Sociolingvistinis tarminių kodų taisyklingumo tyrimas

D. ALIŪKAITĖ, E. MERKYTĖ. Socjolingwistyczne badanie poprawności kodów gwarowych 259 DAIVA ALIŪKAITĖ Vilniaus universiteto Kauno humanitarinis fakultetas ERIKA MERKYTĖ Vilniaus universiteto Kauno humanitarinis fakultetas SOCIOLINGWISTYCZNYCH KODÓW DIALEKTALNYCH BADANIE PRAWIDŁOWOŚCI UWAGI WSTĘPNE Pojęcie poprawności językowej wiąże się przede wszystkim z językiem ogólnym. W językoznawstwie takie stanowisko determinuje jedna z cech relewantnych języka ogólnego – kodyfikacja (więcej o relewantnych i nierelewantnych cechach języka ogólnego zob. Pupkis 2005: 16—19). Należy zaznaczyć, że w teorii ogólnego języka litewskiego kryterium poprawności nie zostało do końca sprecyzowane – niektórzy badacze rozumieją to kryterium jako zgodność z prawami języka lub skodyfikowanymi zasadami (por. Girdenis, Pupkis 2000 [1978]: 109; Kniūkšta 2001 [1979]: 65); inni formułują definicję poprawności, doprecyzowując jej autonomiczność; na przykład Jonas Šukys wyróżnia dwie główne części kryterium poprawności – czystość i systemowość (zob. Šukys 2003: 19). Takie doprecyzowania teoretyczne nie są szczególnie istotne dla kwestii poruszanej w niniejszym artykule, ponieważ z definicji poprawności wynika jasno, że pojęcie to jest aktualne wyłącznie w odniesieniu do skodyfikowanego kodu1, gdyż tylko kodyfikacja uwzględnia możliwość błędu. Dialekty są systemami spontanicznymi. Świadczą o nieustannym rozwoju języka, ujawniają osobliwości użycia języka itp.2 Mimo że do dialektu mogą wnikać 1 Jak twierdzi Ronald Wardhaugh, kod, w przeciwieństwie do dialektu, stylu, języka standardowego (= języka ogólnego), pidżynu czy języka kreolskiego, jest terminem neutralnym emocjonalnie (zob. Wardhaugh 2006: 88). Właśnie dlatego termin kodu jest często wybierany także w niniejszym artykule-Właśnie dlatego termin kodu jest często wybierany także w niniejszym artykule-w niniejszym artykule. W celu zachowania spójności tekstu lub ze względów stylistycznych terminy język ogólny versus kod oraz dialekt (mowa dialektalna) versus kod stosowane są wymiennie. 2 Należy powiedzieć, że częściowo również język ogólny można byłoby tak oceniać, jednak mówiąc o języku ogólnym, nie wolno zapominać o relacji między świadomym oddziaływaniem na język a spontanicznym rozwojem języka (zob. ilustracyjny rysunek Rity Miliūnaitė przedstawiający język ogólny 260 KULTURA JĘZYKA | 82 systemowe elementy języków obcych, elementy te nie czynią dialektu niepoprawnym3. Zatem, kierując się wspomnianymi definicjami wyjaśniającymi poprawność, można stwierdzić, że taka ocena – kryterium poprawności – z zasady nie nadaje się do dialektów. Jednakże, jak świadczą o tym doświadczenia badaczy z innych krajów, przede wszystkim chodzi tu o badania dialektologii percepcyjnej4 – ocenianie kodów dialektalnych według kryterium (nie)poprawności jest powszechne5. Niemal w każdym badaniu, w którym przestrzega się założeń dialektologii percepcyjnej, wśród zadań dotyczących oceny mowy przedstawianych badanym – członkom wspólnot językowych – uwzględnia się również pytania o poprawność kodów badanych. Taka metoda – ocenianie i rangowanie kodów6 – jest uzasadniona. Nawet kilka tak zwanych mitów językowych ujawnia skłonność ludzi do szeregowania wariantów mowy według różnych cech. W książce Mity językowe (Bauer, Trudgill 1998) językoznawcy, posługując się argumentami naukowymi, próbują obalić błędne przekonania występujące w poszczególnych wspólnotach językowych, a nawet uniwersalne, rozpowszechnione