Iš kur „Kniūkštų“ pavardė

P. KNIŪKŠTA. Skąd nazwisko Kniūkštów 27 PRANAS KNIŪKŠTA Lietuvių kalbos institutas SKĄD NAZWISKO KNIŪKŠTÓW Kniūkštà należy do rzadszych nazwisk litewskich. Jak wskazuje Słownik nazwisk litewskich, w międzywojennej Litwie było 60 rodzin noszących to nazwisko (LPŽ I 1034). Nazwisko to było rozpowszechnione na niewielkim obszarze gwary żmudzkiej, głównie w okolicach Salant (19 rodzin), Plùngė (14), Kuli (11), Kateny (10); ze wszystkich pozostałych miejscowości wymienia się łącznie tylko sześć. W słowniku podano również formę z krótkim u – Kniukšta. W sumie naliczono 45 takie rodziny, niemal połowa z nich pochodzi z Kretyngi, pozostałe z większego obszaru – od Mažeikiai i Sedos po Kłajpedę. O pochodzeniu powiedziano ostrożnie: „Wygląda na to, że nazwiska z krótką samogłoską u są wtórne, późniejsze, stanowią pewne przekształcenia nazwisk z kniūkšt-.“ W rzeczywistości ta ostrożność nie jest tu potrzebna, można śmiało powiedzieć, że te nazwiska z krótkim u są zniekształcone, a mówiąc jeszcze dosadniej – zapisane z błędem ortograficznym formy. Szerzej pisano o tym w osobnym artykule „Kniūkšta, nie Kniukšta“1. Można dodać, że forma z krótkim u mogła się rozpowszechnić także z polskich lub rosyjskich zapisów tego nazwiska Kniukszta, Кнюкшта, na ich podstawie zwykle odtwarza się Kniukšta. Wymienia się jeszcze dwie odmiany omawianego nazwiska: Kniùkštas i Kniukštys, zapisane dalej od głównego obszaru występowania nazwiska: Kniukštas – 4 razy (w tym dwa z Kowna), Kniukštys – jeden raz, i to odtworzone z formy zgermanizowanej Kniuksties. Są to najprawdopodobniej przypadkowe przekształcenia nazwiska Kniūkšta, w których zmieniono nie tylko długość samogłoski u, lecz także końcówkę. W słowniku nazwisko Kniūkšta wiąże się z przymiotnikiem knikštas, kniūkštà, podając jego znaczenie, synonimiczne względem przymiotnika kniūbsčias – „pochylony, sięgający twarzą ziemi“. Podane jest również bezpośrednio związane z przymiotnikiem kniūbsčias (kniūbščias) nazwisko Kniūpštà (od Kniūbšta), prawda, zapisane tylko jeden raz – z Gargžd. Nazwiska Kniūkštà i Kniūpštà połączono odsyłaczem zob. Kniūkštà zob. Kniūpštà; Kniūpštà zob. Kniūkštà. Słownik łączy je pod względem słowotwórczym i znaczeniowym 1 Zob. K n i ū k š t a P. Kalbos vartosena ir tvarkyba, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, Patrząc z 2001, 576–578. 28 KULTURA JĘZYKA | 82 podobieństwo, lecz wskazuje na ich różne, niezależne pochodzenie: Kniūpštà wywodzi się od kniūbsčias, Kniūkštà – od kniūkštas. perspektywy historycznej, stosunki między tymi nazwiskami są nieco inne, bardziej złożone; w ich odtworzeniu pomagają źródła z dawnych czasów. Najstarszym tego rodzaju źródłem jest księga zapisów chrztów kościoła w Salantach z lat 1641–1659, przechowywana w archiwum kościoła w Salantach. Prawda, w tej księdze nie ma nazwiska Kniūkšta; nie udało się znaleźć nawet nazwiska Kniūpšta, ale jego istnienie wskazują zapisane tam patronimika Kniūpštaitis, Kniūpštaitė (zapisywane polską ortografią Kniupsztaytis, Kniupsztayte – autor artykułu, który je zlitewszczył, zapisuje je z długim ū). W księdze kilka razy wspomniany jest Ambraziejus (Ambrozius) Kniūpštaitis: 28 sierpnia 1657 r. toks krikšto tėvas; 1658 m. vasario 28 d. pakrikštyta mergaitė, kurios tėvas taip pat (tikriausiai tas pats) Ambraziejus Kniūpštaitis. Kniūpštaitė užrašyta zapisany 1 marca 1659 r.; tego dnia ochrzczono córkę Mariny Kniūpštaitė (zapisywane są nazwiska panieńskie matek). Obaj ci Kniūpštaitis