Terminai internetinėje žiniasklaidoje (žvalgomasis tyrimas)

108 Asta Mitkevičienė Terminy w mediach internetowych (žvalgomasis tyrimas) doi.org/10.35321/term27-05 Terminy w mediach internetowych (žvalgomasis tyrimas) ASTA MITKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ADNOTACJA Celem artykułu jest ustalenie, terminy z których dziedzin najczęściej trafiają do codziennych mediów internetowych oraz czy te popularne terminy ulegają wyraźniejszym zmianom (omówiono wariantywność terminów i determinologizację). Przedmiotem badania rozpoznawczego są dwuwyrazowe terminy w publicznie dostępnym korpusie DELFI.lt, utworzonym z tekstów opublikowanych w latach 2014–2016 na portalu informacyjnym o tej samej nazwie. Zastosowana metodologia, choć ma wady, pozwala (w miarę możliwości) analizować terminy bez z góry przyjętych założeń – bez wcześniejszego określania ani dziedziny, ani konkretnych terminów. SŁOWA KLUCZOWE: termin złożony, wariant, synonim, determinologizacja, media internetowe, korpus, stałe połączenie STRESZCZENIE Artykuł ma na celu określenie dziedzin, z których terminy zwykle przedostają się do codziennych mediów internetowych, oraz ustalenie, czy najpopularniejsze terminy ulegają bardziej znaczącym zmianom (omówiono wariantywność terminologiczną i determinologizację). Badanie pilotażowe available DELFI.lt corpus, which is composed of the texts published in the koncentruje się na terminach dwuwyrazowych znalezionych w publicznym portalu informacyjnym noszącym ten sam tytuł w okresie od 2014 do 2016 roku. much as possible) to analyse terms without any prejudices, i.e., by not anticiChoć zastosowana metodologia ma pewne słabości, umożliwia nam (jako pating the domain or specific terms. SŁOWA KLUCZOWE: termin złożony, wariant, synonim, determinologizacja, media internetowe, korpus, wyrażenie wielowyrazowe Powszechnie wiadomo, że część terminów jest używana nie tylko w komunikacji naukowej, lecz także trafia do języka ogólnego. Wyraźny wzrost liczby terminów w codziennej komunikacji wiąże się z erą informacji, społeczeństwem wiedzy i rewolucją technologiczną (zob. Meyer i in. 1998: 645; Kageura 2002: 15; Geeraerts 2015: XVII–XIX i in.). 109Terminologija | 2020 | 27 Jedną z ważnych dróg, którymi terminy docierają do odbiorców niespecjalistycznych, są media. Media zarówno wprowadzają je do języka ogólnego, jak i przyczyniają się do spopularyzowania części terminów z dziedzin, które są dla nich istotne. A gdy terminy są szeroko rozpowszechnione i znane nie tylko specjalistom, pojawia się możliwość determinologizacji (Gaivenis 2014: 242). W niniejszym artykule podjęto próbę ustalenia, terminy z jakich dziedzin najczęściej trafiają do codziennych mediów internetowych oraz czy te popularne terminy wyraźniej się zmieniają (omówiono wariantywność terminów, determinologizację). Przedmiotem badania są terminy dwuwyrazowe użyte w portalu informacyjnym DELFI.lt. Terminy dwuwyrazowe wybrano z kilku powodów. Po pierwsze, jest to najczęstszy1 (a przynajmniej jeden z najczęstszych – w zależności od dziedziny) typ terminów, po drugie – ich ekstensja jest węższa, a intensja szersza niż ekstensja i intensja jednowyrazowych terminów tego samego systemu o wyższym poziomie hierarchicznym, dlatego łatwiej je rozpoznać. Jest to pierwsze badanie użycia terminów w mediach, w którym nie ograniczono się do terminów z jednej dziedziny i nie przyjęto z góry ustalonej listy terminów. Badanie ma charakter rozpoznawczy. Kazimieras Župerka analizował użycie terminów językoznawczych w publicystyce. Na podstawie użycia wyodrębnił dwie ich funkcjonalno-semantyczne grupy. Do pierwszej grupy należą te, które są używane jako terminy (zarówno w znaczeniu ścisłym, jak i przybliżonym czy nawet nieścisłym), do drugiej – determininologizowane (jedne są używane w systemowym znaczeniu przenośnym, inne – w indywidualnym znaczeniu przenośnym, jako środek stylistyczny) (Župerka 2000). Klasyfikacja ta stanowi dogodną podstawę także dla użycia terminów z innych dziedzin poza ich zwykłym środowiskiem (naukowym i administraciniame stiliuje) aptarti. Psychologia kognitywna i filozofia podkreślają, że wytyczenie wyraźnej granicy między wiedzą ogólną a specjalistyczną jest trudne, nauki o języku zaś mają wątpliwości co do ścisłego oddzielenia języka ogólnego od specjalistycznego (Cabré Castellví 2003: 171). Odpowiednio niespecjalista może uważać dane słowo za termin, natomiast terminów używanych przez ditorijoje laikyti bendrosios kalbos žodžiais (Kageura 2012: 12). Taigi ir specjalistów w artykule niespecjalistycznym nie podejmuje się szerzej omawiać terminologiczności i jej stopni. ŹRÓDŁA BADAŃ I METODYKA W badaniu terminów w mediach, licząc na najszybszy rezultat, skorzystano z publicznie dostępnego w internecie korpusu DELFI.lt (http://tekstynas.mwe.lt/), który składa się z 70 milionów słów. Jest to korpus internetowych tekstów publicystycznych, w 1 Zob. Umbrasas 2013: 113, 117; Bielinskienė i in. 2015: 65 i in. 110 Asta Mitkevičienė Terminy w internetowych mediach (žvalgomasis tyrimas) do którego trafiły teksty opublikowane w serwisie DELFI.lt w latach 2014–2016, przypisane do 12 rubryk: DELFI Veidai, Projektai, DELFI Mokslas, DELFI Auto, Sportas, DELFI Gyvenimas, DELFI Žmonės, DELFI Pilietis, Verslas, DELFI FIT, DELFI Žinios oraz kategoria niezidentyfikowana (więcej o korpusie zob. LKKŽ 2019: 14–15). A zatem jedne teksty należą do rubryk tematycznych, mają styl informacyjny lub analityczny, inne zaś są przeznaczone do rozrywki, utrzymane w swobodniejszym – ekspresywnym – stylu2. Komentarze czytelników nie zostały włączone do korpusu. Publicznie dostępne są zbiory n-gramów i ich częstości uzyskane z tego korpusu (http://resursai.mwe.lt/atsisiusti). Na potrzeby tego badania wykorzystano listę bigramów. Dodatkowym źródłem jest utworzona na podstawie wspomnianego korpusu Baza danych stałych połączeń wyrazowych języka litewskiego (PJB), do której włączono około 12 tysięcy dwui trzywyrazowych stałych połączeń wyrazowych utworzonych z 97 rzeczownikami najczęściej wchodzącymi w skład takich połączeń. Jeżeli został w niej odnotowany interesujący nas termin, sprawdzano częstotliwość lematu lub formy oraz warianty. Badanie przebiegało w kilku etapach. Przede wszystkim przejrzano listę bigramów i wyodrębniono w niej terminy dwuwyrazowe (ściślej – formy terminów, ponieważ lista ta nie jest lematyzowana). Ze względu na szczególnie dużą ilość materiału postanowiono uwzględnić tylko te terminy dwuwyrazowe, których przynajmniej jedna forma ma częstość większą niż wybrane terminy zostały podzielone według dziedzin. Ostatecznie przeanalizowano konkordancje wybranych terminów złożonych w korpusie. Łącznie wyodrębniono 461 form terminów dwuwyrazowych – jest to 317 różnych terminów. aż sześć form fleksyjnych połączenia prekybos centras 500 (tam reikėjo peržiūrėti daugiau nei 7000 dažniausių bigramų3). Tada wystąpiło ponad 500 razy (PJB podaje częstość tej lemy wynoszącą 7118). Istotną dla terminologii wadą metodologii jest to, że wyodrębnione terminy dwuwyrazowe w mediach występują nie tylko jako samodzielne terminy, lecz także jako część dłuższych terminów, por. artimoje aplinkoje i smurtas artimoje kad, jeżeli kolokacja dwuwyrazowa jest terminem, tutaj również uważa się ją za termin dwuwyrazowy, niezależnie od tego, że w części wierszy konkordancji termin ten wchodzi w skład terminu wielowyrazowego. To, że termin dwuwyrazowy jest jedynie częścią terminu, nema2 K. Župerka wyróżnia trzy podstyle stylu publicystycznego: informacyjny, analityczny i ekspresywny (Župerka 2001: 87), Audronė Bitinienė – cztery: informacyjny, analityczny, ekspresywny i dialogowy (Bitinienė 2007). 3 Najczęstszą aplinkoje, pridėtinės vertės ir pridėtinės vertės mokestis. Vis dėlto nuspręsta, bigramą, którą można uznać za termin, jest JAV dolerių (niemal 10 tysięcy przypadków użycia), jednak nie trafiła ona na listę wybranych terminów dwuwyrazowych, ponieważ pierwszy człon nie jest samodzielnym wyrazem, lecz akronimem. Jest to kwestia umowna – istnieją badania (np. Boizou i in. 2015), w których akronim w wyrażeniu uznaje się za człon jednowyrazowy. 111Terminologia | 2020 | 27 świadczy o jego terminologiczności i częstotliwości użycia. Taki wybór potwierdzają również nazwy własne: gdy termin jest używany w nazwach złożonych, nadal pozostaje terminem (Wileński Inspektorat Ochrony Przyrody Ożywionej). Do materiału badawczego ze względu na specyfikę jego doboru nie weszły te początki terminów. Ponadto vartojimo atvejai, kai terminų dėmenis nutolino tarp jų įsiterpę kiti žoniektóre wybrane formy dwuwyrazowe w poszczególnych wierszach konkordancji przypadkowo formalnie pokrywały się z badanymi terminami, istnieją także przykłady użycia nieterminologicznego – przenośnego (zob. dalej). Z tego względu dane dotyczące częstotliwości użycia terminów w korpusie mogą być traktowane jedynie jako przybliżone. ROZPOZNAWANIE TERMINÓW Powszechnie wiadomo, że terminy złożone nie mają wyróżniającej formy, która pozwalałaby je łatwo odróżnić od połączeń wyrazowych (lub dłuższych konstrukcji składniowych), chociaż niektóre formy są bardziej typowe, np. związki atrybutywne z dopełniaczem rzeczownika, z przymiotnikiem z przyrostkiem -inis, z przymiotnikiem zaimkowym itd.4 „Automatyczne ustalenie, który