Župerka (zob. Župerka 2000). Ustalił, że termin w publicystyce jest używany „w ścisłym znaczeniu terminologicznym” (Župerka 2000: 177). 4 Na przykład: „Strona umowy nie musiała wykonywać umowy po upływie ustalonego jej t er mi no, jeżeli z powodu opóźnionego wykonania nie można było osiągnąć celu, dla którego umowa została zawarta.” ; „Do kontekstu zadania można przypisać scenariusze, ramy, schematy, formułowanie zadania za pomocą pozytywnych i negatywnych ter mi nai i tak dalej.” 5 Formy wyrazów połączone relacją łączącą, zgodnie z V. Labutisem (1998), nie są uznawane za połączenia. 7 5Terminologia | 2016 | 23 do jednego połączenia, na przykład, w tym samym czasie wchodzą nie tylko połączenia obiektowe, lecz także atrybutywne6. Istnieją zdania, w których termin został użyty więcej niż jeden raz. W związku z tym te same zdania (z każdego wiersza konkordancji bierze się po jednym zdaniu, choć podczas gromadzenia danych wybrano największy możliwy zakres wiersza konkordancji – 300 znaków drukowanych) w klasyfikacji trafiają w kilka miejsc. W uporządkowaniu danych pomogła tabela arkusza kalkulacyjnego MS Excel. Wybrano wyłącznie jakościowe, a nie ilościowe badanie użycia terminu termin. Od razu można podkreślić, że w badaniach semantycznych trudno uniknąć subiektywizmu. Połączenia z terminem termin można również klasyfikować według znaczenia w różny sposób. Niektóre kwestie są tu traktowane i klasyfikowane nieco inaczej niż zwykle w badaniach gramatycznych. Na przykład w kontekście terminologii takie gramatycznie różne połączenia jak angielski termin (połączenie określające) i termin języka angielskiego (połączenie przynależnościowe) pod względem znaczenia trafiają do tej samej grupy. Znaczenie pomagają ustalić metody transformacji i substytucji. Przed rozpoczęciem omawiania terminu termin w korpusie celowe jest krótkie omówienie przykładów użycia tego słowa w leksykografii. Przykłady użycia słowa termin w leksykografii jednojęzycznej Słowo termin według Słownika języka litewskiego (LKŽe) ma trzy znaczenia: „1. słowo lub połączenie oznaczające dokładnie jakieś pojęcie z dziedziny nauki, techniki lub sztuki; 2. element przesłanki sylogizmu; 3. ustalony czas.“ W Słowniku współczesnego języka litewskiego (DŽ6) pierwsze znaczenie ma kwalifikator lingw. i zostało określone nieco szerzej – „słowo lub połączenie słów oznaczające dokładnie jakieś pojęcie z dziedziny nauki, techniki, sztuki, religii lub innej dziedziny”7. Zdania ilustrujące znaczenia podane w słownikach uznaje się za mikrokontekst (zob. Vaskelienė 2007: 81). Z użycia terminu w LKŽe (tu i dalej ma się na myśli tylko jego pierwsze znaczenie, tj. termin terminologiczny) 6 złożone połączenia słów i łańcuchy połączeń słów (ich rozumienie w językoznawstwie pozostawia się na uboczu), tam, gdzie jest to możliwe semantycznie, dzieli się na połączenia nierozczłonkowane. Rozszerzone przydawki postpozycyjne, na podstawie prac badaczki połączeń atrybutywnych Laimutė Bučienė (Bunevičiūtė), nie są uznawane za część połączenia słów – jedną z najważniejszych cech połączenia słów jest jego integralność jako jednostki syntagmatycznej, natomiast w przypadku rozszerzonych przydawek postpozycyjnych intonacja tę integralność dzieli (Bučienė 1998: 31). 7 Definicję terminu terminu językoznawczego w słownikach oraz w literaturze lingwistycznej i terminologicznej omówiła Regina Kvašytė (zob. Kvašytė 2013). 7 6 Asta Mitkevičienė | Termin kontekste (poziom połączenia słów) na podstawie przykładów i kartoteki uzupełnień LKŽe (zob. LKIIS, a także raštija.lt) widać, że termin należy do: 1) połączeń atrybutywnych; 2) połączeń obiektowych; 3) związkom podrzędnym. 1) W związkach atrybutywnych termin jest albo członem głównym (a), albo zależnym (b). W pierwszym przypadku atrybutem nazywana jest dziedzina lub temat – termin techniki, terminy językoznawstwa, terminy pokrewieństwa; terminy chrześcijaństwa, terminy rodzinne, podawana jest nazwa terminu – termin etyki; termin bałtycki, termin humanizmu, cecha związana z działaniem (wraz ze wskazaniem autora, oceną lub miejscem) – stworzone przez niego [językoznawcze] terminy, terminy zapożyczone z innych języków, terminy utworzone w swoisty sposób, czas – nowe terminy, miejsce – terminy międzynarodowe, czyli internacjonalizmy (zob. 1.1.10), cecha związana ze znaczeniem – termin tej treści [humanizmu]. W uogólnieniu można to przedstawić następująco: (a) DZIEDZINA / TEMAT termin, NAZWA termin8, DZIAŁANIE (+ AUTOR, OCENA, MIEJSCE) termin, CZAS termin, MIEJSCE termin, ZNACZENIE termin. (b) W takich połączeniach jak słownik terminów, termin Białoruś itd. termin jest członem zależnym. Słownik można pojmować jako pojemnik (zob. 1.2.4). Wyróżniają się połączenia przykładów przedstawionych na kartach kartoteki uzupełnień LKŽ: termin Białoruś, termin Wileńszczyzna (źródło – monografia Zigmasa Zinkevičiusa z 1993 r. Litwa Wschodnia w przeszłości i obecnie), z których wynika, że za terminy uważa się również nazwy miejscowości. Ogólnie takie użycie można przedstawić jako termin NAZWA MIEJSCOWA. Powstaje pytanie, czy termin jest tu używany w znaczeniu determinologizowanym, czy rozszerzonym. Termin jest nazwą pojęcia, a w tradycyjnej litewskiej językoznawczej refleksji uważa się, że nazwy miejscowości nie oznaczają pojęć (zob. hasło terminu toponimy w LKE). Jak obrazowo stwierdza Kazimieras Gaivenis, „determinizacja – przekształcanie się terminów w zwykłe słowa – charakteryzuje się tym, że zdeterminizowany termin nie znika, lecz tylko wypuszcza nową odrośl (zwykłe słowo) w innej dziedzinie użycia” (Gaivenis 2014: 242). K. Gaivenis w tym samym miejscu wymienia dwa warunki determinologizacji 8 Wyrażenie połączeń modeli NAZWA termin i DZIEDZINA / TEMAT termin może się pokrywać, połączenia takie charakteryzuje wieloznaczność, por. termin etyki – *termin to etyka, *termin należy do etyki. 