Naujieji avalynės pavadinimai

184 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nowe nazwy obuwia doi.org/10.35321/term26-09 Nowe nazwy obuwia AušrA rimkutė-GAnusAuskienė Lietuvių kalbos institutas Streszczenie Celem tego artykułu jest ustalenie pochodzenia 47 nazw obuwia znalezionych w Bazie Neologizmów Języka Litewskiego, omówienie ich formy oraz ukazanie osobliwości użycia nowych nazw obuwia. Prawie wszystkie nazwy to neologizmy wymyślone nie przez specjalistów od obuwia ani językoznawców; nie znajdziemy ich w żadnych oficjalnych zaleceniach językowych ani słownikach terminologicznych. Używają ich głównie styliści, dziennikarze i blogerzy piszący o modzie. Pojawianie się, rozpowszechnianie lub nieprzyjmowanie się w użyciu nowych nazw współczesnego obuwia to naturalne zjawisko rozwoju terminologii. SŁOWA KLUCZOWE: termin mody, obuwie, nazwa obuwia, termin odzieżowy, neologizm, baza danych. ABstrAct artykuł ma na celu ustalenie pochodzenia 47 nazw współczesnego obuwia znajdujących się w Bazie Danych Neologizmów Litewskich, omówienie ich formy oraz ukazanie specyfiki ich użycia. większość nazw to neologizmy utworzone nie przez specjalistów w dziedzinie obuwia ani językoznawców; nie znajdziemy ich w żadnych oficjalnych zaleceniach dotyczących użycia języka ani w słownikach terminologicznych. są używane głównie przez stylistów, dziennikarzy i blogerów piszących o modzie. pojawianie się nowych nazw współczesnego obuwia, ich upowszechnianie się lub nieprzyjęcie jest naturalnym rozwojem terminologii. SŁOWA KLUCZOWE: termin mody, obuwie, nazwa obuwia, termin odzieżowy, neologizm. UWAGI WSTĘPNE Wykopaliska archeologiczne wskazują, że odzież pojawiła się już w najwcześniejszych okresach rozwoju człowieka. Uważa się, że jedną z głównych przyczyn, które zmuszały człowieka do czymś się okrywać, był niekorzystny klimat (Ogijienė, Šakienė 1995: 19). Szczególnie ważną częścią odzieży było obuwie. W ciągu wieków ulegało ono zmianom. Dziś obuwie nie tylko chroni stopy, lecz także odzwierciedla indywidualność człowieka, jego stosunek do mody i artystyczną wrażliwość, 185 Terminologia | 2019 | 26 pomaga się wyróżnić. Od dawna jest ono „wytwarzane z różnych materiałów: skóry, drewna, korka, tkaniny, lnu, konopi, juty, wełny i innych” (VLE 2019) oraz rozmaicie zdobione. Obuwie o bardziej złożonej konstrukcji nazywa się obuwiem. Zatem pojęcie obuwia jest szersze niż pojęcie obuwia jako takiego, ponadto obejmuje również prototypy obuwia wytwarzane od najdawniejszych czasów – łapcie, łapcie ze skóry, chodaki, ochraniacze na buty, skarpety, sandały, różne buty, buciki itp. (szerzej zob. artykuł „Apavas” w VLE 2019). Terminologia obuwia była stosunkowo mało badana przez językoznawców. O nazwach obuwia pochodzenia niemieckiego pisała Danutė Sabaliauskaitė (obecnie – Liutkevičienė). W 1995 r. w czasopiśmie Lietuvių kalbotyros klausimai opublikowano jej artykuł „Nazwy odzieży i obuwia pochodzenia niemieckiego w języku litewskim” (Sabaliauskaitė 1995: 100–120). Informacje o leksyce obuwia można znaleźć w książce językoznawcy Algirdasa Sabaliauskasa Lietuvių kalbos leksika (Sabaliauskas 1990). W czasopiśmie Lietuvos archeologija opublikowano artykuł archeologa i konserwatora Arūnasa Puškoriusa „Terminologia dawnego obuwia skórzanego” (Puškorius 2007: 229–256). Pojedyncze uwagi na temat terminów obuwniczych pisali Jonas Šukys (1993: 14), Pranas Kniūkšta (2001: 550–551) i in. Najwięcej nazw obuwia znajduje się w słownikach terminologicznych: w Rosyjsko-litewskim słowniku towarów Juozasa Pričinauskasa (1996) oraz w Słowniku odzieży: litewsko-angielsko-niemiecko-francusko-rosyjskim słowniku odzieży (2002), a także w Objaśniającym słowniku terminów odzieżowych: ponad 6000 terminów w językach litewskim, angielskim, niemieckim, francuskim i rosyjskim Stanislovasa Algimantasa Ratautasa, Eugeniji Strazdienė i Ady Gulbinienė (2014); a także w normach: w normie litewskiej LST EN 1222: 2000. Obuwie. Standardowe warunki atmosferyczne kondycjonowania i badania obuwia oraz jego komponentów, a także w normie litewskiej LST EN ISO 19952: 2005. Obuwie. Słownik. Niektóre terminy obuwnicze można znaleźć w Objaśniającym słowniku terminów tekstylnych: z odpowiednikami w języku niemieckim, angielskim, francuskim i rosyjskim (2001), w Słowniku terminów sportowych Stanislovasa Stonkusa (2002) i in. W Instytucie Języka Litewskiego od końca 2011 r. tworzona jest internetowa Baza neologizmów języka litewskiego (dalej – Baza neologizmów, http://naujazodziai.lki.lt), będąca jednym z najważniejszych i najciekawszych stale uzupełnianych zasobów współczesnego języka litewskiego, który można analizować pod względem pochodzenia, normy, semantyki i innych aspektów. Gromadzi ona, jak pisze pomysłodawczyni bazy, językoznawczyni Rita Miliūnaitė, nową leksykę XXI w., 186 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nowe nazwy obuwia zmiany struktury morfemowej i słowotwórczej (Miliūnaitė 2018: 1–2). W Bazie neologizmów można znaleźć również nowe terminy z różnych dziedzin, które pojawiły się w użyciu, ich definicje i inne wyjaśnienia semantyczne, odpowiedniki w innych językach, synonimy oraz autentyczne przykłady użycia wraz z odsyłaczami do źródeł. odzwierciedlającą leksykę języka litewskiego ostatnich dziesięcioleci, jej semantycznej, Celem niniejszego artykułu jest omówienie nowych nazw obuwia odnotowanych w Bazie neologizmów. Nowymi nazwami obuwia nazywa się wyrazy, których nie wymieniają „Słownik języka litewskiego”, „Słownik współczesnego języka litewskiego” i „Słownik ogólnego języka litewskiego”, a w niektórych przypadkach – także nowe znaczenia wyrazów niezarejestrowane w tych źródłach. W celu osiągnięcia założonego celu wyznaczono następujące zadania: 1) zinwentaryzować nowe nazwy obuwia, 2) ustalić stosunek nazw litewskich, zapożyczonych i o mieszanym pochodzeniu, 3) omówić dominujące typy słowotwórcze, 4) ujawnić cechy kształtowania się nowej terminologii obuwniczej. Nazw obuwia poszukiwano, kolejno przeglądając hasła bazy danych. Według danych z 23 grudnia 2018 r. było ich około 4900 oraz około 19 000 przykładów ilustracyjnych (http://naujazodziai.lki.lt/?Apie_duomenyna). Przedmiotem artykułu jest 47 nowych nazw obuwia (38 różnych nazw i ich synonimy), które analizuje się głównie metodami opisowo-analityczną i porównawczą. Znalezione w Bazie neologizmów nowe nazwy obuwia w artykule są zapisywane od nowego wiersza wielkimi literami w porządku alfabetycznym, wyróżnione rozstrzelonym drukiem. Omawiając nazwy obuwia, opiera się na słownikach terminologicznych i zawartych w nich definicjach. W przypadkach, gdy nazwy obuwia nie ma w słownikach terminologicznych, opiera się na opisie podanym w bazie danych. Analizując nazwy obuwia, zwraca się również uwagę na to, co piszą o nich osoby interesujące się obuwiem, dziennikarze i styliści. Dane ilościowe przedstawiono na wykresach. EKSPRESJA NOWYCH NAZW OBUWIA Ze względu na pochodzenie nowe nazwy obuwia można podzielić na 1) rodzime, czyli pochodzenia litewskiego, 2) obcego pochodzenia, czyli wyrazy zapożyczone z innych języków, oraz 3) nazwy mieszanego pochodzenia, czyli hybrydowe (zawierające elementy innych języków) (zob. rys. 1). Większość nazw obuwia znalezionych w Bazie Neologizmów stanowią nazwy obcego pochodzenia (51 proc.), najmniej zaś, jak widać na rysunku 1, znaleziono nazw mieszanego pochodzenia (21 proc.). 