związek jest kolokacją, a który terminem, jest niemal niemożliwe” (Rimkutė i in. 2017: 15). Jeśli kolokacja dwuwyrazowa jest związkiem rzeczownikowym, można przypuszczać, że często będzie to termin (albo przynajmniej jego część). Na przykład po przejrzeniu w PJB 50 najczęstszych dwuwyrazowych związków atrybutywnych można byłoby uznać ponad 60 procent z nich za terminy z jednej lub innej dziedziny. Podobną liczbę terminów uzyskano również wśród 50 najczęstszych dwuwyrazowych związków tej bazy, niezależnie od relacji semantycznej ich składników. Aby bardziej obiektywnie rozstrzygnąć, czy kolokacja jest terminem, przede wszystkim próbowano szukać takiej jednostki języka w bazach terminologicznych i słownikach; uwzględniono to, że terminy mogą mieć warianty i synonimy. Oczywiście do terminografii trafiają nie wszystkie, nawet najpopularniejsze terminy, a także nie wszystkie dziedziny mają zasoby terminograficzne; ponadto w tych zasobach czasami znajdują się również inne jednostki języka, na przykład nazwy własne. Idealnie byłoby, gdyby terminologiczność związków ocenił specjalista z danej dziedziny (wkład specjalisty w badania nad automatycznym rozpoznawaniem terminów jest podkreślany w różnych pracach), ale w tym przypadku dziedzin jest więcej niż jedna i są one dość różnorodne. Kolejną złożoną kwestią są granice terminów. Problem ten pojawia się przy próbie ustalenia granic nie tylko terminów, lecz także innych stałych połączeń wyrazowych 4 Więcej o strukturalnych modelach terminów dwuwyrazowych zob. Gaivenis 2014 [1975]: 64-70; Akelaitis 2008: 6–8; Drukteinis 2011: 239–241; Bielinskienė i in. 2015: 62; Mockienė 2016: 109–111 i in. 112 Asta Mitkevičienė Terminy w internetowych mediach (žvalgomasis tyrimas) (zob. Bielinskienė i in. 2017: 86). Jeśli połączenie wyrazowe jest jedynie częścią dłuższego terminu, może pełnić funkcję terminu jako jego kontekstowy synonim. Na przykład kontekstowym synonimem terminów afrykański pomór świń i klasyczny pomór świń (włączonych do TB, IATE) jest pomór świń, por. przykłady z korpusu: Ubezpieczyciele, zdaniem A. Baravykasa, porównali pomór świń do wojny i stwierdzili, że w czasie wojny nie będą już ubezpieczać od wojny, co oznacza, że najprawdopodobniej zrezygnują z ubezpieczania od afrykańskiego i klasycznego pomoru świń. [Verslas] W ubiegłym tygodniu na Litwie odnotowany pomór świń przyniesie olbrzymie straty. [Biznes] Połączenie pomór świń nie jest samodzielnym terminem, nazywa się nim jedną z dwóch chorób albo ogólnie obie. Pod względem formy to dwuwyrazowe połączenie oraz wspomniane terminy trzywyrazowe przypominają typowe terminy rodzajowe i gatunkowe5. TERMINY WEDŁUG DZIEDZIN Aby w miarę możliwości uniknąć subiektywizmu, terminy według dziedzin klasyfikowano na podstawie wielojęzycznego i wielodziedzinowego tezaurusa Unii Europejskiej EuroVoc oraz Banku Terminów Republiki Litewskiej (TB). Należy zwrócić uwagę, że terminy w TB przypisywane są do określonej dziedziny na podstawie ich źródła, dlatego termin o takim samym kaip skirtingų sričių terminas, pavyzdžiui, termino valstybė narė sritys – viešasis saugumas, gynyba, teisė, ekonomika, finansai, socialinė apsauga, lub bardzo zbliżonym znaczeniu bywa prezentowany w kategoriach zatrudnienie i warunki pracy, zdrowie. W związku z tym dziedziny terminów w TB i EuroVoc czasami znacznie się różnią, na przykład: dziedziną terminu mniejszość narodowa w TB jest kultura, a w EuroVoc – prawo. W takich przypadkach rozstrzyga się na podstawie kontekstu. Ponieważ klasyfikacja dziedzin w obu zasobach ma zarówno cechy wspólne, jak i różnice, w niniejszym artykule podjęto próbę ich połączenia, choć pierwszeństwo przyznano klasyfikacji TB, która lepiej odzwierciedla realia litewskie. Ponadto uwzględniono tylko największe dziedziny, aby uzyskać bardziej ogólny obraz dziedzin. Wyodrębniono osobno grupę zawodów i stanowisk – w badanym materiale wyraźnie rzuca się ona w oczy i jest liczna (gdyby terminy z tej grupy przypisać do dziedziny zabezpieczenia społecznego, zatrudnienia i warunków pracy, dziedzina ta zajmowałaby pierwsze miejsce pod względem liczby terminów). 5 W artykule VLEe „Pomór zwierząt” jego autor Vytautas Štuigys stwierdza, że „[z]nane są następujące choroby nazywane pomorem: pomór bydła, pomór małych przeżuwaczy, afrykański pomór koni (choroba afrykańska), afrykański pomór świń i klasyczny pomór świń, pomór psów, pomór ptaków (grypa), pomór łososi, pomór szczupaków, pomór raków”. Klasyczny pomór świń i afrykański pomór świń są zakaźnymi chorobami wirusowymi świń (zob. TB). 