7 7Terminologija | 2016 | 23: 1) termin musi być szeroko rozpowszechniony i znany nie tylko specjalistom; 2) niektóre semy terminu i zdeterminologizowanego wyrazu muszą się pokrywać. Oba warunki spełniają termin terminologii termin oraz termin jako nazwa miejscowości. W obu przypadkach użycia pasuje uogólnienie termin NAZWA. Jednak pojawia się inne pytanie – czy termin w połączeniu z nazwą miejscowości jest rzeczywiście zwykłym wyrazem, czy jednak pozostaje terminem (tylko o innym znaczeniu). Nawiasem mówiąc, wyrazy własne w normach terminologicznych ISO uważa się za obiekty pracy terminologicznej jako jeden z rodzajów oznaczników. Definiuje się je jako słowne oznaczniki pojęć jednostkowych, odróżniane od terminów jako nazw pojęć ogólnych (zob. ISO 1087-1:2000)9. 2) W połączeniach przedmiotowych termin jest obiektem: użył terminu, wiele terminów, większość terminów; znajdujemy terminy, termin spopularyzował (2 przykłady). Zatem terminy mogą być używane, występować, upowszechniać się, a także stanowić określoną ilość. 3) W połączeniach podmiotowych termin jest podmiotem: terminy są zróżnicowane i mają późniejsze pochodzenie; terminy czynią go niezwykle trudno dostępnym dla autorów, stanowią najstarszą warstwę slawizmów języka litewskiego terminy. TERMIN W KORPUSIE TEKSTÓW LITEWSKIEGO JĘZYKA NAUKOWEGO 1. Termin w połączeniach atrybutywnych Termin w analizowanym materiale często tworzy połączenia atrybutywne z określonymi terminami, a w tych połączeniach jest albo członem głównym (a), albo zależnym (b), np. : a) termin oddzielenia, termin „ewakuacji”, termin pierwszej materii, termin infekcji dróg moczowych (uogólniając – termin X); b) termin kolekcja, termin grupy nacisku, termin „tercjalna izomelia”, termin “fishery” (uogólniając – termin X) itd. W przykładach pierwszej grupy (a) termin jest określany według nazwy (X), natomiast w przykładach drugiej grupy termin jest drugorzędną nazwą konkretnego terminu (X). W obu przypadkach X jest konkretnym terminem, ogólnie: a) termin NAZWA, b) NAZWA termin. Zależny człon połączeń pierwszej grupy wyrażony jest dopełniaczem nazwy, np. : 9 Można także przypomnieć, że Jonas Klimavičius pisał, iż „w języku litewskim termin w znaczeniu «słowa» występuje tylko jako błąd tłumaczeniowy” (Klimavičius 2002: 132). 7 8 Asta Mitkevičienė | Termin w kontekście (poziom wyrażenia) (1) Ter min „in te gra ci jo s” wyraża możliwe trojakie pojmowanie tego procesu: integracja jako przygotowanie, jako bezpośredni proces jednoczenia się nugalint kliūtis ir siekiant tikslų ir integracija kaip tam tikras pasiektas būvis (Taljūnaitė 2005).“ (2) „W statystyce matematycznej zamiast ter mi nu popu liacijos 10 często używany jest termin zbiorowości generalnej, a członkowie populacji bywają nazywani obiektami lub elementami.” (3) „Później ter min lo g is tikos był używany w różnych dziedzinach działalności, jednak najczęściej – w wojsku i transporcie.” (4) „W ostatnich przypadkach pojęcie eseistyczności jest używane w oderwaniu od konwencji gatunku, dlatego w niniejszym artykule, w którym mowa jest wyłącznie o przejawach myślenia eseistycznego, będą używane ter miny es ei za ci jo s i es ei zm o.” Związki grupy drugiej (b) są tak zwanymi atrybutywnymi związkami o nazwie drugorzędnej (szerzej zob. Bunevičiūtė-Bučienė 2001). Termin jest w nich apozycją (na poziomie zdania jest przydawką), a semantyczna relacja takich związków – charakterystyka według klasy przedmiotu11. W takich przypadkach mówi się, że konkretny jednostka językowa jest terminem, tzn. należy do klasy terminów. Termin może zastępować cały związek. Jak twierdzi L. Bučienė, „apozycja swoją funkcją składniową dubluje określany człon, lecz pod względem znaczenia leksykalnego jest podporządkowana określanemu członowi, ponieważ uwydatnia jego pewną cechę” (Bunevičiūtė-Bučienė 2001: 10). Patrząc pragmatycznie, atrybut termin jest dodawany dlatego, że w ten sposób łatwiej włączyć do tekstu konkretną nazwę pojęcia, np.: (5) „W niniejszym artykule, analizując z perspektywy nauk o informacji definicje gałęzi prawa systematyzujących regulację prawną społecznych stosunków informacyjnych, używany jest termin tożsamość prawa informacyjnego.“ (6) „Zatem ter mi na s „wizerunek“ w literaturze naukowej jest używany w najróżniejszym znaczeniu.“ (7) „Ponieważ analizujemy historyczne rozumienie i system dowodów, ter miny „dowody“, „rodzaje dowodów“, „system dowodów“, „h ie ra rchija dowodów“ są używane w znaczeniu właśnie form dowodów (źródła, środki dowodowe).” 10 W korpusie nie ma kursywy. W artykule przykłady również podawane są bez kursywy, ponieważ nie można dokładnie stwierdzić, czy w tekście oryginalnym terminy zostały nią wyróżnione. Zauważone błędy korektorskie zostają poprawione. Cała reszta – jak w korpusie. 11 W składni litewskiej podobne połączenia nie zawsze interpretuje się jednakowo. W starszych pracach – LKG III, w podręczniku Vytautasa Sirtautasa i Česysa Grendy – nazwy własne oraz umowne, symboliczne nazwy w połączeniu z rzeczownikiem określającym ich klasę uważa się za przydawki (LKG III 430; Sirtautas, Grenda 1988: 103). DLKG, V. Labutis i L. Bučienė traktują takie nazwy lub określenia w połączeniu nie jako przydawki, lecz jako człony określane, ponieważ mają one być pierwszorzędne, zasadnicze (Labutis 1998: 332–333; Bunevičiūtė-Bučienė 2001: 13–14, zob. także Mikulskas 2009: 109). 7 9Terminologija | 2016 | 23 Takie wyrażenie stosuje się szczególnie wtedy, gdy w tekście trzeba podać określony termin niepochodzący z języka litewskiego, np.: (8) „W międzynarodowych organizacjach morskich i rybackich, w których oficjalnym językiem roboczym jest angielski, mówiąc o rybołówstwie w szerokim znaczeniu, używa się terminu “fishery”.“ (9) „TS po raz pierwszy opisał w 1862 roku Von Reklinghausen (Von Reck linghausen), a te r minu scleros e tub eroze po raz pierwszy użył francuski naukowiec Burnevilis (Bourneville) [1-3].