187Terminologia | 2019 | 26 Rys. 1. Podział nowych nazw obuwia według pochodzenia Nazwy pochodzenia litewskiego W bazie danych neologizmów znaleziono ogółem 13 nazw obuwia o czysto litewskim pochodzeniu (28 proc., rys. 1). Jedna z nich składa się z dwóch wyrazów, pozostałe – z jednego. Jak zobaczymy na przykładach, pozostałe nazwy obuwia są derywatami prefiksalnymi lub sufiksalnymi oraz złożeniami. ANtBAČIAI. s. W przygotowanym przez A. Ratautę, E. Strazdienė i A. Gulbinienė Słowniku objaśniającym terminów odzieżowych (dalej – AAtŽ) tym rodzimym derywatem prefiksalnym antnazywa się buty noszone na innym obuwiu w celu ochrony przed zimnem, wilgocią, błotem lub ochrony podłóg pomieszczeń przed zabrudzeniem itp. (AAtŽ 2014: 21). W bazie danych neologizmów podane są dwa znaczenia tego terminu: pierwsze znaczenie pokrywa się ze znaczeniem wspomnianego już słownika, drugie znaczenie – „krótkie getry zakładane na buty” Termin litewskiego pochodzenia antbačiai w znaczeniu „obuwie ochronne zakładane na obuwie” jest używany zamiast rusycyzmu bachilai, bachilos (ros. бахилы)1, natomiast w drugim znaczeniu – zamiast rusycyzmu getrai (ros. гетры < fr. guêtres)2. 1 Zapożyczenie bachilai znajdujemy w bazie danych dotyczącej użycia terminów żeglarskich. Jest ono oceniane jako niezalecane w użyciu. W wydanych w 1992 r. Korektach terminologicznych uznaje się je za rusycyzm i zastępuje połączeniem wyrazowym žvejo batai (tt 1992: 21). W AAtŽ tego zapożyczenia nie ma, podany jest jednak termin pušnys, którego drugie znaczenie to „specjalne wysokie buty, niekiedy w kształcie spodni, noszone podczas wędkowania, jazdy konnej itp., przypinane do pasa lub szelek; wiąże się z puškėti – brnąć przez wodę, pūškuoti – z trudem brnąć; nazywane także butami do brodzenia” (AAtŽ 2014: 351). 2 Słowo getrai znajdujemy w VLE 2019; Interleksis 2003; VaitktŽŽ 2003. Jest ono odnotowane w Słowniku języka litewskiego, Słowniku współczesnego języka litewskiego (dalej – DŽ; podawana jest forma liczby pojedynczej getras „ochraniacz na łydkę; nakładka na but”) 188 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nowe nazwy obuwia W Słowniku języka litewskiego (dalej – LKŽ) nie ma słowa antbačiai, jednak w jego znaczeniu używane jest słowo antkurpiai występujące w piśmiennictwie „płócienne obuwie zapinane na buty, getry, ochraniacze na łydki”: Daug kas, kad kojos nešaltų, nešioja antkurpius rš. Termin antkurpiai w znaczeniu „płócienne lub skórzane obuwie zapinane na męski but, noszone przez wojskowych i cywilów” podany jest w Ilustrowanym słowniczku (IŽ 2015: 435). Używa się go w odniesieniu do obuwia z początku XIX – XX wieku. Interesujące jest to, że w książce o historii mody Moda: od czasów pierwotnych do dnia dzisiejszego używany jest termin blauzdinės w znaczeniu „ochronna osłona nóg i butów, która początkowo była wykonywana ze skóry” (tŽ 2014: 278)3. W najnowszym normatywnym Słowniku ogólnego języka litewskiego (dalej – BŽ, http://bkz.lki.lt/) znaczenie „butów” nie jest odnotowane, por.: blauzdinė „ochronna (przed zimnem, zadrapaniami, rozszerzeniem żył itp.) pończocha bez stopy” oraz blauzdinės „legginsy”. BUTY ZABÓJCY (angl. killer shoes). Ta dwuwyrazowa nazwa używana jest w stylach swobodnych4 w odniesieniu do jednego z rodzajów obuwia na wysokim obcasie5 – butów, których obcas jest bardzo wysoki i w których trudno chodzić, można się przewrócić. Właśnie dlatego, jak się wydaje, nazwano je metaforycznie – nadając butom cechy zabójcy. W AAtŽ tej nazwy nie ma, jednak buty, których obcas jest bardzo wysoki, określa się dwuwyrazowym terminem aukštingakulnė avalynė, por. LKŽ aukštingas „mający wiele wysokich [elementów], bardzo wysoki (o budynku)”. W Bazie neologizmów podaje się warianty: batai-žudikai i bateliaižudikai, a także synonimy kileriai (zob. Nazwy pochodzenia angielskiego) i taksi batai (zob. Nazwy pochodzenia mieszanego). W mediach buty te nazywa się również aukštakulniai-žudikai6. Należy zwrócić uwagę na to, że warianty z łącznikiem są niepoprawne, ponieważ zgodnie z zasadami pisowni języka litewskiego łącznika między składniowo nierównorzędnymi rzeczownikami pisać nie należy. bez żadnych odsyłaczy oceniających. Wyraz znajduje się w wymienionych na początku artykułu słownikach J. Pričinauskasa (Pričinauskas 1996: 587; 2002: 36) z odsyłaczem zob. blauzdinės. W wydanej w 2005 r. książce Porady językowe Leksyka: użycie zapożyczeń hasło getrai podano jako niezalecany do użycia wyraz obcy: „1. getry (rajstopy bez stóp); 2. rajstopy; 3. ochraniacze na obuwie; 4. sport. getry do kolan“ (KP 2005: 53), w 2013 r. – jako wyraz obcy, którego użycia należy unikać: „1. getry do kolan; 2. ochraniacze na obuwie; 3. „tamprės“ (KP 2013: 31). w žodynach terminów sportowych getrais nazywa się4 w artykule nazwą stylów swobodnych określa się teksty stylu potocznego, artystycznego, a częściowo także publicystycznego. mos kojinės iki kelių, be pėdų (stŽ 1996: 171; 2002: 276). 3 Plg. DŽ blauzdinė „apsauginė (nuo šalčio, susibraižymo, venų išsiplėtimo ir pan.) kojinė be pėdos“. 5 terminu szpilki w słownikach terminów dotyczących odzieży nie ma, chociaż w języku codziennym ten przymiotnik jest używany rzeczownikowo. 6 N. Bunkė kupiła szpilki-morderczynie: prosi o radę. Dostęp przez internet: www.tv3.lt/naujiena/ pramogos/975970/n-bunke-isigijo-aukstakulnius-zudikus-praso-patarimo [dostęp: 2019-08-03]. 