byli z Barzdži, należy przypuszczać, że w Barzdžiuosè mieszkał ich ojciec Kniūpšta. Z innych miejsc nie zapisano ani Kniūpštaitis, ani Kniūpštów; być może wówczas nigdzie indziej ich nie było. Takie nazwisko osobowe, związane z czasownikiem kniupti i jego derywatem kniūpsčias, początkowo musiało być przezwiskiem i oznaczać jednego konkretnego człowieka przewracającego się lub potykającego. Taki człowiek musiał mieszkać w Barzdžiuos, gdzie indziej takie przezwisko mogło nie występować; podobna cecha człowieka mogła pozostać nienazwana albo być określana słowem o innej budowie. Nazwisko o podobnym znaczeniu Kniustis, wiązane z czasownikiem kniusti oznaczającym klękanie (LKŽ VI 270), w zapisie z 28 lipca 1641 r. zostało odnotowane w sąsiedniej wsi Pesčiai. Nazwisko Kniustovič, zapisywane po polsku jako Kniustowicz, oraz patronimika Kniustaitis, Kniustaitė (te ostatnie nie tylko z Pesčiai) odnotowano po kilka razy. Nazwiska osobowe Kniustis i Kniūpšta, które przekształciły się w nazwiska, spotkał różny los. Kniustis z czasem słabło: w spisie mieszkańców parafii Salantai z 1853 roku Kniustis zapisano dwukrotnie, a po jednym razie – Kniustaitė (zapisywane jako Kniustowna) i Kniustienė (zapisywane jako Kniustowa); w spisie z 1896 roku pozostał tylko jeden Kniustis (zapisany po rosyjsku – Кнюстис). Po kilku dziesięcioleciach Kniustis całkowicie zanikło – w LPŽ takie nazwisko nie jest już wzmiankowane. Nazwisko Kniūpšta przetrwało do XIX wieku, później przybrało inną postać i stało się Kniūkšta. Starą formę znajdujemy jeszcze w księdze chrztów kościoła w Kalnalis z lat 1793–1821 (księga przechowywana jest w Muzeum w Kretyndze). W niej nazwisko Kniūpšta (zapisywane jako Kniupszta) oraz nazwisko panieńskie Kniūpštaitė (zapisywane jako Kniupsztowna) w ostatnim dziesięcioleciu XVIII wieku zapisano z trzech wsi – P. KNIŪKŠTA. Skąd nazwisko Kniūkštów 29 Barzdžiai, Klių Sodõs (obecnie Klsodis) i Nasrnai. Z Barzdžių w 1796 r. zapisano ojca chrzestnego Juozapasa Kniūpštę oraz matkę tego samego dziecka Kotryną Kniūpštaitė; z Kūlių Sodos – w 1794 r. ojca dziecka Juozapasa Kniūpštę; z Nasrėnų – w 1794 r. matkę chrzestną Juliję Kniūpštaitė, w 1796 r. matkę chrzestną Kotryną Kniūpštaitė, w 1799 r. ojca chrzestnego Laurynasa Kniūpštę. W księdze znajdujemy nieco inne warianty nazwiska. Z Nasrėnai w 1794 r. zapisano Stanislovasa Kniupštasa. Szczególnie interesujący jest wpis z 1820 r., głoszący, że matką ochrzczonego dziecka jest Marina Kniuštovna (Kniusztowna), a matką chrzestną Ona Kniuštovna – obie z Klupėnai. Spolszczona forma ich nazwiska brzmiałaby Kniūštaitė, a odpowiednia forma nazwiska mężczyzny – Kniūšta. Takie formy mogły powstać jako błędy zapisu, ale pokazują również, że ze starą formą nazwiska zaczęły konkurować inne odmiany nazwiska i inne nazwiska, wśród których był także Kniustis. Kniūšta, która pojawiła się obok Kniūpštas, była niejako pomostem od Kniūpštas do Kniūkštas. Przejście od jednej formy do drugiej było łatwe dlatego, że formalnie (pod względem brzmienia) były podobne, a ich pierwotne znaczenie i związek z czasownikiem kniupti zatarły się. O tym, że Kniūšta i Kniūkšta mogą być postrzegane jako warianty tego samego nazwiska, świadczy kilka dokumentów mojego ojca, w tym jeden z nich – książeczka obowiązków z lat 1928–1938. Na jej okładce i stronach pierwszych trzech lat zapisano Kniušta, na dalszych stronach Kniukšta, a w jednym miejscu nawet Kniusta (wszędzie zapisywane jest krótkie u). Wreszcie sam autor artykułu otrzymywał