113Terminologia | 2020 | 27 Dėl medžiagos gausos itin sudėtinga išnagrinėti kiekvieną konkordanso wiersz, dlatego możliwe, że termin nie we wszystkich został użyty w tym samym znaczeniu i z tego powodu należy nie do jednej dziedziny. Niemniej kad populiariausių žiniasklaidos terminų bent jau bendriausia sritis turi būti nesunkiai nustatoma. Kai terminas skirtingomis reikšmėmis priklauso kelioms (dažniausiai jednak przyjmuje się założenie, dwiem) dziedzinom, jest on w badaniu przypisywany do grupy terminów należących do kilku dziedzin. Zazwyczaj jedno ze znaczeń i dziedzin wyraźnie dominuje. Na przykład termin trzecia strona (najpopularniejsza forma: stron trzecich) jest częściej używany jako termin z zakresu stosunków międzynarodowych niż jako termin prawny: W porównaniu z ubiegłym rokiem wielkość importu z państw trzecich wzrosła o 5,4 proc. [Biznes] Badane w mediach terminy dwuwyrazowe należą do bardzo różnych dziedzin (zob. rys. 1 i tabelę 1). Wynikają z tego oczywiście przyczyny ekstralingwistyczne – aktualne wydarzenia poruszane w mediach, tematyka tekstów. Rys. 1. Najczęstsze (jedna z form została użyta więcej niż 500 razy) terminy dwuwyrazowe i ich formy w korpusie DELFI.lt według dziedzin6 6 Częstości podane w zbiorze bigramów nie zawsze pokrywają się z wynikami wyszukiwania w korpusie, jednak odchylenie to nie jest duże i nie uznaje się go za istotne. Dane ilościowe na diagramie pochodzą z pierwotnego źródła badań – zbioru bigramów. Częstotliwość terminów (lematów) omawianych w innych podrozdziałach artykułu sprawdzano w korpusie tekstów oraz, jeśli istnieje, w PJB. 114 Asta Mitkevičienė Terminy w mediach internetowych (žvalgomasis tyrimas) Tabela 1. Najczęstsze (jedna z form wystąpiła więcej niż 500 razy) terminy dwuwyrazowe w korpusie DELFI.lt według dziedzin SRITIS PAVyzDŽIAI TErMInų LICZBA wychowanie fizyczne i sport zawody kwalifikacyjne, lekkoatletyka, punkty rankin-44 go, dyscyplina sportowa zawody i policjant 30, poseł na Sejm komunikacja strona internetowa, stanowiska rzecznik prasowy, kierownik przedsiębiorstwa, agencja informacyjna, konfe-26 rencja prasowa, nagranie wideo polityka nowelizacja ustawy, kampania wyborcza, rada samo-23 prawo sąd apelacyjny, równe szanse, akt prawny 24, orzeczenie sądu rządowa, koalicja rządząca ochrona socjalna wynagrodzenie za zawodowy finanse strefa euro, stopa procentowa, papiery pracę, dom opieki, bezrobo-20 cie i warunki pracy poziom, związek wartościo-19 we bezpieczeństwo publiczne wypadek drogowy, czyn park narodowy, prognoza pogody 19 transport port lotniczy, zabroniony, komisariat policji 19 środowisko gospodarka odpadami, przegląd techniczny, transport publicz-18 ny gospodarka wzrost zbrojne, sprzęt wojskowy, służba woj-11 skowa zdrowie pomoc gospodarczy, handel detaliczny, 13 wartość dodana obrona siły medyczna, zdrowe odżywianie, ochrona zdrowia 10 stosunki produkty mleczne 6 energetyka gaz ziemny, energia elektryczna 6 międzynarodowe pomoc humanitarna, szczyt 7 edukacja i nauka szkoła wyższa, badania naukowe 7 rolnictwo i żywność oliwa z oliwek, 115Terminologija | 2020 | 27 SRITIS PAVyzDŽIAI TErMInų LICZBA kultura dziedzictwo kulturowe 4 normalizacja metr sześcienny 3 i metrologia statystyka gospodarstwo domowe 1 Jak już powiedziano we wstępnej części, do badania wybrano najczęstsze formy terminów w częstością, można oczekiwać innego układu dziedzin według liczby korpusie tekstów. Dysponując listą terminów lematyzowanych wraz z terminów i ich częstości. TErMInAI Ir (TIKrInIAI) SUDĖTInIAI PAVADInIMAI kelios sritys trečioji šalis, viešoji erdvė 7 Część terminów można uznać za częste w komunikacji niespecjalistycznej, ponieważ trafiają one do mediów jako część nazw własnych ważniejszych dla społeczeństwa lub określonej jego grupy. Na przykład forma terminu automobilių mo stanowi część nazwy Lietuvos automobilių kelių direkcija. Inna, druga pod względem częstości forma tego samego terminu – automobilių keliais (częstość większa niż 180) – również najczęściej wchodzi w skład nazwy złożonej (Saugaus eismo automobilių kelių tekstyne pavartota per 700 kartų, tačiau dažniausiai kaip pavadinikeliais įstatymas). Dla porównania – miejscownik automobilių keliuose został użyty tylko kilka razy. Jednak co do terminologicznego charakteru połączenia automobilių kelias większych wątpliwości nie ma; termin został uwzględniony także w TB. Podobne przykłady można podać również dla niektórych innych terminów (zob. także następny rozdział). Przykładem innego typu jest termin akcijų rinka (częstość 2382 PJB). Najczęstszą jego formą jest miejscownik liczby mnogiej akcijų rinkose (774) oraz forma synkretyczna akcijų rinkos (526). Zarówno obie te formy, jak i samo połączenie najczęściej stosuje się w