“ (10) „Jedni autorzy uważają je, podobnie jak ter m in ą „self“, za synonimy (Byrne, 1996; Hattie and Marsh, 1996), inni twierdzą, że poczucie własnej wartości jest wartościującym komponentem obrazu siebie (Saigal et al., 2002) <...>.“ Niezwykłe jest, gdy termin niepochodzący z języka litewskiego (lub jakiś termin w ogóle niezaadaptowany w języku litewskim) występuje przed terminem. W analizowanym materiale odnotowano tylko jeden taki przypadek: (11) „Najbardziej archaiczne kostki do gry to tak zwane babki (używa się także ta li (łac.), knucklebones (ang.) lub ?12 (ros.) ter mi na i).“ W analizowanym materiale zazwyczaj nie mówi się o terminach jako takich w ogólności (osoby niebędące językoznawcami (ani nawet terminologami) zazwyczaj nie interesują się samym pojęciem „terminu“), lecz o konkretnym terminie lub konkretnych terminach. Można zatem przypuszczać, że atrybutywne połączenia z nazwą drugorzędną (termin rajonas) odpowiadają pod względem funkcji w tekście atrybutywnym połączeniom z dopełniaczem nazwy własnej („rajono“ terminas). Apozycja może zastąpić wyraz określany, dlatego w niniejszym artykule w przypadkach, gdy termin występuje jako przydawka konkretnego terminu X, właśnie termin uznaje się za przedstawiciela drugorzędnego połączenia nazewniczego, a przy badaniu szerszego kontekstu takiego połączenia mówi się o połączeniach z terminem, a nie o połączeniach z X (termin wraz z X uznaje się za jeden człon). Na przykład, opierając się na przykładzie 6, twierdzi się tutaj, że używany jest termin (a nie używany jest obraz). Taką decyzję uwarunkował również przedmiot artykułu. Już samo określenie jakiejś jednostki językowej (konkretnego przykładu) terminem wskazuje, że jednostka ta zostaje przypisana do kategorii terminów (por. termin įvaizdis i słowo įvaizdis). Termin w takim kontekście jest metajęzykowym komentarzem. Z tej grupy połączeń wyróżniają się połączenia termin Lietuva / Mažoji Lietuva / Vidurio Lietuva, użyte w tekstach nauk humanistycznych, np.: 12 W korpusie miejscami występują nierozpoznane symbole. 8 0 Asta Mitkevičienė | Termin w kontekście (poziom połączenia wyrazowego) (12) „Używany przez Rėzę ter min a s Lietuva w kontekście współczesnej litewskiej historiografii odpowiada t er miną Mažoji Lie tu va, jednak w tym czasie nie był używany.” Zatem odnotowane w kartotece uzupełnień LKŽ takie użycie terminu (termin VIETOVARDIS) potwierdza również badany korpus tekstów języka naukowego. 1.1. Termin – główny człon połączeń atrybutywnych. 1.1.1. Inną bliską omawianym grupę połączeń z terminem stanowią takie połączenia atrybutywne z określeniem wskazującym13, jak ten / ów / taki termin (ogólnie ODESŁANIE termin). W nich konkretny termin został zastąpiony substytutem14, por. ten / ów / taki termin ← X → X termin, termin X. Substytutami terminów w takich połączeniach są zaimki wskazujące (określające), natomiast konkretne terminy zostały podane wcześniej w tekście albo są wypowiadane w tym samym zdaniu (częstszy jest pierwszy przypadek), np.: (13) „To, że odpowiedzialność karna i samo prawo karne nie mogą być skuteczne bez zastosowania sankcji za popełnione przestępstwa, przy użyciu tego ter mi nu w szerokim znaczeniu, którego materialnym wyrazem jest kara kryminalna, jest prawdą chrestomatyczną.” (14) „Szczególnie dużo uwagi retoryce urzędników poświęcił Theodore R. Weeks, który zauważył, że zwyczajowo mówiono o «rusyfikacji kraju», a te go ter mi nu nie używano wówczas, gdy mówiono o konkretnych grupach narodowych.” (15) „Nawet sam wielki książę litewski Giedymin, jak wnioskujemy z jego listów, był zręcznym specjalistą w dziedzinie międzynarodowych public relations, chociaż taki ter mi n pojawił się na Litwie dopiero po kilku stuleciach.” Inne połączenia atrybutywne z określeniem wskazującym tworzy termin z zaimkami nieokreślonymi: inny termin, niektóre terminy, np.: (16) „Ponadto w tych przypadkach, gdy mówiono o polityce narodowościowej wobec konkretnej niedominującej grupy etnicznej, nie rzadziej niż terminu «rusyfikacja» używano także innych te r mi nów – «zbliżenie», «zlanie», «asymilacja».” W analizowanym materiale zazwyczaj nie są one jedynymi atrybutami wyrazu określanego – termin. 13 Atrybutywne połączenia wskazującego określenia – połączenia, za pomocą których w sposób uogólniony i niekonkretny wspomina się o właściwości rzeczy (Bučienė 2012: 26). 14 Substytut, zamiennik – „element językowy zastępujący inny odpowiedni element bez wpływu na treść. Za substytuty uważa się na przykład zaimki, które w tekście mogą zastępować rzeczowniki lub przymiotniki” (KTŽ). 8 1Terminologija | 2016 | 23 1.1.2. W terminologii twierdzi się, że nie ma terminów w ogóle, są natomiast terminy konkretnych dziedzin przedmiotowych. Dlatego jest rzeczą oczywistą, że przy terminach w tekście wskazuje się konkretny obszar użycia terminu, gałąź nauki, teorię, koncepcję, tematykę, środowisko użycia lub podobne elementy. Cechą terminów jest przynależność do dziedziny przedmiotowej, eksplicytnie wyrażana w korpusie za pomocą atrybutywnych połączeń przynależnościowych z terminem. Funkcję członu zależnego pełni dopełniacz rzeczownika, który również ma człony zależne (a), albo przymiotnik (b), np. : a) (17) „Sam mówca może nie zdawać sobie sprawy z tego, jakie metafory konceptualne wpływają na jego proces myślowy, jednak analiza wypowiedzi metaforycznych w tekstach mówcy może ujawnić światopogląd mówcy (albo, terminami językoznawstwa kognitywnego, konceptualizację świata przez mówcę).“ (18) „Zapewne wraz z rozwojem doktryny prawa oraz dalszą systematyzacją i kodyfikacją norm prawnych terminy prawne staną się dokładniejsze“ (Meškauskaitė, 2004, p. 21).“ b) (19) „Stosując terminy statystyczne, kierowano się terminologią przedstawioną w podręczniku V. Čekanavičiusa i G. Murauskasa „Statystyka stosowana“.“ (20) „Chociaż używany jest ten sam termin prawny, w różnych państwach może on być stosowany wobec różnych grup osób.