189Terminologija | 2019 | 26 Ta nazwa obuwia w mediach internetowych i drukowanych najprawdopodobniej pojawiła się dlatego, że nie ma krótkiego, jednowyrazowego określenia takiej avalynės rūšiai nusakyti. ČEŽUtĖs. Šį naujadarą vietoj svetimybės češkės (rus. чешки) dar W 1993 r. językoznawca Jonas Šukys zaproponował w czasopiśmie Gimtoji kalba: „W przedszkolach dzieci ćwiczą i tańczą w obuwiu w postaci pewnych lekkich bucików, zwanych czeszkami. Zwykle zastępuje się ją dwuwyrazowym połączeniem buciki gimnastyczne. Można zaproponować również neologizm čežùtės, ponieważ w tych bucikach podczas chodzenia i biegania szeleści się” (Šukys 1993: 14). W AAtŽ znajduje się termin gimnastikos bateliai (AAtŽ 2014: 88). W książce z poradami językowymi przy wyrazie čežučės znajdujemy skrót šnek., a zatem proponuje się używać neologizmu w języku potocznym, tj. nieoficjalnym, oraz dawać pierwszeństwo terminowi gimnastikos bateliai (KP 2005: 38). BŽ čežutė: 1. „lekkie obuwie z miękkiej skóry, bez obcasa, do gimnastyki, tańca itp. ; syn. gimnastikos batelis”; 2. l.mn. „taka para obuwia“. WSPIRTuKĖS. to lekkie letnie obuwie wsuwane. Ta litewska nazwa obuwia utworzona jest od czasownika įspirti „4. wsunąć, włożyć (nogę do buta, do pętli)“ (LKŽ) i zdrobniałego przyrostka -ukė. W opublikowanym w 2011 r. przez Centrum Informacji Litewskiej Biblioteki Narodowej im. Martynasa Mažvydasa wydawnictwie Kalbos patarimai w rubryce zadano pytanie, czy wiecie, jak poprawnie nazywać po litewsku „pliažankes“? znajdujemy następującą odpowiedź: „Najprostszy zamiennik – sandały plażowe. W użyciu pojawiła się także krótsza nazwa – įspirtukės – na określenie wsuwanych sandałów, niekoniecznie plażowych“ (LNB 2011: 3). AAtŽ łatwo wsuwane, zakładane bez użycia rąk pantofle nazywane są derywatem z przyrostkiem -utis įspirtučiai (AAtŽ 2014: 167). W LKŽ i DŽ nie występują wyrazy įspirtukės i įspirtučiai. KIAUrABAČIAI. Tak nazywa się gumowe obuwie marki „crocs”, w jaskrawych kolorach, zazwyczaj ze specyficznymi otworami, wsuwane, z zaokrąglonym noskiem. Nazwa tego obuwia została utworzona od przymiotnika kiauras „1. dziurawy, przedziurawiony, otwarty” i rzeczownika batai „wyrób skórzany lub gumowy zakładany na stopę, z cholewą lub bez cholewy”. W nieoficjalnym użyciu rozpowszechniona jest pożyczka kroksai (zob. Nazwy pochodzenia angielskiego). Zob. także użyte synonimicznie nazwy obuwia kiaurakaliošiai, skylėtbačiai. KLEPUtĖs. jest to litewska nazwa lekkiego letniego obuwia bez zapiętka. W LKŽ znajdujemy w tym znaczeniu słowo klẽpė „obuwie bez zapiętka” z twórczości Lazdynų Pelėdy: Kojas apsuko skurliais, vieną įmurdė į klepę medžio padu, kitą – į kaliošą LzP, por. klepsėti 2. „iść powoli, 190 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Naujieji avalynės pavadinimai szlepsėti“. Po założeniu tych butów chodzi się, szurając nogami. Ta nazwa obuwia, utworzona od wyrazowego klepė i zdrobniającego przyrostka -utė, występuje także w AAtŽ: kleputės zob. klepės (AAtŽ 2014: 195). Klepės są tutaj definiowane nieco dokładniej niż w analizowanym źródle: „Klapki z odkrytymi palcami, z jednolitą drewnianą lub plastikową podeszwą, których wierzch tworzy niewielki wąski element w części podbicia, najczęściej zaliczane do pantofletów”7 (tamże). Nazwa nie rozpowszechniła się w użyciu. ŁÓDECZKI. Nazwa kobiecych wygodnych czółenek na płaskiej podeszwie, powstała ze względu na podobieństwo do łódeczki. Obuwie to utrzymuje się na stopie jedynie dzięki elastyczności boków i zapiętka. Nazwa laiveliai została utworzona od słowa laivas8 i zdrobniałego przyrostka -elis. Występuje także w AAtŽ, jednak podawana jest jako synonim terminu laivutės. Por. także odpowiedniki w innych językach: ang. court shoes, pumps; niem. Pumps; ros. лодочки, туфли-лодочки; fr. escarpins, souliers décolletés (AAtŽ 2014: 230). J. Pričinauskas jako termin główny proponuje stosować kurpaitės: laivutės zob. kurpaitės (Pričinauskas 2002: 67)9. W LKŽ podana jest liczba pojedyncza tego słowa, nie wspomina się o znaczeniu „buty”. LYGIAPADŽIAI. Litewskim derywatem utworzonym od przymiotnika lygus „1. całkowicie jednolity – bez wgłębień, wypukłości, krzywizny, wtrąceń (o przedmiocie, jego powierzchni, krawędzi, brzegu, kształcie, kolorze itp.)” oraz rzeczownika podeszwa „2. „spód buta”, nazywa się buty, których podeszwa jest gładka. Tego przymiotnika używanego rzeczownikowo nie ma w LKŽ ani w AAtŽ. Pojawił się jako synonim określenia osób płaskostopych, por. DŽ płaski „który ma prostą i równą powierzchnię”: P. dach, góra. ~ia klatka piersiowa, nos, stopa. Por. płaskostopie. PŁASKOSTOPIE. Buty na płaskich podeszwach nazywa się litewskim derywatem plokščiapadžiai (por. plokščias i padas). AAtŽ Obuwie na płaskich, nieprofilowanych podeszwach, bez obcasa, nazywa się obuwiem plokščiapade (AAtŽ 2014: 65). W LKŽ znajdujemy rzeczownik plokščiapadis „ktoś, kto ma płaskie podeszwy”: Anas plokščiapãdis Ad. Nazwa ta jest najczęściej używana w stylach swobodnych. Por. lygiapadžiai. 7 Pantoletai (por.: ros. пантолеты, ang. pantolettes, niem. Pantoletten) – otwarte obuwie letnie lub domowe, którego wierzch z pasków lub szerokiej taśmy zakrywa tylko przednią część stopy, z odkrytymi lub zakrytymi palcami, w odróżnieniu od sandałów niemające żadnych elementów wierzchu dotykających pięty, np.: klumpaitės, klepės, šliurės (AAtŽ 2014: 301). Pantoletai – dawny wyraz obcy, obecnie należy używać słów klepės (takie obuwie), kleputės (KP 2013: 87). 8 Co do pochodzenia tego słowa nie ma zgody. Niektórzy uważają, że może to być finizm, por.: fiń. laiva, estoń. laev, Sabaliauskas 1990: 227, zob. też http://etimologija.baltnexus.lt/?w=laivas. 9 W AAtŽ kurpaitės definiowane są osobno: „Eleganckie, lekkie, niewielkie, bardziej odkryte, zazw. wysokie obcasy, staroświeckie trzewiki przypominające współczesne pantofelki, szczególnie charakterystyczne dla okresu rokoka” (AAtŽ 2014: 219). 191Terminologija | 2019 | 26 rAUDONPADŽIAI. Tą nazwą pochodzenia litewskiego określa się buty na wysokim obcasie z czerwonymi podeszwami (por. LKŽ raudonas „1. który ma kolor krwi” i padas). Najczęściej są to szpilki zaprojektowane przez słynnego francuskiego projektanta obuwia Christiana Louboutina. W przestrzeni internetowej jest wiele synonimów, których wszystkie elementy są litewskie: raudonpadžiai bateliai, raudoni batai, a także „batai raudonais dugnais”, batai raudonais padais, bateliai raudonais padais itd., por. ang. red sole shoes (więcej zob. Francuskiej proweniencji nazwy – nazwę obuwia lubutenai). Nazwa ta najprawdopodobniej powstała w wyniku tłumaczenia. W AAtŽ nie występuje. rIEDBAČIAI. Ang. roller shoe, por. ang. shoes with wheels. To kolejna litewska nazwa obuwia odnotowana w Bazie Neologizmów, utworzona z wyrazów pochodzenia litewskiego riedėti „jechać” i batai, najprawdopodobniej powstała w wyniku tłumaczenia z języka angielskiego10. Jak podaje Baza Neologizmów, określa się nią „sportowe buty z wysuwanymi kółkami, które zamieniają buty w rolki”. Obuwie to można nosić jak zwykłe buty sportowe albo używać go do jazdy. W różnych artykułach internetowych można znaleźć wyrażenia: buty z kółkami, trampki z kółkami, obuwie sportowe z kółkami, jeżdżące obuwie