uogólnionych nazwach rynków danego regionu lub kraju (np.: azjatyckie rynki akcji, na amerykańskich rynkach akcji itd.), por. : W czwartek na bałtyckich rynkach akcji odczuwalny był napływ dużych transakcji. [Verslas] Ożywiony handel na rynkach akcji krajów bałtyckich był spowodowany wiadomościami dotyczącymi spółek. [Verslas] częstszy (częstość w korpusie 1697) niż synonim elektrownia jądrowa (częstość 58)8. Bez 116 Asta Mitkevičienė Terminy w mediach internetowych (žvalgomasis tyrimas) SInOnIMY, PErYFrAzY, WArIAnTY Po przejrzeniu wybranych terminów używanych w mediach zauważono synonimy, peryfrazy oraz warianty7. Wśród najczęstszych bigramów znalazły się synonimy z dziedziny komunikacji. Jedną z par synonimów stanowią pranešimas spaudai i pranešimas žiniasklaidai (częstość 4437 i 1340, najczęstsze formy miejscownika liczby pojedynczej obu terminów); pierwszy termin można znaleźć także w EuroVoc oraz w bazie terminów IATE, w której został mino pranešimas žiniasklaidai konkordanso eilučių priklauso rubrikai „Auoceniony jako bardzo wiarygodny. Większość mniej popularnego „terto“, wyróżnia się także „Mokslas“, dlatego można tu dostrzec również subiektywne skłonności adresatów, na które wpływ mogą mieć także źródła publikacji. Do najnowszego słownika terminów public relations (rVŽ 2018) włączono oba terminy, przy czym pierwszeństwo przyznano pranešimas spaudai. Kolejną parę synonimów, której oba człony są często używane w mediach, stanowią visuomenės nuomonė (częstość lematu 1217, najczęstsza forma visuomenės nuomonės) i viešoji nuomonė (częstość lematu 742, w tym wariant nieokreślony, najczęstsza forma viešosios nuomonės). W wymienionym słowniku terminów public relations kolejność synonimów – visuomenės nuomonė, viešoji nuomonė – odpowiada rozpowszechnieniu tych terminów w mediach. Nie zauważono większych różnic w użyciu, z wyjątkiem tego, że z nazwami niektórych instytucji badających opinię publiczną częściej używany jest jeden synonim, a z nazwami innych – drugi. Tym częściowo można wyjaśnić, dlaczego viešosios nuomonės tyrimas jest w korpusie częstsze niż visuomenės nuomonės tyrimas (częstość 265 i 146 PJB). Energetikos srities terminas atominė elektrinė žiniasklaidoje daug dažwątpienia pierwszy termin ma dłuższą tradycję użycia, jednak, co ważne, wchodzi w skład nazw złożonych, np. : Ignalińska Elektrownia Atomowa, Ostrowiecka Elektrownia Atomowa (oficjalna nazwa: Białoruska Elektrownia Atomowa, zob. VLEe), co pomaga mu rozpowszechnić się w powszechnym użyciu7 tutaj przyjmuje się wąskie rozumienie wariantów terminów (różne postaci tego samego terminu). O gramatycznej wariantywności stałych połączeń, w tym również tych funkcjonujących jako terminy, w korpusie DELFI.lt pisze Agnė Bielinskienė ze współautorkami (2019). W tym artykule pojęcie wariantu jest szersze, na przykład za warianty uznaje się takie połączenia jak uzasadniona decyzja – nieuzasadniona decyzja, rosnąć cena – wzrost cen. 8 VLEe – elektrownia jądrowa, elektrownia atomowa. W źródłach TB kolejność synonimów nie jest jednolita, na przykład w ustawie Republiki Litewskiej o elektrowni jądrowej (atomowej), a także w słownikach terminologicznych z dziedziny obronności pierwszeństwo przyznaje się terminowi elektrownia jądrowa, w słowniku terminów techniki cieplnej i jądrowej oraz w słowniku terminów fizycznych – elektrownia atomowa, natomiast w innych (np. w słowniku automatyki) podaje się je jako terminy niesynonimiczne. 123Terminologija | 2020 | 27 Firmy opracowujące leki prześcigają się w tym, która jako pierwsza zaoferuje leki nowej klasy regulujące poziom cholesterolu w krwiobiegu. Oczekuje się, że przynajmniej niektóre przedsiębiorstwa przekroczą linię mety właśnie w tym roku. [Nauka] Pisano już, że termin sportowy czerwona kartka wystąpił w tekście w znaczeniu transterminologizowanym. można tu jeszcze dodać, że kilka przykładów użycia wskazuje również na determinologizację tego połączenia (wstępne założenie było takie, że takich przypadków będzie więcej): Tysiące Czechów symbolicznie pokazało obecnemu prezydentowi kraju Milošowi Zemanowi „czerwoną kartkę“. [Wiadomości] Innym przykładem pod względem determinologizacji jest ból głowy. Chociaż formalnie trafił do materiału tego badania jako jeden z częstszych terminów dwuwyrazowych, to jednak użycie terminologiczne w konkordancji jest rzadsze niż przenośne („zmartwienie“) – stanowi około 40 procent wszystkich odnotowanych przypadków, por. : W tym czasie rating zadłużenia Ukrainy już przyprawiał o niemały ból głowy. [Biznes] Reakcje ogólne – podwyższona temperatura, ból głowy, wysypka występują rzadko. [Życie] formy rozliczeń. Taka częstość