przesyłki, na których nazwisko było zapisane nie Kniūkšta, lecz Kniūkstas, Kniusta, nie mówiąc już o wariancie z krótkim u – Kniukšta. Powstaniu formy Kniūkšta z Kniūpšta mogła sprzyjać także tendencja do asymilacji spółgłosek – formę z dwoma k łatwiej wymówić niż przeskakiwać od k do p. We wspomnianej księdze chrztów kościoła w Kalnalis nazwiska Kniūkšta nie ma, ale występuje ono w spisie mieszkańców parafii Salanty z 1853 roku. Nie ma tu już dawnej formy Kniūpšta, wszędzie zastąpiła ją forma Kniūkšta (zapisywana jako Kniukszta). Kniūkšta pojawiła się także w tych wsiach, w których w księdze Kalnalis występowała forma Kniūpšta – w Barzdžiai i Kūlių Sodas. Kniūpšta nie mogła tak po prostu zniknąć bez śladu. Oczywiste jest, że Kniūkšta nie była tu nowym nazwiskiem i nie została utworzona od słowa kniūkštas, lecz przekształcona z nazwiska Kniūpšta. Spis ukazuje nie tylko nową postać nazwiska, lecz także jego rozpowszechnienie. Wynika z tego, że w parafii salanckiej w tym czasie było pięć samodzielnych rodzin Kniūkštów – jako gospodarze zapisani zostali pięciu Kniūkštów. Jeden taki gospodarz domu, Pranciškus Kniūkšta, mieszkał w Erlnuose, dwaj – Simonas Kniūkšta i Jonas Kniūkšta – w Jakštáičiuose, a także dwaj, obaj Juozapowie, w Barzdžiuose. 30 KALBOS KULTŪRA | 82 (Na podstawie członków rodziny można ustalić, że jeden z nich to mój pradziadek.) Przy innych rodzinach zapisano trzech kątników mających własne rodziny: w Jakštaičiuose – Antanas Kniūkšta, w Kūlių Sodoje – Juozapas Kniūkšta, w Barzdži Mẽdsėdžiuose – Mikodemas Kniūkšta (tak też zapisano – Mikodemas). Jeszcze dwóch Kniūkštów zapisano jako parobków u innych gospodarzy: w Júodupėnuose – Petras Kniūkšta, w Šaũčikiuo se – Juozapas Kniūkšta z żoną Oną. Członków rodzin, żony i dzieci zapisano tylko z imion, dlatego w ogóle nie ma Kniūkštienė. Jednak zapisano sześć Kniūkštaitė, które mieszkały w cudzych rodzinach (zapisano Kniuksztowna) – jedna w domu parafii salanckiej, jedna w Pesčiuose jako kątnica, cztery jako parobnice (dwie w Juodupėnuose, po jednej w Jakštaičiuose i Kūlių Sodoje). A zatem nazwisko Kniūkštas było rozpowszechnione w parafii salanckiej; zapisano dziewięć rodzin mieszkających w siedmiu wsiach, a w sumie Kniūkštów i Kniūkštaitė zapisano aż z dziewięciu miejscowości. Jednak Kniūkštów nie ma w Nasrėnai, z których z zapisów chrztów w księdze Kalnalis zostały zapisane formy Kniūpšta i Kniūpštaitė, ale tam nie pozostał już także żaden Kniūpšta. Podobny obraz rozmieszczenia nazwiska Kniūkšta ukazuje spis mieszkańców parafii Salantai, sporządzony w 1896 roku. Co prawda różni się on zewnętrznie, ponieważ został napisany w okresie zakazu druku cyrylicą rosyjską, a imiona i nazwiska zrusyfikowano bardziej, niż wcześniej je polonizowano. Także Kniūkšta zapisywane jest z końcówką -o – Кнюкшто; są tam również tak zapisane kobiety, zapewne Kniūkštaitė, a raz zapisano formę Кнюкштова, wskazującą na zamężną kobietę. Takie zniekształcenia nie przeszkadzają w odtworzeniu prawdziwych nazwisk i prześledzeniu ich rozpowszechnienia. W drugim spisie odnajdujemy wszystkie pięć niegdyś samodzielnych rodzin Kniūkštów. Pojawiły się jednak dwie nowe – w Erlėnai zapisano drugiego gospodarza Petrasa Kniūkštę, a w Barzdžių Medsėdžiai byłego komornika zastąpił gospodarz Antanas Kniūkšta. Nie ma już komorników, którzy wcześniej mieszkali w Jakštaičiai i Kūlių Sodas, ani najemnych robotników, którzy wcześniej mieszkali w Juodupėnai i Šaučikiai – w tych trzech ostatnich wsiach Kniūkštów