sportowe, jeżdżące trampki. W AAtŽ nie występuje. Słowo podano w najnowszym źródle normatywnym – BŽ: riẽdbatis: „1. but z kółkiem umieszczonym w obcasie”; „2. lm. para takich butów“. DZIURAWE BUTY. tak w nieoficjalnym użyciu nazywa się buty firmy „Crocs” z dziurkami. Ta litewska nazwa została utworzona od przymiotnika skylėtas „który ma dziury, dziurawy” oraz rzeczownika batai. Nazwano tak prawdopodobnie dlatego, że te buty mają dziurki. Interesujące jest to, że ta nazwa, podobnie jak kiaurabačiai, kiaurakaliošiai, nie rozpowszechniła się w użyciu. Zob. także synonimy kiaurabačiai, kiaurakaliošiai, kroksai. trUMPUKAI. W języku potocznym buty, których cholewy są krótkie, nazywane są litewskim słowem trumpukai, por. przymiotnik trumpas „1. który ma niewielką długość”. W Bazie Neologizmów odnotowana nazwa obuwia jest używana na stronie internetowej voolyvooly.blogspot.com. Najwyraźniej jest to przypadkowy, indywidualny neologizm. Gdyby nie analizowane źródło, być może w ogóle byśmy o nim nie wiedzieli. LKŽ: krótkukas „krótki, mały pociąg”: Jie trumpukù parvažiavo Gs. W DŽ tego słowa nie ma. W AAtŽ, jak się wydaje, w tym znaczeniu podano termin pusaulinukai: „krótkie buty z cholewkami, buty z cholewkami, których cholewy są znacznie 10 riedbačiai pojawiły się w Stanach Zjednoczonych. Buty te stworzył lekarz psychiatra Roger Adams – przymocował kółka do obuwia sportowego. Buty opatentowano w 1999 r. Oryginalne riedbačiai produkuje firma „Helleys“. Właśnie dlatego po angielsku często nazywa się je po prostu Heelys. 192 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nowe nazwy obuwia sięgającego powyżej kostek, ale nie wyżej niż do połowy łydki; zwane także krótkimi butami lub „krótkimi butami” (AAtŽ 2014: 338). PODSUMOWANIE. Z omówionych nowych nazw obuwia wynika, że litewskie nazwy mają tendencję do tworzenia za pomocą przyrostków deminutywnych -elis; -utė; -(i)ukas, -ė; (in+)-ukas, -ė. Zwykle przyrostki te mają znaczenie małości, pieszczotliwości, pomniejszenia itp., które nie są właściwe terminom, jednak w terminologii obuwniczej zyskują specjalne znaczenie. Wyróżniają się również nazwy utworzone w wyniku kompozycji, z drugim członem -bačiai i -padžiai. Zostały utworzone według jednego modelu, zmienia się pierwszy człon, a czasami także samogłoska łącząca. Niektóre nazwy najwyraźniej powstały w wyniku tłumaczenia z języka angielskiego, np.: buty zabójcy, buty z czerwonymi podeszwami, buty na kółkach. Znaleziono dwa litewskie określenia obuwia marki „crocs” – kiaurabačiai i skylėtbačiai. Okoliczności powstania tych złożeń i ich motywacja semantyczna są łatwe do zrozumienia i wyjaśnienia, jednak zaproponowane nazwy nie rozpowszechniły się w użyciu. Litewskie nazwy obuwia znalezione w bazie danych neologizmów są używane w języku nieoficjalnym. Spośród wszystkich tylko nazwa antbačiai jest zalecana do użycia w AAtŽ, a nazwy laiveliai i kleputės wymieniono jako synonimy. Wszystkie pozostałe rodzime nazwy obuwia najwyraźniej powstały w wyniku tłumaczenia, w poszukiwaniu umotywowanego, dokładnego i krótszego określenia. Ponadto w niektórych przypadkach dąży się do dostosowania ich do istniejącego systemu, por.: kleputės, čežutės. Nazwy obcego pochodzenia Współczesne zapożyczenia zazwyczaj wiążą się z rosnącym wpływem języka angielskiego: wiele nowych zapożyczeń pochodzi z języka angielskiego lub trafiło do polszczyzny za jego pośrednictwem. Długotrwałe tradycje oczyszczania leksyki sprawiły, że obok części nowych zapożyczeń występują również ich litewskie odpowiedniki. Część tych ostatnich to także neologizmy, a dokładniej – nowe derywaty. Nie wszystkie z proponowanych odpowiedników trafiają do aktywnego użycia – niektóre nie są szeroko stosowane i sprawiają wrażenie nowych, niezwykłych. W Słowniku Neologizmów znaleziono najwięcej nazw obuwia pochodzenia angielskiego – 16, zaledwie po kilka innego pochodzenia: 3 pochodzenia łacińskiego, 2 francuskiego oraz po 1 pochodzenia włoskiego, hiszpańskiego i arabskiego (zob. rys. 2). Najprawdopodobniej również te ostatnie trafiły do naszego języka za pośrednictwem języka angielskiego. Nielitewskie nazwy obuwia są adaptowane, zastępowane litewskimi odpowiednikami albo zapisywane w języku oryginału. obcojęzyczne nowe nazwy obuwia dzieli się na grupy nie według najbliższego, lecz według pierwotnego źródła. 199Terminologia | 2019 | 26 nieodzowne obuwie letnie i w stylu hippisowsko-bohemistycznym” (MŽ 2016: 297). W sporządzonym przez L. Mizgirytė-Latour Słowniczku mody podany jest litewski odpowiednik tej nazwy obuwia dirželinės basutės (MB 2016: 297). W Internecie znajdujemy również określenie „buty gladiatora”. W LKŽ, DŽ i BŽ podane jest wyłącznie znaczenie „niewolnika lub jeńca wojennego”. stILEtAI. W Bazie neologizmów „buty ze spiczastymi noskami” i bardzo wysokim obcasem nazywane są nielitewskim słowem stiletai. Nazwa wywodzi się z wł. stiletto „sztylecik” < łac. stilus „rysik” (VaitktŽŽ 2003), por. ang. stiletto15. Klasyczny stiletto, jak napisano w „Powszechnej encyklopedii litewskiej”, to „niewielki włoski sztylet z bardzo cienkim, na początku wieku”. Ostatecznie utrwaliła się niausiai trikampe geležte išgaląstomis briaunomis“ (VLE 2019). „Pirmą kartą batų kulniukai su šiuo durklu buvo susieti XX a. ketvirtojo dešimttradycja nazywania szpilkami butów z wyjątkowo cienkimi obcasikami o wysokości 2,5–25 centymetrów. Obecnie obcasy niższe niż 5 cm nazywa się kocimi obcasami (ang. kitten heels). Zawsze smukłe buty na wysokich, cienkich obcasach były symbolem wysokiej pozycji społecznej – w takich butach daleko nie zajdziesz, nie popracujesz itd. <...>. szpiczaste szpilki były najpopularniejsze w zamożnych latach pięćdziesiątych, w latach sześćdziesiątych noski stały się prostokątne, obcasy – miały kształt klocków (<...>), w latach siedemdziesiątych wyrosły im platformy, w latach osiemdziesiątych zyskały wygląd typowy dla naszych czasów, w latach dziewięćdziesiątych znów stały się tęponose i na grubych obcasach, <...>” (MŽ 2016: 313). W słowniczku obuwia podaje się litewski odpowiednik aukštakulniai smailiu kulnu (BatŽ 2018). Napisano tu, że „historia butów typu stiletto rozpoczęła się w 1955 r., kiedy projektant obuwia domu mody „Dior”, r. Vivier, zaprezentował pierwsze szpilki typu stiletto” (tamże). Oprócz tego w artykule „Buty, które trzeba mieć. Dla „niego i niej” proponuje się również inny litewski odpowiednik – buty wieczorowe (B 2018). W AAtŽ tego określenia nie ma. W Wielkim leksykonie obuwia w języku niemieckim podaje się, że szpilki (niem. Stilettos) są synonimem terminu buty na wysokim obcasie (DGL). Napisano tu, że pojawiły się w XIX w., aby optycznie zmniejszyć rozmiar stopy. Nazwy pochodzenia francuskiego LUBUTENAI. to nazwa ch. projektanta stworzonych przez Louboutina butów na wysokim obcasie z czerwoną podeszwą (zob. również w podrozdziale Nazwy pochodzenia litewskiego pava15 W słowniku Cambridge angl. stiletto – damskie buty na wysokim, wąskim obcasie. Dostęp przez internet: https:// dictionary.cambridge.org/dictionary/english/stiletto. 