wśród przedstawicieli różnych języków, dotyczące wariantów językowych lub cech języków oraz ich wartości7. Nie ulega jednak wątpliwości, że dyskurs naukowy, pojawiający się jako odpowiedź na, nazwijmy to, lingwistykę poczucia językowego, oddziałuje jedynie w określonych warstwach społeczeństwa (oczywiście przede wszystkim wśród filologów), natomiast postawy zwykłych użytkowników języka powstają, rozpowszechniają się i zmieniają, nie podporządkowując się ani prawom gramatyki, ani rzeczywistości językowej. schemat funkcjonowania w społeczeństwie – Miliūnaitė 2009: 17); zatem nie można nie docenić tego, że w niektórych przypadkach doświadczenie językowe jest nieco sztucznie tworzone, czego nie można powiedzieć o dialektach. 3 Jak zauważa R. Miliūnaitė, „o błędach ma sens mówić tylko w odniesieniu do użycia języka ogólnego, a nie dialektów (gwar) czy socjolektów, choć także w tych ostatnich mogą występować zjawiska dla nich nietypowe” (Miliūnaitė 2008: 155). 4 O założeniach dialektologii percepcyjnej (ang. perceptual dialectology) zob. Preston 1988: 373–395; 1989; 1999: xxiii–xl; także Aliūkaitė 2006a: 88–89; 2006b: 567–583; 2007: 52–61. 5 Badano: amerykańską odmianę języka angielskiego (Preston 1989: 51–70); dialekty Niemiec (Dailey-O‘Cain 1999: 229–231); dialekty Francji (Kuiper 1999: 243–262); dialekty Turcji (Demirci, Kleiner 1999: 263–282); francuskie warianty języka w Quebecu (w Kanadzie) (Evans 2002: 83–86); angielskie warianty języka w Kanadzie (McKinnie, Dailey-O’Cain 2002: 282–284) i in. 6 Niekoniecznie według kryterium poprawności. 7 W książce Mity językowe Ray Harlow obala mit, że niektóre języki nie są wystarczająco dobre; Edward Carney – że wymowa języka angielskiego jest katastrofalna; Lars Gunnar Andersson – że niektóre języki są bardziej złożone niż inne; Howard Giles i Nancy Niedzielski – że język włoski jest piękny, a niemiecki – brzydki itd. (zob. Bauer, Trudgill 1998: Przedmiotem tego artykułu jest poprawność kodów 9–14; 32–40; 50–57; 85–93). D. ALIŪKAITĖ, E. MERKYTĖ. Socjolingwistyczne badanie poprawności kodów dialektalnych 261 Można stwierdzić, że na postawy członków wspólnoty językowej wpływają różne stereotypy, a częściowo mogą na to wpływać także wiadomości szkolne (mniej lub bardziej obiektywne). Można przypuszczać, że na kształtowanie się odmiennego podejścia do różnych kodów wpływa również czynnik bezpieczeństwa (lub niepewności) językowego, który niewątpliwie wiąże się z bezpieczeństwem społecznym członków wspólnoty oraz ich poczuciem własnej wartości. Czasami, jak świadczy doświadczenie badaczy, z badań nad postawami może wynikać, że we wspólnocie żywy jest również kompleks niższości dialektu8, który można wiązać zarówno z preferencjami językowymi, jak i z postawami językowymi. Warto wspomnieć o przeprowadzonym przez Meilutė Ramonienė badaniu w Joniškėlis dotyczącym postaw językowych. Spostrzeżenia badaczki pozwalają zasadnie przypuszczać, że kompleks niższości dialektu istnieje również wśród przedstawicieli innych gwar. Przedstawiając dane z badań, badaczka zaznacza, że w Joniškėlis respondenci oceniają gwarę również jako niepoprawny wariant językowy („w szkole trzeba mówić poprawnie, nie gwarą”, „nasza gwara jest szczególnie niepoprawna” (więcej zob. Ramonienė 2006: 144)). Niewątpliwie na przykład tożsamość językowa wpływa nie tylko na zachowania językowe, lecz także na postawy (por. Aliūkaitė 2005: 101– 108). W związku z tym staje się jasne, że kwestia poprawności kodu gwarowego jest co najmniej kwestią wymagającą sformułowania. Czy