“ Patrząc na wyrażanie takich połączeń z punktu widzenia normalizacji, można przypomnieć, że Stasys Keinys już w 1977 r. pisał, iż wewnętrzne prawidłowości i tendencje ogólnego języka litewskiego powodują, że „dziedziny terminologii, same terminy tych dziedzin oraz słowniki terminów powinny być nazywane połączeniami wyrazowymi z rzeczownikiem w dopełniaczu“ (Keinys 2005: 362). Z dopiero co przedstawionych przykładów wynika, że taka systemowość językowa nie zawsze jest przestrzegana. Omawiane połączenia atrybutywne przynależności można transformować15: TERMIN DZIEDZINY – termin należy do DZIEDZINY albo DZIEDZINA ma termin, na przykład termin językoznawstwa kognitywnego – *termin należy do językoznawstwa kognitywnego albo *językoznawstwo kognitywne ma termin. Ten posesor16 (DZIEDZINA) jest abstrakcyjny, można dostrzec także znaczenie miejsca: transformacja termin znajduje się w DZIEDZINIE (*termin znajduje się w językoznawstwie kognitywnym)17. Zatem 15 Atrybutywne związki przynależności uważa się za derywowane; konstrukcje bezpośrednio niewyprowadzone są transformowane jedna z drugiej (przedsiębiorstwo Antanasa → Antanas ma przedsiębiorstwo → przedsiębiorstwo należy do Antanasa) (Bučienė 2004: 13). 16 O pojęciu posesywności i jej typach, o ustalaniu posiadacza zob. Vaičiulytė-Semėnienė 2006. 17 Por. inny przykład z korpusu: „w t y m o b s z a r z e t e r m i n y n i e s ą u s t a l o n e“. Obszar określa okolicznik miejsca. 8 8 Asta Mitkevičienė | Termin w kontekście (poziom grupy wyrazowej) (50) „Każdy rozdział lub podrozdział publikacji rozpoczyna się krótkim wprowadzeniem teoretycznym, w którym wskazuje się podstawowe równania do rozwiązywania zadań, wyjaśnia się niektóre istotne kwestie, ważniejsze t e r m i n y, sposoby rozwiązywania zadań.“ Tylko częściowo można by dostrzec cechę wartościującą w połączeniu termin nomenklaturowy „termin związany z nomenklaturą“. 1.1.10. TERMIN „MIEJSCE“ (X). Znaleziono związki atrybutywne, w których termin jest charakteryzowany według miejsca. To miejsce bywa zarówno abstrakcyjne, np.: termin lokalny / międzynarodowy, jak i bardziej konkretne – związane z tekstem, jak na przykład termin analizy, np. : (51) „Zbyt często litewscy autorzy piszący o dawnej tekstylności posługują się rozpowszechnionymi wśród ludu, najczęściej jedynie lokalnymi terminami, innymi słowy, lokalnym żargonem.“ (52) „Kluczowym terminem przedstawionej analizy jest tożsamość narodowa.“ Jak wspomniano, imiesłowy występujące jako człony zależne w niektórych związkach atrybutywnych określających czynność również mają okolicznik miejsca – termin jest charakteryzowany według miejsca, np.: terminy proponowane w słowniku, terminy stosowane w podręczniku / pracy itd. Z takich zależnościowych związków atrybutywnych jak termin analizy wynika, że termin należy do odpowiedniego miejsca. To miejsce jest bardziej konkretne w porównaniu z przestrzenią użycia terminu – dziedziną lub językiem, w którym jest on używany. 1.1.11. TERMIN ILOŚCIOWY. Atrybutywnymi połączeniami22 ilościowego opisu wyrażana jest cecha terminu według jego relacji z liczbą. Zależnym członem takich połączeń jest liczebnik przymiotnikowy. Do tej grupy połączeń umownie zalicza się tutaj również takie połączenia, których członami zależnymi są przymiotniki mające sem „ilości” (np. jedyny). Kilka przykładów: (53) „Zgodnie z Konwencją w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego oraz Wytycznymi operacyjnymi do tej Konwencji od 1972 r. w teorii i praktyce ochrony dziedzictwa na poziomie międzynarodowym i krajowym stosuje się dwa ter m i n y: dziedzictwo kulturowe i dziedzictwo naturalne.” (54) „Ponieważ analizowany proces obejmował osoby należące do różnych kategorii (uchodźców wojennych, emigrantów ekonomicznych, polskich kolonistów, miejscowej ludności, rodzin mieszanych itd.), trudno analizowane zjawisko scharakteryzować publicz - nu terminu.“ 22 Apie kiekybinio apibūdinimo atributinius junginius plačiau žr. Bučienė 2012. 8 9Terminologia | 2016 | 23 Gdy atrybutem są liczebniki porządkowe, funkcja połączeń jest wskazująca, np. : (55) „Terminas „eductive“ kilęs iš lotyniško „educere“ ir reikštų „gebėjimą surasti prasmę painiavoje“, o an tr as is ter m in as skirtas aprašyti gebėjimą odtworzyć zdobytą informację (Raven, 2000).” W takich przypadkach połączenie jest substytutem konkretnego terminu. 1.2. Termin – zależny człon połączeń atrybutywnych. 1.2.1. Połączenia z odcieniem przedmiotowym23. Termin jako człon zależny jest używany z rzeczownikami vartojimas i vartosena, paminėjimas, traktavimas, interpretavimas, supratimas i samprata, (pa)aiškinimas, vertimas, painiava24, diskreditacija, ekspertizė, požiūris (į), pranašumas (prieš) i in. Termin w głębi takich połączeń jest przedmiotem czynności lub stanu wyrażonego przez główny człon połączenia (o terminie jako przedmiocie zob. rozdział 2), np.: (56) „Obecnie wiele mówi się o stosowaniu terminów naukowych.“ (57) „Chociaż pojęcie „kontekst“ jest różnie traktowane, najczęściej w psychologii podstawą rozumienia tego terminu jest wyraźne rozróżnienie bodźca i środowiska (Davies, 1988; Lochart, 1988; Thomson, 1988).“ (58) „W historiografii dość często zdarza się, że takie czy inne tłumaczenie łacińskiego lub innego terminu prowadzi do odmiennych interpretacji.“ Im bardziej konkretne jest znaczenie członu nadrzędnego połączenia (por. pojęcie, tłumaczenie), tym wyraźniejsze są relacje przynależności (por. *termin ma pojęcie, tłumaczenie). 1.2.2. Atrybutywne połączenia przynależności. Z takich połączeń w korpusie tekstów wynika, że termin ma definicje (określenia), synonimy, odpowiedniki (ekwiwalenty), a częściowo także aspekty. Termin jest również całością mającą części składowe. Części te to treść, znaczenie, sens, semantyka. Kilka przykładów: (59) „Aby ujawnić treść i główne aspekty terminu «wizerunek», naukowcy podają następujące definicje tego terminu: «Wizerunek – ogólny stosunek wielu ludzi do czegoś» (Pranulis, 1998, s. 114).” 