200 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nowe nazwy obuwia dinimai – raudonpadžiai). Ta eponimiczna nazwa obuwia powstała od fr. loubutins < Louboutin. W opracowaniu Deimantė Bulbenkaitė Mados reikalas“ (MŽ 2010). Interesujące jest žodynėlyje rašoma, kad šie batai laikomi „kokybės ir mados išmanymo simboliu, tad savo spintoje turėti bent vienus raudonpadžius yra prestižo to, że czerwona podeszwa tych butów pojawiła się niespodziewanie – projektant, „chcąc nadać zaprojektowanemu przez siebie obuwiu coś nowego i nieoczekiwanego, czerwonym lakierem do paznokci Chanel jednej ze współpracowniczek spróbował pomalować podeszwę jednej pary szpilek“ (MŽ 2010). W internecie można znaleźć formy „labutinai“, „lubutenai“, louboutinai, Louboutin, „Louboutinai“, „Louboutin“ bateliai. W AAtŽ nie ma tej nazwy. W bazie danych nowych zapożyczeń (dalej – NsDB 2013) odnotowano formę lubutenai. trOPEZEtĖs. „Otwarte sandały na cienkiej skórzanej podeszwie z paskami”, jak podaje Baza neologizmów, nazywane są tropezetkami (fr. tropéziennes). to przypadkowa nazwa. Zwykle w języku litewskim takie obuwie nazywa się po prostu sandałami. Nazwa tropezetės nie występuje w AAtŽ. Nazwa pochodzenia włoskiego „ArMADILAI”. wł. armadillo „pancernik”16, por. ang. Buty Armadillo. Tą nazwą, jak podaje Baza neologizmów, noszą przypominające pancernika, masywne, niewygodne buty na wysokim obcasie, przeznaczone do chodzenia po wybiegu. Stworzył je brytyjski projektant mody i eksperymentator Lee Alexander McQueen. Tę nazwę butów zapisuje się w cudzysłowie. Mówiąc o nich, używa się także określeń „Armadillo“ batai, obuwie kosmitów, „buty kosmitów“, buty kosmiczne, buty zabójcy, kopyta i in. W AAtŽ tej nazwy nie ma. Nazwa pochodzenia hiszpańskiego MANOLAI. Bardzo ozdobne, oryginalnie zaprojektowane, wysokiej jakości, eleganckie buty na wysokim obcasie hiszpańskiego projektanta obuwia Manuela (Manolo) Blahnika Rodrigueza, nazwane hiszpańskiego pochodzenia słowem wywodzącym się z hiszpańskiego. manolos < Manolo. zatem jest to termin eponimiczny, powstały od słowa pochodzenia nie litewskiego. W AAtŽ tej nazwy obuwia nie ma. Jest ona odnotowana w NsDB 2013. Czasami określane dwuwyrazową nazwą Manolo bateliai (Jacobbi 2007: 24). 16 Pancerniki, czyli armadyle, – zwierzęta rozpowszechnione w południowej części Ameryki Południowej i Północnej, których ciało pokrywa elastyczny pancerz skórny z twardych tarczek rozmieszczonych ruchomo w poprzecznych rzędach (VLE 2019). 201Terminologija | 2019 | 26 Nazwa pochodzenia arabskiego BABUSZE17. Zazwyczaj tak nazywa się ciepłe, podwyższone obuwie domowe lub po prostu lekkie skórzane obuwie bez obcasów i boków, noszone w krajach Wschodu. W AAtŽ znajdujemy formę babušiai (AAtŽ 2014: 76). Nazwę wywodzi się z arab. babush lub pers. papush „pantofel”, por. także: pers. pa „stopa”, pouchiden „przykrywać”. Do języka litewskiego najprawdopodobniej trafiła za pośrednictwem języka rosyjskiego – ros. бабуши, por.: ang. babouches, fr. Babouches, niem. Babuschen. PODSUMOWANIE. W bazie neologizmów ponad połowa (51 proc., zob. rys. 1) nazw obuwia ma nie-litewskie pochodzenie. Trzy czwarte z nich nie jest odnotowane w AAtŽ. Używane w języku potocznym nowe nazwy obuwia manolai, lubutenai pokazują, że obuwie obcego pochodzenia może być nazywane według jego autora, pomysłodawcy, twórcy, czyli od nazwiska, czelsiai, oksfordai – według miejscowości, kroksai, louferiai, ugsai – według firmowej nazwy obuwia. Nazwy obuwia obcego pochodzenia, zwłaszcza zapożyczone z języka angielskiego, mają wiele wariantów. Chociaż tendencje użycia nowych nazw obuwia często można przewidzieć na podstawie ich formy i motywacji, potrzeba jednak więcej czasu, aby zobaczyć, które z nich się przyjęły, które ze sobą konkurują, a które popadną w zapomnienie. Nazwy obuwia obcego pochodzenia mają tendencję do wyróżniania graficznego, tj. pogrubioną, kursywą lub w cudzysłowie, zwłaszcza jeśli używa się formy niezaadaptowanej. Wyróżnia się je graficznie, ponieważ nie zawsze wiadomo, jak je zaadaptować, a zapis taki nie narusza zasad oczyszczania języka ogólnego. Nazwy o mieszanym pochodzeniu W niniejszym artykule za nowe nazwy obuwia o mieszanym pochodzeniu uznaje się takie jednowyrazowe nazwy obuwia, które oprócz elementów własnego języka mają także elementy języka obcego, oraz nazwę dwuwyrazową, której jeden człon jest nielitewski, a drugi – litewski. Ogółem w Bazie Danych Neologizmów znaleziono 10 nazw obuwia o mieszanym pochodzeniu (rys. 1). BALErINUKĖS. są to lekkie pantofelki na płaskiej podeszwie, z bardzo niskim obcasem, bez podszewki, przypominające czółenka i baletki balerin (AAtŽ 2014: 76). Nazwano je słowem o mieszanym pochodzeniu, por. balerina (wł. ballerina < łac. ballo) i przyrostek -ukės. Nazwa powstała ze względu na podobieństwo do noszonych przez balerinę point (fr. pointe „czubek, wierzchołek”) – twardonosych damskich kla17 Babušai, po persku paipušai — skórzane kapcie na Wschodzie, zdejmowane przy wejściu do pokoju (LEe). 202 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nowe nazwy obuwia tanecznego. Por.: ang. ballerina shoes, ballerina flats, flatties. W bazie neologizmów odnotowane są również warianty balerinos, balerinkės, baletinukės używane synonimicznie. Nazywane także balerinami, butami typu baleriny (BatŽ 2018; B 2018). Por. zob. baletinukės. BALEtINUKĖs. jest to synonim słowa balerinukės, powstały od międzynarodowego słowa baletas (wł. Balletto < łac. ballo „bal, taniec”) i przyrostka -inukės. Szerzej zob. balerinukės. BAsEINUKĖs. Gumowe lub plastikowe klapki wsuwane, noszone przez osoby korzystające z basenu. Nazwa wywodzi się od słowa baseinas (franc. bassin „miska, zbiornik”) i przyrostka -ukės, por. ang. basins „basen”. W AAtŽ tej nazwy nie ma. INKArIUKAI. Nazwa utworzona od tak zwanego starego zapożyczenia18 inkaras (niem. Anker < łac. ancora < gr. ἄγκῡρα; sabaliauskas 1990: 265) i przyrostka -ukas. Z przyrostkiem -ukas istnieje również więcej nazw obuwia, por.: aulinukai, bačiukai, batukai, muklukai, pusaulinukai, sportukai, startukai, žąsinukai itp. Zatem ten typ derywacji nie jest nowy – przyrostek -ukas ma specjalne znaczenie. Tą nazwą eponimiczną określa się sportowe obuwie z wytrzymałej tkaniny, z gumowymi