wartość poprawności jest mierzalna – to już inny problem. dialektalnych. Należy podkreślić, że na podstawie danych z badania percepcji dąży się do określenia poprawności kodów dialektalnych nie z punktu widzenia badacza, lecz użytkownika języka, tj. odbiorcy (oceniającego). Aby naukowo uzasadnić pojęcie poprawności kodów dialektalnych, należałoby wyodrębnić aspekty ustalania poprawności. Chociaż, jak zauważają A. Girdenis i A. Pupkis, „najczęściej norma każdego z osobna wziętego dialektu bywa nawet bardziej rygorystyczna niż norma języka ogólnego” (Girdenis, Pupkis 2000 [1978]: 98), relewantna cecha kodów dialektalnych – brak kodyfikacji – czyni takie rozważania bezprzedmiotowymi. Można jedynie rozważać, że pewne uzasadnienie mogłaby mieć ocena rozpowszechnienia wyróżniających cech dialektalnych w konkretnej realizacji dialektalnej, ale nie byłyby to wymagania dotyczące poprawności mówienia dialektalnego. Zatem należy przyznać, że naukowe badanie faktów językowych vertinimas ir paprastų kalbinės bendruomenės narių nuostatos yra skirtingi dalykai. 8 Dėl koncepcji niepełnowartościowości dialektu Takesiego Sibaty zob. więcej Inoue (1999: 148). 262 KULTURA JĘZYKA | 82 NUOSTATŲ TYRIMAS: TARMINIO KALBĖJIMO (NE)TAISYKLINGUMAS Uogólniające wnioski dotyczące pojęcia poprawności sformułowano na podstawie przeprowadzonego w październiku i grudniu 2008 r. w rejonach kowieńskim i szakijskim badania percepcji i oceny mowy gwarowej. Badanie – korpus tekstów-bodźców i kwestionariusz – przygotowano zgodnie z wymogami teoretycznymi dialektologii percepcyjnej. Należy powiedzieć, że najczęściej badania z zakresu dialektologii percepcyjnej opierają się na analizie nastawień jako reakcji na określony bodziec językowy (por. Şen, Baykal 2004). Nie ulega wątpliwości, że stosunek użytkownika (oceniającego) do konkretnego wariantu najlepiej ujawnia się podczas słuchania przykładu tego wariantu. W celu ustalenia stosunku członków wspólnoty językowej do poprawności kodów gwarowych opracowano korpus 6 tekstów-bodźców. Do tego korpusu z LKTCH (2004) i drugiej części LT (2005) wybrano pięć fragmentów tekstów, z których każdy trwał około półtorej minuty: tekst A9 – z punktu Tirkšliai północnożmudzkiej gwary telszewskiej (LKTCH 2004: 251); tekst B – z punktu Varėna południowoauksztockiej gwary (LKTCH 2004: 91–92); tekst D – ze wschodnioauksztockiej gwary wileńskiej (LT 2005); tekst E – z punktu Karklėnai północnożmudzkiej gwary kretyngskiej (LKTCH 2004: 266–267); tekst F – z punktu Verksnionys wschodnioauksztockiej gwary anykszczańskiej (LKTCH 2004: 147). Przy opracowywaniu korpusu tekstów-bodźców uwzględniono nie tylko wymagania dialektologii percepcyjnej. Częściowo opierając się na zasadzie tak zwanego testu maski10, opracowanego przez Wallace’a Lamberta i jego współpracowników (zob. Swann 2003: 149), między tekstami gwarowymi umieszczono również tekst w języku ogólnym (C). Biorąc pod uwagę, że tekst-stymulus ogólnego języka C został zaczerpnięty z publikacji Antanasa Pakerisa i Aldonasa Pupkisa Lietuvių kalbos bendrinė tartis (2004: 65), przeznaczonej do nauczania poprawnej wymowy, badani byli częściowo wprowadzani w błąd – jako dialektalny zaproponowano do oceny tekst niedialektalny, jednak z drugiej strony badanym zaproponowano punkt odniesienia poprawności (z którego mogli skorzystać albo nie!). Ponadto, mając na uwadze, że różnią się również narracje wszystkich tekstów, 9 tekstów wybranych do badania zostało zakodowanych. Badacze postępują różnie: w niektórych przypadkach