już w ogóle nie widzimy. Parobek zapisany w Didžiuõsiuose Žalimuosè, komornik – w Salantach. W ogóle nie odnotowano parobków Kniūkštaitis, jednak są kobiety-komornice (Kniūkštaitės lub Kniūkštienės) – jedna w Šaukliuosè, dwie w Salantach. W sumie nazwisko Kniūkštas odnotowano w siedmiu miejscowościach; trwałymi gniazdami rodowymi Kniūkštów są Barzdžiai, Erlėnai i Juodupėnai, a nazwisko to stopniowo pojawia się także w Salantach. Pod koniec XIX w. nazwisko Kniūkštas niewątpliwie było rozpowszechnione nie tylko w parafii salanckiej, choć autor niniejszego artykułu nie zebrał konkretnych danych na ten temat. Jednak oczywiste fakty pokazują, że później rozpowszechniało się ono zarówno pod względem liczebności, jak i zasięgu terytorialnego. P. KNIŪKŠTA. Skąd nazwisko Kniūkštas 31 Słownik litewskich nazwisk wskazuje, że około połowy XX w. w okolicach Salant było 19 rodzin Kniūkštów (do słownika wkradł się błąd: w tym miejscu podano skrót nie Salant, lecz Sintaut). Należy sądzić, że uwzględniono obszar gminy Salantai, który mniej więcej pokrywał się z parafią salancką. Zatem w ciągu półwiecza w okolicach Salantów liczba mieszkańców noszących to nazwisko podwoiła się. Nazwisko Kniūkštas jest niemal równie częste w okolicach Plungė i Kretyngi (zapisane po 18 razy), nieco rzadsze, lecz również rozpowszechnione w okolicach Karteny (10) i Kuliai (11). Choć w jednym miejscu zapisano je z długim u, a w innym z krótkim u, jest to to samo nazwisko, dlatego są one tutaj liczone i omawiane łącznie. Słownik pokazuje, że w połowie XX w. nazwisko to było rozpowszechnione na niewielkim obszarze gwary żmudzkiej między Salantami, Kretyngą, Kuliami i Plungė (w obszar ten wchodzi także Kartena). Z innych miejsc zapisano je zaledwie po jednym lub dwóch razy. Łącznie nazwisko to, wliczając również wariant Kniukštas, zapisano 109 razy; na głównym obszarze – 76, a wszędzie indziej – 33. O obecnym rozpowszechnieniu nazwiska Kniūkštas można sobie wyrobić wyobrażenie na podstawie książek telefonicznych, w których podano nazwiska osób posiadających telefony stacjonarne. Według książki telefonicznej okręgu kłajpedzkiego z 2001 roku w tymże roku w rejonie kretyngskim telefony miało 15 osób o nazwisku Kniūkštas, 26 osób o nazwisku Kniūkštienė i jedna Kniūkštaitė (większość z nich zapisano tam z krótkim u). To wskazuje, że wówczas w rejonie kretyngskim musiało być około 40 rodzin Kniūkštów. Pół wieku temu na tym obszarze (w gminach Kretyngi, Sałanty, Karteny i Darbny) odnotowano ich 51, a więc nieco więcej. Książka telefoniczna nie pokazuje rzeczywistej liczby; mogły istnieć także takie rodziny Kniūkštów, które nie miały telefonu. Tak czy inaczej, na dawnym obszarze występowania nazwiska Kniūkštów nie przybywało ich, lecz ubywało. Nie oznacza to, że zmniejszyła się ogólna liczba osób noszących nazwisko Kniūkštów. Przybyło ich w innych miejscach; nazwisko zaczęło się rozprzestrzeniać tam, gdzie wcześniej w ogóle go nie było. Otóż w połowie XX wieku w Kłajpedzie i Endriejawie nazwisko to odnotowano po 5 razy, natomiast według książki telefonicznej z 2001 roku w mieście i rejonie Kłajpedy telefony miało aż 55 osób noszących nazwisko Kniūkštów (Kniūkštos i Kniūkštienės). W innych kierunkach nazwisko Kniūkštów rozpowszechniło się jeszcze dalej. Według książki telefonicznej okręgu kowieńskiego z 2004 roku w Kownie telefony miało wówczas sześć rodzin Kniūkštów, a w rejonie kowieńskim – dwie. Cztery takie nazwiska zapisano w rejonie koszedarskim. W książce telefonicznej