występowania tej formy Apie 40 proc. šio junginio pavartojimų pagrindine reikšme13 yra daumogłaby być uznana także za specyfikę użycia terminu w mediach, jednak również w stylu naukowym, jak pokazuje wyszukiwanie w Google Scholar, nie unika się liczby mnogiej (por. tytuł jednej z publikacji: „Bóle głowy: diagnostyka i leczenie.” Narzędzie metodyczne” (2017)). Przenośne użycie terminów najczęściej można uznać za kwestię stylistyczną, a nie systemowy element języka. A także do ogólnego słownika języka litewskiego (BŽ) wyrażenia „linia mety” i „trzęsienie ziemi” trafiły tylko w znaczeniu dosłownym. Niemniej jednak ból głowy „troska” (por. ból serca „smutek, zgryzota” LKŽe) mógłby być uznany za odrębne znaczenie połączenia. WNIOSKI chociaż przeprowadzone badanie ma jedynie charakter eksploracyjny, można dostrzec pewne tendencje w stosowaniu terminów w mediach. Najczęstsze dwuwyrazowe terminy medialne są zróżnicowane pod względem dziedzinowym – dotyczą ponad dwudziestu dziedzin. Takie wyniki uzyskano, ograniczając się wyłącznie do największych dziedzin. 13 Umotywowane formy liczby mnogiej (bóle brzucha i głowy) nie są uwzględniane w tej liczbie. 124 Asta Mitkevičienė Terminy w mediach internetowych (žvalgomasis tyrimas) Popularność części terminów w mediach zwiększają istotne dla nich złożone nazwy własne. net ir žiniasklaidos populiariesiems terminams būdingas formalusis varijavimas bei sinonimija. Tai pareina ir iš atitinkamos dalykinės srities terminijos, kurioje sąvoka įvardijama nevienopai, taip pat įtakos turi ir stilisczynniki. Niedbałością o formę można wyjaśnić nieumotywowane wariantowanie. Nie można twierdzić, że konsekwentne stosowanie niektórych terminów w innej formie niż podawana w terminografii jest cechą użycia terminów w mediach – do mediów mogły one trafić bezpośrednio z dyskursu specjalistów (w tym mówionego). Wśród popularnych w mediach terminów dwuwyrazowych odnotowano przypadki determinalizacji, co oznacza, że są one dobrze znane odbiorcom mediów internetowych. Zastosowana metodologia, choć ma wady, pozwala jednak (w miarę możliwości) analizować terminy bez uprzedniego nastawienia – bez wcześniejszego określania ani dziedziny, ani konkretnych terminów. ŠALTINIAI DELFI.lt tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.mwe.lt/. Lietuvių kalbos pastovieji žodžių junginiai. Resursai atsisiuntimui: 2-gramos ir jų dažniai. Prieiga internete: http://resursai.mwe.lt/atsisiusti. PJB – Lietuvių kalbos pastovieji žodžių junginiai. Duomenų bazė. Prieiga internete: http://resursai.mwe.lt/ paieska. LITERATŪRA Akelaitis Gintautas 2008: Sudėtinių administracinių terminų struktūriniai modeliai. – Specialybės kalba: terminija ir studijos: mokslinių straipsnių rinkinys, Vilnius: Mykolo romerio universiteto Leidybos centras, 5–12. Bagijan 2014: Багиян Александр. Детерминологизация как результат размытости границ между специальной и общеупотребительной лексикой. – Филологические науки. Вопросы теории и практики 7(2), 28–33. Prieiga internete: https://www.gramota.net/materials/2/2014/7-2/6.html. Bielinskienė Agnė, Boizou Loïc, Grigonytė Gintarė, Kovalevskaitė Jolanta, rimkutė Erika, Utka Andrius 2015: Lietuvių kalbos terminų automatinis atpažinimas ir apibrėžimas: monografija, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete: https://www.vdu.lt/cris/bitstream/20.500.12259/92/3/ISBn9786094671487.pdf. Bielinskienė Agnė, Kovalevskaitė Jolanta, rimkutė Erika, Vilkaitė Laura 2017: Kolokacijų ir frazeologizmų atpažinimo kriterijai. – Kalbų studijos 31, 83–101. Prieiga internete: http://mwe.lt/wp-content/ uploads/2018/01/atpazinimo_kriterijai.pdf. Bielinskienė Agnė, Kovalevskaitė Jolanta, rimkutė Erika, Vilkaitė Laura 2019: Lietuvių kalbos pastoviųjų junginių gramatinis variantiškumas. – Kalbų studijos 34, 91–110. DOI: https://doi.org/10.5755/j01. sal.0.34.21214. Bitinienė Audronė 2007: Publicistinis stilius, Vilnius: Vilniaus pedagoginio universiteto leidykla. Boizou Loïc, Kovalevskaitė Jolanta, rimkutė Erika 2015: Lietuvių kalbos dvižodžių junginių morfologinių ir sintaksinių ypatybių sąsajos. – Darbai ir dienos 64, 115-131. Prieiga internete: https://www.vdu.lt/cris/ bitstream/20.500.12259/27753/1/ISSn2335-8769_2015_n_64.PG_115-131.pdf. 125Terminologija | 2020 | 27 BŽ: Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, e. leidinys, vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt/ [žiūrėta 2020 m. liepą]. Cabré Castellví M. Teresa 2003: Theories of Terminology. Their Description, Prescription and Explanation. – Terminology 9(2), 163–199. DOI: 10.1075/term.9.2.03cab. Drukteinis Albinas 2011: Sintaksiniai sudėtinių jūreivystės terminų modeliai. – Res humanitariae X, 234– 255. Prieiga internete: https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2011~ 1367184182583/datastreams/DS.002.0.01.ArTIC/content. Dury Pascaline 2008: The rise of carbon neutral and compensation carbone: A diachronic investigation into the migration of vocabulary from the language of ecology to newspaper language and vice versa. – Te r - minology 14:2, 230–248. DOI: 10.1075/term.14.2.06dur. EuroVoc. Prieiga internete: https://op.europa.eu/lt/web/eu-vocabularies [žiūrėta 2020 m. birželio mėn.]