teksty-stymulusy są kodowane, w innych – badani wiedzą, jakich regionów tekstów słuchają. Otwartość lub tajność badania wiąże się z konkretnymi celami badaczy: przykładowo wskazanie miejscowości w zadaniach może stwarzać możliwość wystąpienia stereotypów społecznych – oceniając teksty-stymulusy z określonej miejscowości, oceniający będą w taki czy inny sposób tendencyjni. Można twierdzić, że znajomość miejscowości wpływa nie tylko na oceny słuchanego tekstu, lecz także na oceny przedstawicieli regionu. Jak można przypuszczać, regionalna anonimowość tekstów-stymulusów zapewnia możliwość rejestrowania kompetencji dialektalnej badanych. 10 Ang. matched-guise technique. D. ALIŪKAITĖ, E. MERKYTĖ. Socjolingwistyczne badanie poprawności kodów gwarowych 263 i informatorzy11, idea testu maski W. Lamberta była jedynie punktem oparcia dla metodologicznego rozwiązania badanego zagadnienia. Wysłuchane teksty-bodźce badani mieli ocenić według kryteriów różnicy od języka ogólnego, (nie)poprawności i (nie)atrakcyjności12 oraz w kilku słowach opisać swój wybór. W niniejszym artykule dyskutuje się kwestię poprawności mowy gwarowej, dlatego pozostałe dane włączono do analizy jedynie jako argumenty lub tło dla spostrzeżeń13. Podczas przeprowadzania badania percepcyjnego ważny jest wybór odpowiedniego sposobu przedstawienia zadań ankietowych. Badanym zaproponowano typową siedmiopunktową14 skalę oceny dyferencjału semantycznego15. Swoją opinię mieli wyrazić, zaznaczając liczbę od 7 (nie różni się od języka ogólnego; całkowicie poprawny; bardzo piękny język) do 1 (nie ma nic wspólnego z językiem ogólnym; całkowicie niepoprawny; bardzo brzydki język) (zob. rys. 1). RYS. 1. Skala oceny dyferencjału semantycznego 11 Nie odpowiada to wymaganiom testu maski. 12 Są tai tipiški kriterijai, taikomi perceptyviosios dialektologijos tyrimuose (žr. Preston 1999: xxxiv–xxxv). 13 Be to, tiriamieji turėjo užrašyti ir pažymėti Lietuvos žemėlapyje (užduotyje žemėlapis pateiktas su pažymėtomis savivaldybių ribomis ir centrais) vietas, iš kurių, jų manymu, yra kalbėtojai. Anketos pabaigoje respondentų buvo prašoma savais žodžiais apibūdinti tarmiškai kalbantį žmogų, tačiau mentalinio žemėlapio ir tarminio kalbėjimo konceptualizavimo užduočių duomenims aptarti bus skirtas kitas straipsnis. 14 Tyrimuose gali būti naudojamos ir kitokios, pavyzdžiui, 5, 6, 9 balų skalės (žr. Al-Hindawe 1996: [1–9]). 15 Daugiau apie semantinio diferencialo skalės naudojimą žr. kalbininkų tyrimuose (Wray, Trott, Bloomer, Reay, Butler 2005: 174–176). 7654321 labai graži kalba labai negraži kalba 7654321 nesiskiria nuo bendrinės kalbos nieko panašaus neturi į bendrinę 7654321 kalbą visiškai taisyklingas visiškai netaisyklingas 264 KALBOS KULTŪRA | 82 Vertinimai parodo respondentų reakciją į girdimą tekstą. Tokia vertinimo skalė neleidžia kilti jokioms tiriamųjų spėlionėms, kad, pavyzdžiui, tyrėjas pageidauja kuo aukštesnio įverčio. Reikia pridurti, kad Charleso E. Osgoodo 1957 m. pasiūlyta semantinio diferencialo technika (Al-Hindawe 1996: [1–9]) jest jedną z częstszych postaw językowych w badaniach, jednak przedstawiciele dialektologii percepcyjnej często łączą taką zasadę z pytaniami otwartymi – również w tym badaniu badanych poproszono o wyjaśnienie wybieranych przez nich ocen. Próbę badanych do zadania z tekstami-stymulatorami należało dobrać tak, aby można było ocenić, czy środowisko językowe respondentów wpływa na ocenę dyskursu dialektalnego, tj. tekstów-stymulatorów. Utworzono dwie kwoty badanych o w przybliżeniu jednakowej liczebności: 1) do pierwszej zaliczono badanych z grupy KauMi16 (łącznie 46); są to mieszkańcy dużego miasta, których środowisko językowe jest (prawdopodobnie) najbardziej zbliżone do języka ogólnego. 