23 Przegląd interpretacji połączeń rzeczownikowych odczasownikowych w językoznawstwie litewskim zob. Pakerys 2006. 24 W połączeniu terminų painiava można dostrzec również odcień podmiotowy (*terminai painiojasi). 9 0 Asta Mitkevičienė | Termin w kontekście (poziom połączenia wyrazowego) (60) „Pojęcia w słowniku pojęć są powiązane relacjami, według których można znaleźć odpowiedniki terminów w innym języku, synonimy, pojęcia uogólniające.” (61) „Jest zrozumiałe, że w praktyce raczej nie sposób we wszystkich przypadkach znaleźć odpowiedni litewski odpowiednik ani dokładnie określić znaczenia terminu (tym bardziej że znaczenie wielu z nich – zwłaszcza różnych jednostek miary – zmieniało się lub w ogóle nie było ujednolicone).” 1.2.3. Połączenia z odcieniem podmiotowym. W korpusie znalezienie połączeń terminu / terminów (X) z rzeczownikami pojawienie się, kształtowanie się, pochodzenie, zmienność, instrumentalność, różnice, różnorodność terminu pozwala spojrzeć na termin jak na podmiot (szerzej o terminie jako podmiocie zob. rozdział 3), np.: (62) „Proces pojawienia się i kształtowania terminu terroryzm do dziś nie jest jasny.” (63) „L. Meškauskaitė, badając prawo środków masowego przekazu na Litwie, zauważa, że „wraz z powstawaniem nowych gałęzi i podgałęzi prawa nieunikniona jest różnorodność terminów”.” Nieoczekiwane okazało się połączenie (tego) terminu instrumentalność, wskazujące na termin jako narzędzie: (64) „Uznając omawiane pojęcie za bardziej uogólniający przybliżony model (raczej hipotezę pośrednią), autor niniejszego artykułu przynajmniej w tym tekście nie byłby skłonny wdawać się w dyskusję na temat instr u me nt al ności te r m in u przy rozpatrywaniu rozwoju cywilizacji w skali całej ludzkości <...>.” 1.2.4. Do połączeń o znaczeniu materiałowym zbliżone są połączenia atrybutywne (DZIEDZINA) słownik / leksykon terminów oraz system terminów. Terminy są częściami składowymi (por. transformację *terminai sudaro žodyną, sistemą). Słownik można pojmować jako pojemnik (por. *įdėti į žodyną), natomiast system jest jedynie abstrakcją, którą tworzą terminy. Kilka przykładów kontekstowych: (65) „W *Słowniku terminów finansowych* teoria bańki definiowana jest jako przekonanie, że ceny papierów wartościowych od czasu do czasu wzrastają znacznie powyżej ich wartości fundamentalnej, aż w pewnym momencie bańka pęka, a cena szybko spada.“ (66) „Aby zachować system terminów litewskiej toponimii, w niniejszym artykule obok międzynarodowego terminu oronmai stosowany jest jego litewski odpowiednik kaln vardai.“ Znaczenie materiału można dostrzec w metaforycznym połączeniu (DZIEDZINA) dżungla terminów (por. *terminy tworzą dżunglę). Za pomocą metafory najprawdopodobniej chce się powiedzieć, że terminów jest wiele i są one zagmatwane. 9 1Terminologija | 2016 | 23 1.2.5. Połączenia z odcieniem okolicznikowym. Z materiału korpusowego wynika, że termin jest przyczyną dyskusji: (67) „Di sk us ij a nad najodpowiedniejszym te r minem mogłaby jeszcze trwać, a my obecnie resilience będziemy nazywać odpornością: ten termin jest najczęstszy, choć nieco niedokładny.“ Podsumowując, należy podkreślić, że niektóre omawiane w artykule połączenia atrybutywne są złożonymi terminami terminologicznymi, na przykład termin złożony, termin zrostowy, termin międzynarodowy; treść terminu, słownik terminów itp. Te złożone terminy zostały uwzględnione w Dydaktycznym słowniczku terminologicznym R. Kvašytė (więcej na temat mikrosystemu terminów z rdzeniem termin zob. Kvašytė 2013). 2. Termin w połączeniach obiektowych 2.1. Termin – obiekt użycia. Jedną z najczęstszych grup połączeń obiektowych stanowią połączenia: używać / wykorzystywać / stosować termin. Stało się już zwyczajem, że terminy, podobnie jak inne jednostki języka, są używane. Potwierdza to również analizowany materiał – termin najczęściej łączy się z czasownikiem używać i jego formami, np. : (68) „Z powodu niedostatecznie rozwiniętej terminologii badacze litewscy (podobnie jak badacze innych krajów północnych) używają terminu «późny paleolit» do określenia zarówno okresu przypadającego na czas sprzed 45–35–10 tys. lat, jak i znalezisk finalnego paleolitu odkrywanych na Litwie.” (69) „W tym artykule nie mówi się o pozbawieniu życia osoby nieuleczalnie chorej, lecz używa się terminu pomoc w samobójstwie.“ (70) „Czasami można nawet powiedzieć, że terminy te są używane synonimicznie.“ Na podstawie materiału korpusowego terminy są również używane i stosowane, np.: (71) „Obok tego ostatniego używany jest także międzynarodowy termin «fluid» (od łac. «fluidus» – płynący).“ (72) „We współczesnym ujęciu termin etniczność stosuje się zarówno do grup i wspólnot większościowych, jak i mniejszościowych oraz migrantów / niemigrantów, tj. do różnych grup ludności.“ O nieużywaniu terminów w materiale korpusowym również się mówi, ale rzadziej, por. : (73) „Termin ten nie jest używany również w naszym państwowym systemie ewidencji dóbr dziedzictwa.“ 9 2 Asta Mitkevičienė | Termin w kontekście (poziom połączenia wyrazowego) 2.2 Typowy model użycia terminu w połączeniach przedmiotowych – termin jako środek (instrument) w szerokim znaczeniu25 – za pomocą terminu coś jest nazywane, określane, charakteryzowane, opisywane; za pomocą terminów można powiedzieć, stwierdzić, mówić. Termin w takich przypadkach jest środkiem nazywania i mówienia, np.: (74) „Formalnie podobna autoanaliza, nazywa na term inie autorefleksji, staje się szczególnie aktualna także w teatrze postmodernistycznym, gdy teatr koncentruje się na sobie, świadomie reflektuje nad mechanizmami swojego funkcjonowania.“ (75) „Arystotelesowskim term inem „poetyk a“ nazywa na jest dziś gałąź literaturoznawstwa badająca formy twórczości poetyckiej i środki stylistyczne.“ (76) „W pracach naukowych autorów zagranicznych jest to określa ne term inem „over stag ing“ – zwiększeniem stopnia.