podeszwami. Nazwano je od nazwy założonej w 1933 r. w Kownie fabryki „Inkaras”, w której produkowano różne obuwie gumowe – gumowce, kalosze i obuwie sportowe. „Gdy rozpoczęto produkcję litewskich «inkarów», te sportowe buty stały się nieodłączną częścią stylu litewskiej młodzieży” – czytamy na stronie internetowej https://www.zmones.lt/. Na stronie internetowej https://www.lofficiel.lt/ przypomina się, że „buty z wulkanizowaną podeszwą, które rozkwitły w czasach sowieckich,19 były produkowane nie tylko w naszym regionie. Obuwie to produkowało wiele państw znajdujących się pod władzą Związku Radzieckiego, a także największe państwa świata. Francuzi mieli i nadal mają «Bensimon», stworzone pod koniec XIX wieku i produkowane przez Japończyków do dziś «Moonstar», Rosjanie – «Dva myacha»20, a wciąż tak samo jak przed stu laty popularne amerykańskie «converse» (L’officiel 2019). Pisownia jest zróżnicowana. Dość często zapisuje się je w cudzysłowie, np.: «inkariukai», «sportowe buty Inkaro», «trampki Inkaro», sportowe «buty Inkaro», «inkary». Wszystkie te nazwy są najczęściej używane w stylu potocznym18, a dawne zapożyczenia są całkowicie dostosowane do naszego systemu językowego. Najczęściej nie mają one własnych odpowiedników ani synonimów, dlatego w niniejszym artykule zaliczono je do rodzimego słownictwa. W cytacie 19 znajduje się błąd interpunkcyjny – po słowie padu nie jest potrzebny przecinek. 20 ros. Два мяча. 203Terminologija | 2019 | 26 se, w słownikach terminów odzieżowych go nie ma. W języku potocznym inkariukais często nazywa się sportowe obuwie dowolnej firmy. Por. konversiukai. KIAUrAKALIOŠIAI. Buty firmy „crocs” z otworami proponowano nazywać kiaurakaliošiais. Nazwa ta utworzona jest od przymiotnika kiauras oraz dawnego zapożyczenia kaliošas „gumowe obuwie zakładane na but lub filcowy but”, przejętego z jęz. polskiego (pol. kalosz), wywodzącego się z fr. galoches „drewniane chodaki, drewniane podeszwy”, a to z łac. solea gallica „obuwie mieszkańców Galii”. Nie rozpowszechniła się w użyciu, można więc uznać ją za autorski neologizm. Zob. też synonimy kiaurabačiai, kroksai, skylėtbačiai. KVADrAtNOsIAI. Jest to nazwa butów, których nos jest kwadratowy. Została utworzona od międzynarodowego słowa kvadratas (łac. quadratus) i litewskiego słowa nosis (LKŽe 4. „wystająca do przodu, spiczasta część przedmiotu”: Jo batai kietom nosim Lš. Nenumink vyžų nosies – bėgs vanduo į vidų Gdl.). W AAtŽ nie ma tej nazwy obuwia. Używane rzeczownikowo, zapewne ze względu na zwięzłość. Odnotowywane jest wyłącznie w Bazie Neologizmów, nie rozpowszechniło się w użyciu. KONVErsIUKAI. Angielskim odpowiednikiem tej nazwy obuwia jest Converse shoes. Konversiukais nazywa się sportowe buty firmy „converse” z tekstylną cholewką i gumowymi podeszwami. Ich znakiem rozpoznawczym jest pięcioramienna gwiazda. Deminutywna nazwa obuwia została utworzona od eponimicznej nazwy konversai21 i przyrostka -(i)ukas. Nie występuje w AAtŽ. Nazwy konwersy i konwersiki, podobnie jak inkarki, są najczęściej używane w języku potocznym na określenie stylowych i modnych sportowych butów rekreacyjnych dowolnej firmy. MOKASYNOBUTY. Buty o konstrukcji mokasynów, z cholewami zakrywającymi kostki i łydkę, nazywane są złożeniem o mieszanym pochodzeniu, utworzonym od dawna znanego terminu obuwniczego mokasyny22 i litewskiego słowa buty. Por. ang. moccasins boots. W AAtŽ brak tej nazwy obuwia. sPOrTOWE. Tym neologizmem określa się obuwie sportowe. W DŽ słowo sportinukai używane jest w znaczeniu „koszulki przeznaczone do uprawiania sportu”, a w LKŽ – „męskie koszule dolne bez rękawów”. Zwykle lekkie buty noszone podczas uprawiania sportu nazywa się butami sportowymi lub sportowymi trzewikami czy półbutami. Oczywiście nazwa dwuwyrazowa nie jest wygodna w codziennym, zwłaszcza mówionym, języku. Wszyscy doskonale znamy również wyraz złożony sportbačiai, który w 21 NsDB 2013 jest konwersem – materiałowe buty sportowe z gumowymi noskami. 22 W AAtŽ mokasinai (z algonkińskiego moccasinah „okrycie stóp”) definiuje się następująco: „M. Skórzane obuwie bez obcasa o określonej konstrukcji, noszone przez Indian amerykańskich” (AAtŽ 2014: 264). Istnieją mokasyny właściwe i niewłaściwe (tamże). 204 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nowe nazwy obuwia znajdujemy w DŽ, LKŽ i AAtŽ. W Słowniku terminów sportowych buty te nazywa się butami sportowymi (por. ang. sports shoes), natomiast jednowyrazowe nazwy sportbačiai i sportukai podaje się jako synonimy (LrtB). W stylach wolnych sportinukas jest również nazywany sportowym wózkiem dla dzieci. To nowe znaczenie jest również odnotowane w Bazie Danych Neologizmów. tAKsI BAtAI. Damskie buty na bardzo wysokim obcasie nazywa się nie tylko butami zabójcami, lecz także butami taksówkowymi (ang. taxi shoes). Jest to dwuczłonowa nazwa, której jeden człon jest międzynarodowy (por. międzynarodowe słowo taksi (fr. taxi)), a drugi – litewski (batai). Została ona dosłownie przetłumaczona z języka angielskiego. W internetowym słowniku języka potocznego Urban Dictionary napisano, że jest to niepraktyczne i niewygodne obuwie, w którym trudno długo chodzić, noszone podczas wyjść do klubów lub na imprezy, dlatego właśnie trzeba wezwać taksówkę. A zatem nazwano je tak dlatego, że w tych butach trudno chodzić. Szerzej zob. buty zabójcy, por. killery. PODSUMOWANIE. Większość omówionych nowych nazw obuwia o mieszanym pochodzeniu ma obcego pochodzenia rdzeń podstawowy i litewski afiks (sufiks). W AAtŽ są tylko balerinki. a zatem nie wszystkie nazwy obuwia są dokładne, jasne, poprawne i zaaprobowane. Żywotność (lub neologizmu) Kalbant apie naujuosius avalynės pavadinimus, labai tinka terminologo Kazimiero Gaivenio mintis apie naujai atsirandančius žodžius: „Naujadaczęsto determinują nie przyczyny językowe, lecz inne (społeczne lub nawet całkowicie nielingwistyczne). dlatego w pracy nad tworzeniem języka (ogólnie) lub terminologii (w interesującym nas przypadku) uczestniczy nie tylko aktywna część narodu (ci, którzy sami tworzą innowacje językowe i interesują się językiem), lecz także pasywna (ci, którzy nie akceptują innowacji językowych albo w ogóle nie interesują się kwestiami językowymi)” (Gaivenis 1990: 12). WNIOSKI 1. Nowe nazwy obuwia – niewielka część nazw obuwia, odzwierciedlająca użycie językowe niemal trzech dziesięcioleci. Łącznie w Bazie Danych Neologizmów znaleziono 47 nazw obuwia. Niemal jedna trzecia (28 proc.) z nich jest określana wyrazami pochodzenia litewskiego: antbačiai, batai žudikai, čežutės, įspirtukės, kiaurabačiai, kleputės, laiveliai, lygiapadžiai, plokščiapadžiai, raudonpadžiai, riedbačiai, skylėtbačiai, trumpukai. Nieco więcej niż połowa (51 proc.) znalezionych nazw obuwia jest nielitewska: pochodzenia angielskiego (68 proc.): botiljonai, brogai, čelsiai, derbiai, flatformos, flipflopai, kileriai, kroksai, lordsai, louferiai, monkai, oksfordai, skeičiūzai, snikeriai, štibletai, ugsai; łacińskiego 205Terminologija | 2019 | 26 pochodzenia (12 proc.): balerinos, gladiatoriai, stiletai; pochodzenia francuskiego (8 proc.): lubuteny, tropezetki; pochodzenia włoskiego (4 proc.): „armadyle”; złożeniami (21 proc.): balerinki, baletki, paniškos kilmės (4 proc.): manolai; arabiškos kilmės (4 proc.): babušai. Mažiausia grupelė – avalynės pavadinimai, kurie įvardijami mišrios kilmės basenówki, inkariuki, ażurowe kalosze, konwersówki, kwadratowe noski, mokasynobuty, sportówki, buty taksówkowe. 