2) do drugiej zaliczono badanych z grupy LukGr (łącznie 40); są to mieszkańcy prowincji, których środowisko językowe (prawdopodobnie) ma wyraźniejsze cechy dialektu zachodnioaukštaitskiego kowieńskiego. Badano postawy młodzieży w wieku 14–18 lat (tj. uczniów klas 9–12). Badani są przedstawicielami jednej grupy wiekowej. To przyszłe pokolenie – jego sto-To przyszłe pokolenie – jego nastawienia wobec poprawności kodu gwarowego (i w ogóle wszystkie nastawienia ujawnione w badaniu) należy oceniać jako wskaźniki językowej i kulturowej świadomości jednego pokolenia. Przy ustalaniu kwot badanych uwzględniono jeszcze jedno kryterium. Można przypuszczać, że płeć również może wpływać na nastawienia respondentów wobec mowy gwarowej. Jak podkreśla się w pracach z zakresu dialektologii percepcyjnej, płeć determinuje nie tylko sposób mówienia, lecz także nastawienia wobec innych wariantów (zob. Demirci 2002: 41– 50). Starano się zatem, aby próby respondentek i respondentów były podobne: KauMi – 41,3 proc. respondentek i 58,7 proc. respondentów; LukGr – 50 proc. respondentek i 50 proc. respondentów. Ogólnie można stwierdzić, że grupy badanych utworzono na podstawie trzech założeń – na nastawienia i kompetencję dialektalną badanych mogą wpływać 16 W artykule stosuje się skróty nazw grup badanych: KauMi – uczniowie szkoły średniej w Milikoniach w Kownie (pomocy udzieliły nauczycielki A. Babajan i R. Sventkauskienė), LukGr – uczniowie szkoły średniej im. Vincasa Grybasa w Łuksze (pomogła nauczycielka A. Urbaitienė). D. ALIŪKAITĖ, E. MERKYTĖ. Socjolingwistyczne badanie poprawności kodów gwarowych 265 środowisko językowe, wiek badanych i płeć badanych17. Należy dodać, że wartość różnicująca wieku najlepiej uwidoczniłaby się dopiero w badaniach porównawczych, tj. dysponując danymi dotyczącymi kilku pokoleń, zatem w tym przypadku można jedynie formułować spostrzeżenia dotyczące tendencji omawianego pokolenia. Ogólnie rzecz biorąc, mając na uwadze małą próbę badawczą, należy zaznaczyć, że wyniki badania należy traktować jako przesłanki do dalszych badań18. Przed analizą danych omawianego badania należy zaznaczyć, że w pracach naukowców, którzy empirycznie lub przynajmniej teoretycznie badali ocenę poprawności, uwidacznia się tendencja do wiązania tej oceny z innymi ocenami kodu gwarowego. Przede wszystkim poprawność wariantu wiąże się z jego konotacją społeczno-kulturową (por. Dailey-O’Cain 1999: 227–242; Benson 2003: 307–330). Badacze podkreślają, że na ocenę poprawności kodu wpływa również tak zwany czynnik językowej ojczyzny19, tj. występuje skłonność do uznawania własnego regionu lub własnego kodu za bardziej poprawny (por. Diercks 2002: 51–70)20. Ponadto badania języka pokazują, że korzystniej oceniane są warianty bardziej podobne do języka standardowego (Aliūkaitė 2007: 152). Wartość poprawności tekstów-bodźców wykorzystanych w przeprowadzonym badaniu obliczono, sumując oceny badanych tekstów i dzieląc otrzymaną sumę przez liczbę oceniających. W celu dokładnego przedstawienia uzyskanych danych obliczono łączne oceny poprawności tekstów-bodźców grup KauMi i LukGr. Aby uwidocznić wpływ płci na oceny poprawności kodu dialektalnego, osobno obliczono oceny respondentek i respondentów z każdej grupy (zob. rys. 2 i 3). 