“ (77) „Nierzadko w literaturze za pomocą term inu określa ne są dyspozycje motywacyjne człowieka (interesy, dążenia).“ Oprócz wspomnianych czasowników termin w korpusie używany jest wraz z formami czasowników (wy)rażać, formułować, opisywać. Za ich pomocą nazywa się działania związane z wyrażaniem, a zatem termin jest rozumiany jako środek wyrazu, np. : (78) „Zdolność sodu i potasu do neutralizowania grup hydroksylowych (OH-), a chloru – jonów wodoru (H+), wyrażana jest terminem „miliekwiwalenty“ (mEq), które obejmują atomową masę pierwiastka lub masę cząsteczkową molekuły wraz z odpowiednią wartościowością lub ładunkiem.“ (79) „Rzeczywisty świat może b y ć opisany jedynie w t e r m i n a c h modelu, które określają koncepcję i procedury niezbędne do odwzorowania rzeczywistego świata w geodane niezbędne systemowi.“ Połączenia z czasownikiem oznaczać kierują ku terminowi jako znakowi, np.: (80) „Jednocześnie należy pamiętać, że w źródłach tymi samymi t e r m i n a m i nierzadko oznacza się dość różne zjawiska.“ Z materiału korpusowego wynika, że za pomocą terminu można uogólniać, interpretować, definiować, a nawet legitymizować. Nie jest to typowe użycie terminu, np. : (81) „W artykule Karolisa Klimki analizowana jest teza, że napięcia polityczne wiążą się z pewnym nadmiarem energetycznym, który można zmniejszyć w „prywatnej“ sferze pożądania, dlatego zjawiska polityczne należy i n t e r p r e t o w a ć w t e r m i n a c h ekonomii energetycznej.“ 25 Tutaj środek (instrument) nie jest utożsamiany z semantyczną funkcją instrumentu (rolą semantyczną). W niniejszym artykule zrezygnowano z pomysłu podziału połączeń wyrazowych według funkcji semantycznych (ról semantycznych), ponieważ, jak stwierdza V. Labutis, „nie ma jasno sformułowanych kryteriów, według których ustala się i rozgranicza role semantyczne oraz odpowiadające im semantyczne grupy połączeń wyrazowych“ (Labutis 1998: 79). 9 3Terminologia | 2016 | 23 (82) „Według A. D. Smitha idea narodu jest z istoty kulturowa i społeczna, niezależnie od tego, czy naród ukształtował się na podstawie terytorialnej, czy etnicznej: określa ona i leg it ym izuje politykę ter min ami kultury, ponieważ naród jest wspólnotą polityczną tylko o tyle, o ile ucieleśnia wspólną kulturę i wspólną wolę społeczeństwa (Smith 1999: 232).“ 2.3. Termin jest obiektem, którego się poszukuje, który się znajduje, bierze, daje, który wprowadza się do pewnej przestrzeni i wyprowadza się z niej, a w samej przestrzeni coś się z nim robi lub coś się dzieje. Przede wszystkim terminu się poszukuje, np.: (83) „Krytyka, po szuk ają c ter min ów i słów do opisania tego zjawiska sztuki scenicznej, zaczęła mówić o nowej estetyce teatru, którą inspirował nie sam w sobie dramatyczny materiał dotyczący życia księdza i poety Antanasa Strazdasa, lecz sposób, w jaki dramaturg i reżyser przedstawiają ten materiał.“ Z połączeń obiektowych z czasownikami znaleźć, (od)naleźć wynika, że termin może być znajdowany, np.: (84) „Na Litwie termin klasy wykluczonej t er min ą mo żn a znaleźć w pracach R. Grigasa <...>.“ Jeżeli termin istnieje, można go brać. Wskazują na to połączenia z czasownikami brać, przejmować, np. : (85) „Termin ten bierzemy z karnawału jako zjawiska historycznego.“ Gdy termin jest brany z innej dziedziny, mamy do czynienia ze zjawiskiem transterminologizacji. Termin jest również obiektem dawania. O dawaniu pozwalają mówić połączenia z czasownikami (pa)siūlyti, pristatyti, suteikti, pateikti, skirti. Takie połączenia, a zwłaszcza z czasownikami įtraukti, įvesti, wiążą się z kierunkiem – ukierunkowują na próbę „wciśnięcia” terminu w jakąś przestrzeń, np.: (86) „Szkocki chemik i fizyk Dž. Blėkas (J. Black), którego można uznać za prekursora kalorymetrii, skonstruował (w 1759 r.) pierwszy kalorymetr lodowy (ten te r mi ną zaproponowali później słynni francuscy uczeni A. Lavuazjė (A. Lavoisier) i P. Laplasas (P. Laplace), którzy udoskonalili to urządzenie).” (87) „Dzieło Gordona jest klasyczne w tym sensie, że do dyskursu akademickiego do starczyło używane do dziś te r minus elementów składowych asymilacji, jednak nie jest to prawdziwa teoria.” (88) „Wprowadził termin przeciętny (statystyczny) człowiek (ang. average man), jednak termin biometrii został po raz pierwszy wspomniany dopiero w 1889 r. przez kuzyna Karola Darwina, Francisa Galtona (Francis Galton, 1822– 1911) <...>.“ 9 4 Asta Mitkevičienė | Termin w kontekście (poziom połączenia wyrazowego) Przeciwległy biegun odzwierciedlałyby połączenia z czasownikami atsisakyti, išguiti, išstumti, pakeisti, które wskazują, że termin może być czyjąś „paszą”, lintas iš erdvės. Keli pavyzdžiai: (89) „Nors minėti kaklo ir galvos navikai istoriškai vadinami „glomus tumo- „chemodektomami”; proponuje się zrezygnować z tych te r minų i, zgodnie z zaleceniami PSAO (WHO) z 2005 r., nazywać je paragangliomami, wskazując anatomiczne umiejscowienie guza („paraganglioma nerwu błędnego”, „paraganglioma ciała szyjnego” itd.) [5, 6].” (90) „Przynajmniej w Europie w ostatnim czasie termin foresighting zasadniczo zastąpił długo używane te r minus studiów nad przyszłością lub futurologii.” Zatem położenie terminu w przestrzeni nie jest statyczne, może on zarówno do niej trafić (ale nie sam), jak i zostać z niej usunięty. Także w samej przestrzeni coś się z nim robi albo coś się dzieje. Z analizowanych połączeń obiektowych wynika, że termin może być propagowany, popularyzowany, legalizowany, mylony, można się do niego przyzwyczaić albo można go po prostu pozostawić, a nawet ignorować, a także można się nim posługiwać, opierać się na nim, np.: (91) „Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, przyjęta w 1972 r. na Generalnej Konferencji UNESCO, po raz pierwszy na szczeblu międzynarodowym zalegalizowała pojęcia i terminy dziedzictwa kulturalnego i naturalnego.“ (92) „Medycyna średniowieczna nie poczyniła znacznych postępów, cała jej zasługa polega na tym, że zachowała zalecenia lekarzy antycznych, pozostawiła niektóre terminy.