. Gaivenis Kazimieras 2014: Rinktiniai raštai, sud. J. Gaivenytė-Butler, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Geeraerts Dirk 2015: Foreword. – Handbook of Terminology 1, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, XVII–XX. Halskov Jakob 2005: Probing the Properties of Determinologization: The DiaSketch. – LAMBDA 29: 39–63. Humbert-Droz Julie, Picton Aurélie, Condamines Anne 2019: How to build a corpus for a tool-based approach to determinologisation in the field of particle physics. – Research in Corpus Linguistics 7, 1–17. DOI: 10.32714/ricl.07.01. IATE: Interaktyvioji terminologija Europai. Prieiga internete: https://iate.europa.eu/home [žiūrėta 2020 m. liepos mėn.]. Kageura Kyo 2002: The Dynamics of Terminology: A descriptive theory of term formation and terminological growth, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Kageura Kyo 2012: The Quantitative Analysis of the Dynamics and Structure of Terminologies, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Klimavičius Jonas, Smilgevičius Algirdas 2002: Jėgainė ir elektrinė ne tas pat. – Lietuvos rytas, 2002 m. rugsėjo 3 d., 6. KP1: Kalbos patarimai 1: Gramatinės formos ir jų vartojimas, sud. r. Miliūnaitė, teksto aut. r. Miliūnaitė, A. Paulauskienė, vyr. red. A. Pupkis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2002. Lietuvos profesijų klasifikatorius. Prieiga internete: http://www.profesijuklasifikatorius.lt/ [žiūrėta 2020 m. birželio mėn.]. LKKŽ 2019: Lietuvių kalbos kolokacijų žodynas, sud. A. Bielinskienė, L. Boizou, I. Bumbulienė, J. Kovalevskaitė, T. Krilavičius, J. Mandravickaitė, E. rimkutė, L. Vilkaitė-Lozdienė, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete: http://mwe.lt/wp-content/uploads/2019/02/Lietuviu_kalbos_kolokaciju_zodynas.pdf. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (I–XX, 1941–2002), e. variantas, vyr. red. G. naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. Prieiga internete: www.lkz.lt. Meyer Ingrid, Mackintosh Kristen, Varantola Krista 1998: From Virtual Sex to Virtual Dictionaries: On the Analysis and Description of a De-terminologizes Word. – EURALEXʼ98 Proceedings 2, 645–654. Prieiga internete: https://euralex.org/wp-content/themes/euralex/proceedings/Euralex%201998%20Part%202/ Ingrid%20MEyEr,%20Kristen%20MACKInTOSH%20&%20Krista%20VArAnTOLA%20From%20Virtual%20Sex%20to%20Virtual%20Dictionaries%20On%20t.pdf. Meyer Ingrid, Mackintosh Kristen 2000: When terms move into our everyday lives: an overview of de-terminologization. – Terminology 6(1), 111–138. Mikelionienė Jurgita, Berkmanienė Aušra 2018: Determinologisation of Lithuanian and English Technical Terms: The Case of Apparatus. – Readings in Numanities [Numanities - Arts and Humanities in Progress 3], ed. O. Andreica, A. Olteanu. Cham: Springer, 235–246. DOI: 10.1007/978-3-319-66914-4_15. Mitkevičienė Asta 2015: Kai kurie terminų sinonimijos aspektai. – Terminologija 22, 39–60. Mockienė Liudmila 2016: Contrastive analysis of models of formation of two-word terms in legal acts of a constitutional nature in English and Lithuanian. – Kalba ir kontekstai 7(1), 105–113. Prieiga internete: https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2016~1488988036342/datastreams/ DS.002.1.01.ArTIC/content. nová Jana 2018: Terms Embraced by the General Public: How to Cope with Determinologization in the Dictionary? – Proceedings of the XVIII EURALEX International Congress: Lexicography in Global Contexts, ed. J. čibej, V. Gorjanc, I. Kosem, S. Krek, Ljubljana: Ljubljana University Press, 387–398. Prieiga 126 Asta Mitkevičienė Terminy w mediach internetowych (žvalgomasis tyrimas) internete: https://euralex.org/publications/ terms-em braced-by-the-general-public-how-to-cope-withdeterminologization-in-the-dictionary/. renouf Antoinette 2017: Niektóre obserwacje oparte na korpusie dotyczące determinologizacji. – Neologica 11: La néologie en terminologie, 21–48. Rimkutė Erika, Kovalevskaitė Jolanta, Bielinskienė Agnė, Boizou Loïc, Krilavičius Tomas, Mandravickaitė Justina, Bumbulienė Ieva, Vilkaitė Laura 2017: Automatyczne