miasta Wilna z 2004 roku Kniūkšta figuruje siedem razy, a Kniūkštienė – cztery razy. W rejonach okręgu wileńskiego tego nazwiska nie ma, tutaj nie zdążyło się ono rozpowszechnić. Ogólnie jest ono rozpowszechnione na zachodzie Litwy i w dużych miastach. To, jak nazwisko Kniūkštów się rozpowszechniało, mogę zilustrować przykładami z własnej rodziny. Na początku XX wieku we wsi Barzdžiai, w gminie Sałanty, mieszkał mój dziadek Ka- 32 KALBOS KULTŪRA | 82 džiuse. Ani kretyngiszczanin, ani darbėniski potomek płci męskiej nie pozostawił i nie przedłużył nazwiska, więc znów musiało ono zimieras Kniūkšta. Trečiajame dešimtmetyje vienas jo sūnus apsigyveno Darbėnų, kitas – Kretingos valsčiuje, o trečiasis, mano tėvas, liko Barzzacząć się rozprzestrzeniać od Barzdžiai. Tutaj, w rodzinie ojca, było nas trzech braci – jeden pozostał w Barzdžiai, a dwaj pozostali osiedliliśmy się dalej: jeden w Kretyndze, drugi w Wilnie. Tym razem rozprzestrzenianie się nazwiska rodowego już się nie zatrzymało, a następne pokolenie rozpowszechniło je niemal po całej Litwie. Przedstawiciele młodego pokolenia naszej rodziny o nazwisku Kniūkštas mieszkają aż w siedmiu miastach: w Kretyndze, Świętej, Kłajpedzie, Telszach, Kownie, Rumšiškės i Wilnie. Niestety, w rodowej siedzibie już go nie ma; ostatniego Kniūkštasa z Barzdžiai, brata Juozasa, odprowadziliśmy do Wieczności w 2008 roku. Taka jest trwająca półtora wieku historia nazwiska Kniūkštas. A gdybyśmy liczyli od wcześniejszej formy nazwiska Kniūpšta, obejmuje ona aż trzy i pół wieku. Czasy się zmieniały, nazwisko również, a jego geografia rozszerzyła się i nadal się rozszerza. Jak mówi się: Tempora mutantur et nos mutamus in illis – czasy się zmieniają, a wraz z nimi zmieniamy się i my. LITERATURA LKŽ VI 1962 – Słownik języka litewskiego 6, Wilno. LPŽ I 1985 – A. Vanagas, V. Maciejauskienė, M. Razmukaitė. Słownik litewskich nazwisk 1 (A–K), Wilno. Otrzymano 2009 10 29 SKĄD POCHODZI NAZWISKO KNIŪKŠTA? Streszczenie Słownik litewskich nazwisk (Lietuvių pavardžių žodynas) sugeruje, że nazwisko Kniūkštà należy wiązać z przymiotnikiem kniūkštas i jest porównywalne z nazwiskiem Kniūpštà utworzonym od przymiotnika kniūbsčias. Starsze źródła sugerują, że nazwisko Kniūkšta mogło pochodzić od Kniūpšta. W księdze kościelnej Salantai z XVII wieku nie ma ani jednej wzmianki o nazwisku Kniūkšta; znajduje się w niej jednak patronimik Kniūpštaitis ze wsi Barzdžiai, który może pośrednio odnosić się do osoby o nazwisku Kniūpšta mieszkającej w tej samej wsi. Nazwisko Kniūpšta zachowało się do początku XIX wieku; jego ostatni wpis znaleziono w ostatniej dekadzie XVIII wieku w księdze urodzeń księgi kościelnej Kalnalis. P. KNIŪKŠTA. Skąd nazwisko Kniūkštów 33 Nazwisko Kniūkšta odnotowano w spisie ludności parafii Salantai z 1853 roku. Nie było w nim jednak ani jednej osoby o nazwisku Kniūpšta; to drugie nazwisko zniknęło również ze wsi wcześniej wymienionych w księdze kościelnej Kalnalis. Może to sugerować, że Kniūkšta nie było nowym nazwiskiem, lecz raczej powstało od Kniūpšta. W parafii Salanty w XIX wieku nazwisko Kniūpšta najczęściej występowało w trzech wsiach: Barzdžiai, Erlėnai i Juodupėnai. W połowie XX wieku występowało głównie na niewielkim obszarze zamieszkanym przez Żmudzinów (žemaičių), między Salantami, Kretyngą, Kuliai i Płungianami; w XX wieku nazwisko rozpowszechniło się na zachodzie Litwy i w głównych miastach kraju. PRANAS KNIŪKŠTA Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, Wilno LT-10308