“ (93) „Nie za leż ni e od terminów używanych w państwach, zdaniem komitetu, do wszystkich osób pracujących w sektorze państwowym i służbie państwowej powinna mieć zastosowanie Konwencja MOP nr 87.“ Termin w przestrzeni może być zmieniany – wynika to z połączeń z czasownikami doprecyzować, skorygować, rozszerzyć, uzgodnić i in. Uogólniając, można stwierdzić, że terminy są porządkowane – termin jest obiektem porządkowania, np.: (94) „W celu uwydatnienia czynnika generatywnego melodyki w muzyce wielogłosowej rozszerzono wcześniej stosowane terminy „kontrapunkt linearny“, „polifonia linearna“, podkreślając tym samym linearną zasadę kształtowania przestrzeni muzyki polifonicznej.“ (95) „Ponadto w tym okresie, prowadząc badania nad dziennikarstwem litewskim i przygotowując litewską Encyklopedię dziennikarstwa, skorygowano niektóre terminy dziennikarskie, pojęcia i definicje, doprecyzowano dane historyczne, uwydatniono nowe fakty.“ Nawiasem mówiąc, nie zawsze jest jasne, czy rzeczywiście mowa jest o terminach, czy o nazywanych przez nie pojęciach, ponieważ zdarza się, że terminy i pojęcia są używane jako synonimy kontekstowe, por. : (96) „J. Zaproponowany przez Habermasa termin of fe nt lickeit (otwartość, publiczność) został później rozwinięty w pojęcie sfery publicznej (public sphere). 9 5Terminologia | 2016 | 23 2.4. Termin, jak wynika z wcześniejszych przykładów, jest przedmiotem działalności intelektualnej (mentalnej). Związki obiektowe z czasownikami apibrėžti, (ne)paaiškinti wskazują, że termin jest również obiektem działalności językowej. Z takich połączeń wynika, że w centrum uwagi znajduje się znaczenie terminu, które zamierza się ukazać (brak – nie ukazać), np.: (97) „Krótko ob ja śn ij m y używane w pracy te r min y.” (98) „Termin „zdjęcie lotnicze“ w objaśniającym słowniku terminów (Vainauskas 2000) nie wyjaśniono, natomiast w Litewsko-rosyjskim słowniku terminów geodezyjnych (Kazakevičius 1993) podano go w znaczeniu kartograficznym.“ Z działalnością językową związane są również połączenia terminologiczne z czasownikami kalbėti (apie) „mówić (o)”, aptarti „omawiać”, komentuoti „komentować”, paminėti „wspominać”, np.: (99) „Mówiąc o terminach, warto zauważyć, że terminy i pojęcie pielgrzymki oraz pielgrzyma są znacznie starsze niż rozumienie turystyki i turysty.” (100) „Chociaż po wspomnieniu terminu „technologia informacyjna” (IT) najczęściej ma się na myśli technologię w taki czy inny sposób opartą na sprzęcie komputerowym, jednak różne technologie przetwarzania informacji istnieją już od czasów wspólnoty pierwotnej.” Omawiać i komentować można nie tylko znaczenie terminu, lecz także jego formę, użycie itp. Niezwykłe wydało się połączenie terminu z czasownikiem suformuluoti „sformułować”: (101) „W sprawozdaniu z projektu 5. Programu Ramowego „ENIRDGnet” [3] sformułowano trzy różne terminy, których należy używać do opisu rozproszonej produkcji energii elektrycznej: produkcja rozproszona, moce rozproszone i rozproszone zasoby energii.” Takie użycie terminu nie wydaje się precyzyjne – termin w tym przypadku traktowany jest jako rzecz pozbawiona formy, por. DŽ6 formuluoti „wyrażać zwięźle i precyzyjnie” (na przykład myśl, wnioski). Możliwe, że w tym połączeniu termin pełni funkcję rezultatu czynności. O terminie nie tylko się mówi, jest on również słyszany, np.: (102) „Ostatnio coraz częściej można usłyszeć termin ergonomika, a wyroby spełniające wymagania higieny i komfortu są często nazywane ergonomicznymi.” Oczywiście zapisany termin może być widoczny, jednak w badanym korpusie nie znaleziono połączeń z czasownikiem widzieć i jego synonimami. Z widzeniem w pewnym stopniu kojarzą się omówione już przedmiotowe połączenia terminu z czasownikami znaleźć, odkryć. 9 6 Asta Mitkevičienė | Termin w kontekście (poziom połączenia wyrazowego) 2.5. Termin – obiekt percepcji. Termin jako obiekt percepcji jest widoczny w połączeniach z czasownikami rozumieć, pojmować, a także interpretować, traktować. Interpretowanie i traktowanie również najprawdopodobniej są nierozerwalnie związane z działalnością językową. Do tej grupy dołączyłyby również połączenia z czasownikiem wiązać. Kilka przykładów: (103) „Na świecie termin kultura książki rozumiany jest dość szeroko.” (104) „Termin infrastruktura najczęściej interpretuje się jako niezbędną podstawę materialną, wyposażenie, usługi potrzebne do funkcjonowania i rozwoju kraju, wspólnoty lub organizacji.“ (105) „Według niego społeczeństwo termin „zabójstwo“ najczęściej wiąże z działaniami o charakterze przemocy, mającymi na celu spowodowanie śmierci, zarówno w przypadkach, gdy działania te są umyślne, jak i gdy wynikają z nieostrożności.“ 2.6. Termin – odbiorca. Z połączeń z czasownikami suteikti i (pri)skirti, w których termin występuje w formie celownika, wynika, że termin jako obiekt może być odbiorcą. Otrzymuje on tak różne abstrakcyjne rzeczy, jak znaczenie, sens i uwagę, np.: (106) „Chociaż terminowi europeizacja nadaje się różne znaczenia, jednak, jak wskazuje C. Hilson, najczęściej używa się go w naukach prawnych i politycznych w celu opisania wpływu prawa europejskiego i polityki europejskiej na systemy krajowe.“ (107) „W tym podręczniku dużą uwagę poświęca się litewskim terminom biochemicznym.“ 2.7. Termin – rezultat. Połączenia z czasownikiem sukurti pokazują, że termin jest rezultatem tworzenia – wytworem, np.: (108) „Dellas Hymes stworzył termin kompetencja komunikacyjna (cyt. za: Mesthrie, Swann, Deumert, Leap 2003, 5), opisujący zdolność ludzi do posługiwania się różnymi językami w różnych okolicznościach.