rozpoznawanie terminów i kolokacji języka litewskiego. – 2. Międzynarodowa Konferencja Naukowa Terminologii „Naukowe, administracyjne i edukacyjne poziomy terminologii”: tezy, 15–16. Dostęp w internecie: http://old.lki.lt/LKI_LT/images/TEz%C4%96S_ Moksliniai_administraciniai_ir_edukaciniai_terminologijos_lygmenys_2017.pdf. rVŽ 2018: Objaśniający słownik terminów relacji z opinią publiczną, Wilno: Litewskie Stowarzyszenie Komunikacji. Dostęp online: https://www.ltka.eu/zodynas/. Superanskaja i in. 2003: Superanskaja Aleksandra, Podolskaja Natalija, Wasiljewa Natalija. Ogólna терминология. Вопросы теории, отв. ред. Т. Канделаки, Москва: Едиториал УРСС. TB: Bank terminów Republiki Litewskiej. Dostęp w internecie: http://terminai.vlkk.lt/ [dostęp 2020 r. liepos mėn.]. Umbrasas Alvydas 2013: Bank terminów Republiki Litewskiej: 10 lat po przyjęciu ustawy. – Terminologija 20, 96–122. Vaskelaitė Ramunė 2016: Nieużywanie form określonych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie. – Bendrinė kalba 89, 1–58. Dostęp online: http://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/172/181. Vaskelaitė Ramunė 2019: Formy określone w terminologii makroekonomicznej: prawidłowości użycia i przyczyny wahań. – Terminologija 26, 103–139. DOI: 10.35321/term26-06. Vladarskienė Rasuolė 2016: Znaczenia, derywaty i odpowiedniki zapożyczonego słowa brendas. – Terminologija 23, VLEe: Powszechna encyklopedia litewska (wersja 161–174. elektroniczna), Wilno: Centrum Wydawnictw Naukowych i Encyklopedycznych. Dostęp w internecie: https://www.vle.lt/ [dostęp: lipiec 2020 r.]. VŽ žodynas: Słownik „Verslo žinių“. Dostęp w internecie: http://zodynas.vz.lt/ [dostęp: maj 2020 r.]. Župerka Kazimieras 2000: Terminy językoznawcze w publicystyce. – Darbai ir dienos 24, 175–182. Dostęp online: http://donelaitis.vdu.lt/publikacijos/zuperka.pdf. Župerka Kazimieras 2001: Stylistyka, Šiauliai: Uniwersytet w Šiauliai. TERMINY W MEDIACH INTERNETOWYCH (BADANIE PILOTAŻOWE) Streszczenie Media są jednym z głównych sposobów, za pośrednictwem których terminy docierają do odbiorców nieprofesjonalnych. Artykuł ma na celu określenie dziedzin, z których terminy zwykle przedostają się do codziennych mediów internetowych, oraz ustalenie, czy najpopularniejsze terminy ulegają bardziej znaczącym zmianom (omówiono wariantywność terminologiczną i determinologizację). Badanie koncentruje się na terminach dwuwyrazowych. Badanie terminów używanych w mediach opiera się na korpusie portalu informacyjnego DELFI.lt (http://tekstynas.mwe.lt/). Badanie przeprowadzono w kilku etapach. Przede wszystkim przejrzano listę bigramów zebranych z korpusu (http://resursai.mwe. lt/atsisiusti) i wyodrębniono terminy dwuwyrazowe (a dokładniej formy terminów, ponieważ lista nie jest lematyzowana), w przypadku których co najmniej jedna forma wykazuje frekwencję wyższą niż 500. W ten sposób wybrano 461 form terminów dwuwyrazowych, co dało 317 różnych terminów. Następnie wybrane terminy podzielono według dziedziny. Na koniec przeanalizowano konkordancje wybranych terminów złożonych w korpusie. Chociaż taka metodologia ma pewne słabości, umożliwiła nam (w miarę możliwości) analizę terminów bez uprzedzeń, tj. bez zakładania z góry dziedziny ani konkretnych terminów. 127Terminologija | 2020 | 27 Choć jest to tylko badanie pilotażowe, możemy jednak dostrzec pewne tendencje w użyciu terminów w mediach: 1) Najczęściej używane w mediach terminy dwuwyrazowe są zróżnicowane pod względem tematycznym – należą do ponad dwudziestu dziedzin. Takie wyniki uzyskano, ograniczając się wyłącznie do największych dziedzin. 2) Popularność części terminów w mediach wzrasta dzięki złożonym nazwom własnym, które są z nimi związane. 3) Nawet terminy z języka popularnych mediów wykazują zróżnicowanie formalne i synonimię. Odnosi się to również do terminologii pochodzącej z odpowiedniej dziedziny, w której pojęcie jest nazywane na wiele sposobów; Czynniki stylistyczne również odgrywają rolę. Nieumotywowane zróżnicowanie można wyjaśnić niewystarczającą uwagą poświęconą ekspresji. 4) Nie możemy stwierdzić, że konsekwentne używanie określonych terminów w formie odmiennej od podanej w terminografii jest cechą charakterystyczną definiującą użycie terminów w mediach – mogły one trafić do mediów w takiej formie bezpośrednio z dyskursu zawodowego (w tym mówionego). 5) Wśród terminów dwuwyrazowych popularnych w mediach zidentyfikowano przypadki determinizacji, co oznacza, że odbiorcy mediów internetowych są z nimi dobrze zaznajomieni. Otrzymano 2020-08-28 Asta Mitkevičienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail asta.mitke[email protected]