17 Przy doborze prób uwzględnia się takie założenia również w innych badaniach dialektologii percepcyjnej prowadzonych na Litwie (por. Aliūkaitė 2007: 143–146). 18 Z drugiej strony pracom z zakresu dialektologii percepcyjnej właściwa jest zasada indukcyjna: po przeprowadzeniu badania cechy części (tj. zbadanych członków wspólnoty) przenosi się na całość (tj. całą wspólnotę), a zatem wartości wariantów uogólnia się jako tendencje odzwierciedlające postawy całej wspólnoty (por. Preston 1989: 25–49; Dailey-O’ Cain 1999: 227–242; Kuiper 1999: 243–262; Demirci 2002: 41–50). Należy jednak zaznaczyć, że badacze formułują uogólnienia jako tendencje, a nie jako jednoznaczne wnioski, dlatego zachowują one charakter założeń. Tak postąpiono również w niniejszym artykule. 19 Angl. linguistic homeland. 20 Bez wątpienia nie można pomijać czynników niepewności językowej czy niepełnowartościowości dialektu. 266 KULTURA JĘZYKA | 82 RYS. 2 Część kwestionariusza KauMi M67 (oceny poprawności) D. ALIŪKAITĖ, E. MERKYTĖ. Socjolingwistyczne badanie poprawności kodów gwarowych 267 RYS. 3 Część kwestionariusza LukGr V32 (oceny poprawności) 274 KULTURA JĘZYKA | 82 kryterium poprawności gramatycznej jest z zasady nieodpowiednie dla dialektów. Jednak doświadczenia badaczy z innych krajów pokazały, że ocenianie kodów dialektalnych pod względem poprawności gramatycznej w ramach dialektologii percepcyjnej jest powszechną praktyką. Niniejsze badanie koncentruje się na poprawności gramatycznej kodów dialektalnych. Uwzględniając dane z badań percepcyjnych, artykuł ma na celu zdefiniowanie poprawności kodów dialektalnych z punktu widzenia użytkownika/odbiorcy (oceniającego), a nie badacza. Uwagi końcowe dotyczące poprawności kodów dialektalnych opierają się na badaniu przeprowadzonym w październiku–grudniu 2008 roku w rejonach kowieńskim i szakijskim, poświęconym postrzeganiu i ocenie mowy dialektalnej przez uczniów szkół średnich w klasach 9–12 (w wieku 14–18 lat). Materiały badawcze obejmowały korpus 6 bodźców tekstowych oraz kwestionariusz; oba zostały przygotowane zgodnie z wymogami dialektologii percepcyjnej. Podsumowując, młodzi respondenci kierują się określonym prototypem poprawnego wyrażenia. Dla nich poprawność dotyczy przede wszystkim języka standardowego. Jednakże w tym kontekście może pojawić się naturalne pytanie: czy poprawność jest związana z rzeczywistym doświadczeniem uczniów, czy też ogranicza się do wiedzy zdobytej w szkole, że język jest poprawnym systemem i że służy (lub może służyć) jako punkt odniesienia do oceny innego wyrażenia? Ponieważ dialekty są zazwyczaj omawiane w ramach ogólnych wymogów mających zastosowanie do języka standardowego, zwykle traktuje się je jako niegramatyczne, a nie gramatyczne. Głównym czynnikiem determinującym poprawność kodu dialektalnego jest jego podobieństwo do języka standardowego: im bardziej kod dialektalny przypomina język standardowy, tym bardziej jest gramatyczny. Młodzi respondenci uznają poprawność za główny czynnik sukcesu komunikacyjnego: jeśli tekst jest trudny do zrozumienia, jest również w mniejszym lub większym stopniu niegramatyczny. Zróżnicowana ocena kodów dialektalnych Auksztotów (aukštaičių) i Żmudzinów (žemaičių) stanowi podstawę do dalszych badań, wskazując, że kody dialektalne Auksztotów są traktowane jako bardziej gramatyczne niż kody Żmudzinów. DAIVA ALIŪKAITĖ Vilniaus universiteto Kauno humanitarinis fakultetas ul. Muitinės 8, LT-44280 Kowno [email protected] ERIKA MERKYTĖ Vilniaus universiteto Kauno humanitarinis fakultetas ul. Muitinės 8, LT-44280 Kowno [email protected]