“ Można tu przypomnieć niektóre wspomniane połączenia atrybutywne, na przykład termin złożony, termin złożony, których atrybut charakteryzuje termin według działań, których rezultatem jest właśnie termin. Czasowniki te i przymiotniki odczasownikowe określają pochodzenie terminu (termin jest tworzony, składany, zestrajany). Jeden z przykładów korpusowych pokazuje, że termin jest uważany za rezultat nominacji: (109) „Z lingwistycznego punktu widzenia wspomniane ter m i n y są nominowane jednakowo – terror.” 9 7Terminologija | 2016 | 23 Z drugiej strony termin įvardyti w połączeniu įvardyti terminus można interpretować jako obiekt działalności językowej, jednak nie byłoby to zwyczajowe – nominuje się pojęcia, a nie terminy (termin, jak wspomniano, jest środkiem nominacji w szerokim znaczeniu). 2.8. Termin – podstawa porównania26. Termin jest również takim obiektem, z którym coś się porównuje. Stosuje się połączenia z czasownikami (nie) odpowiadać, uzgadniać (z), kojarzyć się (z), utożsamiać [z], przymiotnikiem podobny (do), np.: (110) „Sposób splotu – «jodełka» – jest często wymieniany także przez innych archeologów, zwykle kojarzy się z terminem «łamany odcinek» używanym w terminologii materiałoznawczej „.” (111) „Przygotowywany jest «Słownik terminów biochemicznych», dlatego terminy używane w podręczniku uzgadniano z terminami proponowanymi w słowniku.” Zauważono (zob. przykład 110), że z terminem zestawiane są nie tylko inne terminy czy słowa, lecz także elementy pozajęzykowe: (112) „Sądzę, że korporatyzm (Corporatism – ang.) ze względu na swoje pochodzenie jest podobny do starszego terminu korporatywizm (Corporativism – ang.).” 2.9. Termin – treść ilościowa. Termin pełni funkcję treści ilościowej w połączeniach ze słowami oznaczającymi ilość: dziesiątki, kilka, część, obfitość, np. : (113) „Chcąc, aby gazety nie zniekształcały nazw miejscowości i nazw znalezisk archeologicznych (część terminów była nowa, niezwykła), prawidłowo podawały chronologię, J. Puzinas przygotowywał kilka lub kilkanaście pisanych na maszynie egzemplarzy swojego komunikatu i rozdawał je «przedstawicielom prasy».” (114) „Nie wiadomo, czy wszystkie neologizmy się przyjmą, jednak k i l k a podstawowych t e r m i n ó w wydaje się żywotnych, obrazowych i godnych zalecenia z punktu widzenia norm językowych.“ 2.10. Termin – część całości. Wskazują na to połączenia z zaimkiem vienas, np.: (115) „Jednym z takich t e r m i n ó w jest również «rusinimas» (ros. obrusenie), wywodzący się od czasownika «rusinti» (obrusit’).“ Połączenia ostatnich typów (2.9–2.10) są dla tego badania informatywne tylko o tyle, że pokazują, iż terminy są rzeczą policzalną i tworzą całość. Szerszy kontekst (zob. przykłady 113–114) dostarcza ciekawszych informacji o terminach (terminy bywają nowe, niezwykłe, żywotne, obrazowe itd.). 26 Odpowiadałoby to semantycznej funkcji komparatywu (Sližienė 1994: 23), nazywanej również funkcją aspektu (Jakaitienė 1988: 63). 104 Asta Mitkevičienė | Termin w kontekście (poziom grupy wyrazowej) TERMINAS W KONTEKŚCIE (POZIOM FRAZ RZECZOWNIKOWYCH) W artykule analizuje się użycie głównego terminu terminologii terminas ‘termin’ w akademickim języku litewskim. Materiał do badań został wyekscerpowany z Korpusu Akademickiego Języka Litewskiego (dostępnego pod adresem http://coralit.lt/). Artykuł dotyczy użycia terminu terminas na poziomie fraz rzeczownikowych; analizowane są relacje syntagmatyczne terminas. Zidentyfikowano typy semantyczne fraz z terminas oraz główne modele użycia terminas. Celem jest wyjaśnienie, jakie cechy i właściwości pojęcia ‘termin’ są eksplikowane w kontekście. W Korpusie Akademickiego Języka Litewskiego terminas jest najczęściej używany w swoim pierwszym znaczeniu leksykograficznym – jako termin terminologii (i językoznawstwa). Gdy termin terminas jest używany w odniesieniu do konkretnego terminu, wskazuje to na ocenę, że dana jednostka należy do kategorii terminów. Biorąc pod uwagę użycie terminas w tekstach akademickich z różnych dziedzin nauki, termin można traktować zarówno jako jednostkę metajęzyka, jak i ogólny termin naukowy. W tekstach humanistycznych termin terminas jest używany w znaczeniu determinologizowanym lub rozszerzonym – jako wtórna nazwa toponimów (terminas Lietuva ‘termin Lithuania’). W akademickim języku litewskim termin terminas występuje jako przydawka, sam jest przydawką, jest używany jako dopełnienie, podmiot, a rzadziej – jako orzecznik lub okolicznik. Terminas w wyrażeniach przydawkowych z terminami szczegółowymi jest albo nazwą posiadacza, albo nazwą wtórną. Przydawki terminu terminas wskazują, że termin należy do określonej przestrzeni (dziedziny itp.), obiektu, języka (lub narodu), autora (zarówno indywidualnego, jak i zbiorowego) itd. Termin w wyrażeniach przydawkowych jest określany przez język, z którego pochodzi, działanie, którego jest przedmiotem lub podmiotem, a także przez czas i miejsce. Przydawki terminu wyrażają również jego ocenę, cechy dotyczące znaczenia itd. Termin jako posiadacz ma definicje, synonimy, ekwiwalenty itd., a jego składnikami są treść, znaczenie, sens i semantyka. Terminy same są komponentami (słownika, systemu). W strukturze głębokiej termin jako atrybut jest zarówno obiektem, jak i podmiotem działania lub stanu, a także przyczyną dyskusji. Analiza wyrażeń obiektywnych pokazuje, że termin jest obiektem użycia i instrumentem (nominacji, mówienia, wyrażania, oznaczania itd.), jest poszukiwany, znajdowany, brany, dawany, wprowadzany do jakiejś przestrzeni i z niej usuwany, a w przestrzeni coś się z nim robi lub coś się z nim dzieje. Termin jest obiektem działań językowych i percepcji, a także odbiorcą, rezultatem, podstawą porównania, treścią ilości i częścią całości. Termin jako podmiot istnieje lub nie, oznacza i wskazuje, a także wykonuje procesy związane z działaniami językowymi, porusza się w określonym kierunku, zajmuje określone miejsce w przestrzeni. Ma coś (albo nie), obejmuje, pasuje, a także podlega różnym innym stanom, jest czymś lub jest pewnego rodzaju. Otrzymano 2016-08-31 Asta Mitkevičienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: asta.mitke[email protected]