2. Litewskie i mieszane pochodzenie nowych nazw obuwia skłania do tworzenia ich z użyciem przyrostków deminutywnych -(i)ukai: inkariuki, sportówki, krótkówki, konwersówki; -ukės: wsuwki, balerinki, baletki, basenówki; -utės: čežutės, kleputės; oraz -eliai: łódkowce. Częste są złożenia z zakończeniami -bačiai: ażurowe buty, rolkobu ty, dziurawe buty, mokasynobuty; oraz z końcówką -padžiai: lygiapadžiai, plokščiapadžiai, raudonpadžiai; rzadsze z końcówką -kaliošiai: kiaurakaliošiai; oraz z końcówką -nosiai: kvadaratnosiai. 3. Część omówionych nowych nazw obuwia, nienotowanych w słownikach, zapewne pozostanie w użyciu pasywnym, np.: trumpukai, kvadratnosiai, tropezetės, skylėtbačiai, kiaurakaliošiai i in. Inne, takie jak kroksai, inkariukai, konversiukai, już weszły do aktywnego użycia – często wspomina się o nich w przestrzeni publicznej, są rozpowszechnione w stylach swobodnych. Chociaż nie ma ich wśród aprobowanych terminów dotyczących obuwia, są jednak szeroko używane, jak widać na podstawie przykładów użycia przedstawionych w Bazie Neologizmów przez stylistów, dziennikarzy, blogerów i in. piszących o modzie. Pojawianie się, rozpowszechnianie się lub nieprzyjmowanie się nowych nazw obuwia w użyciu to naturalne zjawisko rozwoju terminologii (i ogólnie języka), odzwierciedlające zmienność terminów, a nawet ich niedobór. 4. Internet to środowisko, które wpływa na rozwój terminologii obuwniczej, ponieważ twórcy terminologii obuwniczej dość często nie nadążają – nowe pojęcia pojawiają się znacznie szybciej zarówno z powodu szybkiej globalizacji, jak i rozwoju nowych technologii. dowodzą tego również nowe nazwy obuwia oraz ich synonimy i warianty odnotowywane w Bazie Neologizmów. GŁÓWNE ŹRÓDŁO Baza neologizmów języka litewskiego. ciągłe internetowe kompendium od 2011 r. oprac. i red. odp. r. Miliūnaitė, A. Aleksaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp przez internet: http://naujazodziai.lki.lt [dostęp: czerwiec–październik 2019 r.]. ŹRÓDŁA DODATKOWE AAtŽ 2014: Ratautas S. A., Strazdienė E. i Gulbinienė A. Objaśniający słownik terminów odzieżowych: ponad 6000 terminów w języku litewskim, angielskim, niemieckim, francuskim i rosyjskim, Kowno: Technologija. AttŽ 2001: Objaśniający słownik terminów tekstylnych: z odpowiednikami w języku niemieckim, angielskim, francuskim i rosyjskim. Opracowali R. Čiukas, J. Katunskis, A. Kaulakienė i in., Kowno: Technologija, 2001. 206 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nowe nazwy obuwia B 2018: Buty, które trzeba mieć. Dla niego i dla niej [utworzono 2018-03-12]. Dostęp przez internet: https://batai. lt/2018/03/12/bateliai-kuriuos-privalu-tureti-jam-ir-jai/ [dostęp 2018-09-01]. BatŽ 2018: Słowniczek obuwia [utworzono 2018-02-07]. Dostęp przez internet: https://batai.lt/2018/02/07/batu-zodynelis/ [dostęp: 2019-08-01]. IŽ 2015: Ilustrowany słowniczek. – Moda. Od czasów pierwotnych do dziś, Vilnius: Alma littera, 434–462. MBŽ 2017: Słownik modowych zaklęć: oto co oznaczają te międzynarodowe słowa! Opracowała M. Kazėnaitė [opublikowano 2017-06-18]. Dostęp przez internet: https://www.panele.lt/lt/ po-mokslu/g-3720-mados-burtazodziu-zodynelis-tai-stai-ka-reiskia-tie-tarptautiniai-zodziai [dostęp: 2019-06-24]. MMŽ 2013: Mini słownik mody [opublikowano 2013-11-09]. Dostęp przez internet: https://gretatum.wordpress. com/2013/11/09/mini-mados-zodynelis/ [dostęp: 2019-06-24]. MsŽ 2010: Słowniczek pojęć związanych z modą. Opracowała K. Jocytė [opublikowano 2010-11-14]. Dostęp przez internet: http:// karolinajocyte.blogas.lt/ [dostęp: 2019-06-24]. MŽ 2010: Słowniczek mody | Co oznacza… Opracowała D. Bulbenkaitė [opublikowano 2010-04-04]. Dostęp przez internet: http://www.spintosguru.lt/2010/04/04/mados-zodynelis-ka-reiskia/ [dostęp: 2019-06-24]. MŽ 2016: Słowniczek mody. – Mizgirytė-Latour L. 10 złotych kluczy do mody dla poszukujących własnego stylu, Vilnius: Alma littera, 288–317. Pričinauskas J. 2002: Litewsko-angielsko-niemiecko-francusko-rosyjski słownik odzieży, Vilnius: Apyaušris. sŽ 2013: Sprawdź, czy znasz język mody: słownik pojęć. Opracowała I. remeikaitė [opublikowano 2013-0424]. Dostęp przez internet: https://www.alfa.lt/straipsnis/15133301/pasitikrinkite-ar-mokate-mados-kalbasavoku-zodynas [dostęp 2019-06-24]. tŽ 2014: słowniczek terminów. – stevenson N. J. Historia mody: od sylwetki empire po etyczny design, Vilnius: Naujoji rosma, 278–281. Modele męskiego obuwia: przewodnik. Dostęp przez internet: https://www.vyrostilius.lt/stiliaus-enciklopedija/vyrisku-batu-modeliai/ [dostęp: 2019-08-04]. LITERATŪRA BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, e. leidinys. Vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga per internetą: http://bkz.lki.lt/ [žiūrėta 2019 m. birželio–lapkričio mėn.]. DGL – Das große Lexikon der Schuhe. Schuhlexikon und Shuhratgeber. Prieiga per internetą: http://www.damenschuhlexikon.de/ [žiūrėta 2019-09-08]. DŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, e. variantas. 7-asis patais. ir papild. leid. Vyr. red. st. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga per internetą: http://lkiis.lki.lt/ dabartinis. Gaivenis K. 1990: terminologija ir dabartis. – Gimtoji kalba 7, 11–13. Gaivenis K. 2014: Kelios naujovės ir jų pavadinimai. – Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Gst – Glossary of shoe terms. Prieiga per internetą: https://www.candefashions.com/about/glossary-of-shoeterms/ [žiūrėta 2019-08-21]. Interleksis 2003: Kompiuterinis tarptautinių žodžių žodynas Interleksis, Vilnius: UAB „Fotonija“. Jacobbi P. 2007: Noriu šitų batų, Kaunas: Jotema. Jūreivystės terminų vartosenos duomenynas. Prieiga per internetą: https://mano.ku.lt/jtvd/index. Kembridžo žodynas. Prieiga per internetą: https://dictionary.cambridge.org/. Kniūkšta P. 2001: startukai ir sportukai. – Kalbos vartosena ir tvarkyba, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 550–551. KP 2002: Kalbos patarimai 4: kn. Leksika 1: skolinių vartojimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. KP 2013: Kalbos patarimai 4: kn. Leksika 1: skolinių vartojimas, Vilnius Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LEe – Lietuvių enciklopedija. Prieiga per internetą: http://lituapedija.net/. LKEŽDB – Lietuvių kalbos etimologinio žodyno duomenų bazė. Prieiga per internetą: http://etimologija.baltnexus.lt/. LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas (I–XX, 1941–2002), e. variantas. redaktorių kolegija: G. Naktinienė (vyr. red.), J. Paulauskas, r. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga per internetą: http://www.lkz.lt/. 207Terminologija | 2019 | 26 LNB 2011: LNB Informacijos centro naujienos 6 (82). Prieiga per internetą: https://blog.lnb.lt/icnaujienos/ files/2010/12/2011-naujienos_6-82.pdf [žiūrėta 2019-08-11]. L’officiel 2019: Daugelio kartų pamėgti sportbačiai inkariukai grįžta. Prieiga per internetą: https://www.lofficiel. lt/pirkiniai/inkariukai [žiūrėta 2019-10-10]. Miliūnaitė r. 2018: Naujažodžių pateikimas ir paieškos galimybės Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne. – Bendrinė kalba 91. Prieiga per internetą: http://www.bendrinekalba.lt/straipsniai/91/Miliunaite_BK_91_ straipsnis.pdf [žiūrėta 2019-10-01]. MD 2012: Kaip nepasiklysti mados džiunglėse. – Žurnalas Ji [paskelbta 2012-05-06]. Prieiga per internetą: https://www.15min.lt/gyvenimas/naujiena/mada/kaip-nepaklysti-mados-dziunglese-1032-221701 [žiūrėta 2019-06-24]. Mikelionienė J. 2017: tarptautinių terminų apeliatyvacijos aspektai. – Terminologija 24, 127–144. NsDB 2013: Naujųjų skolinių duomenų bazė. Prieiga per internetą: http://nsdb.sociolingvistika.lt/ [žiūrėta 2019-09-01]. Šakienė A., Ogijienė A. 1995: Aprangos raida nuo senovės iki XX amžiaus, Kaunas: technologija. Piras c., roetzel B. 2003: Ledi. Klasikinės moterų mados žinynas, Vilnius: Mūsų knyga. Pričinauskas J. 1996: Rusų–lietuvių kalbų prekių žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Puškorius A. 2007: senojo odinio apavo terminija. – Lietuvos archeologija 30, 229–256. sabaliauskaitė 1995: Vokiškos kilmės drabužių ir apavo pavadinimai lietuvių kalboje. – Lietuvių kalbotyros klausimai 35, 100–120. sabaliauskas A. 1990: Lietuvių kalbos leksika, Vilnius: Mokslas. stŽ 1996: stonkus s. Sporto terminų žodynas 1: Aiškinamasis žodynas. Angliški, vokiški, rusiški terminų atitik menys. Būtiniausios žinios, Kaunas: LKKI. stŽ 2002: stonkus s. Sporto terminų žodynas 1. 2-asis patais. ir papild. leid., Kaunas: LKKA. Šukys J. 1993: Klausimų kraitelė. – Gimtoji kalba 4–5, 14. LrtB – Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga per internetą: http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.search. trepkevičiūtė D. 2013: Įdomioji avalynės istorija: madas diktavo vyrai. Prieiga per internetą: www.delfi.lt/gyvenimas/stilius/idomioji-avalynes-istorija-madas-diktavo-vyrai.d?id=61265067#/ [žiūrėta 2019-08-03]. tt 1992: Gaivenis K., Kaulakienė A., Keinys st., Klimavičius J. Terminologijos taisymai, Vilnius: Mokslai. UD – Urban Dictionary. Prieiga per internetą: https://www.urbandictionary.com [žiūrėta 2019-08-10]. VaitktŽŽ 2003: Vaitkevičiūtė V. Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Fotonija (e. leidimas). VLE 2019: Visuotinė lietuvių enciklopedija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Prieiga per internetą: www.vle.lt. Valstybinė lietuvių kalbos komisija. Prieiga per internetą: www.vlkk.lt. Žmonės.lt 2019: Legendinis „Inkaras“ atgimsta: avėti krepšininkų ir paprastų vaikėzų, šiandien sportbačiai grįžta [publikuota 2019-07-30]. Prieiga per internetą: www.zmones.lt/naujiena/legendinis-%E2%80%9Einkarasatgimsta-aveti-krepsininku-ir-paprastu-vaikezu-siandien-sportbaciai-grizta.b24e5770-b2c9-11e9-a421aa000054c883 [žiūrėta 2019-08-03]. ThE NEW NAMES Of fOOTWEAR summary the online Database of Lithuanian Neologisms (http://naujazodziai.lki.lt) is a source of the contemporary Lithuanian language that was founded in the end of 2011 and has been updated till now. It accumulates the new 21st century lexicon reflecting changes in the lexicon of the Lithuanian language. the article is aimed at reviewing the names of contemporary footwear found in the Database of Lithuanian Neologisms, determining their origin, and discussing their expression. 47 names, that is to say, 38 different names of contemporary footwear and their synonyms are described in the article. It was found that 28% of the names of contemporary footwear found in the Database of Lithuanian Neologisms are of Lithuanian origin (antbačiai, batai žudikai, čežutės, įspirtukės, kiaurabačiai, kleputės, laiveliai, lygiapadžiai, plokščiapadžiai, raudonpa- 208 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nowe nazwy obuwia džiai, riedbačiai, skylėtbačiai, trumpukai), 51% – niepochodzenia litewskiego (pochodzenia angielskiego: botiljonai, brogai, čelsiai, derbiai, flatformos, flipflopai, kileriai, kroksai, lordsai, louferiai, monkai, oksfordai, skeičiūzai, snikeriai, štibletai, ugsai; pochodzenia łacińskiego: balerinos, gladiatoriai, stiletai; pochodzenia włoskiego: „armadilaiˮ; pochodzenia francuskiego: lubutenai, tropezetės; pochodzenia hiszpańskiego: manolai; pochodzenia arabskiego: babušai), a 21% – pochodzenia mieszanego (balerinukės, baletinukės, baseinukės, inkariukai, kiaurakaliošiai, konversiukai, kvadratnosiai, mokasinbačiai, sportinukai, taksi batai). the names of Lithuanian and mixed origins tend to have diminutive suffixes -ukai: inkariukai, sportinukai, trumpukai, konversiukai; -ukės: įspirtukės, balerinukės, baletinukės, baseinukės; -utės: čežutės, kleputės; and -eliai: laiveliai. compounds are frequent with suffixes -bačiai: kiaurabačiai, riedbačiai, skylėtbačiai, mokasinbačiai; -kaliošiai: kiaurakaliošiai; -nosiai: kvadaratnosiai; -padžiai: lygiapadžiai, plokščiapadžiai, raudonpadžiai. A part of the names of new footwear discussed in this article are neologisms that were created not by linguists or footwear experts, what is more, they are not found in any official recommendations or language use nor terminological dictionaries. they are used mostly by stylists, journalists, and bloggers writing about fashion. the emergence of new names of contemporary footwear, their spread or non-adoption is a natural phenomenon of terminology (and language in general) development that reflects a change or even lack of terms. Otrzymano 2019-09-09 Aušra rimkutė-Ganusauskienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vilešio 4, Lt-10308 Wilno E-mail [email protected]