Laidų vedėjai apie neformalią kalbinę raišką žiniasklaidoje

J. Girčienė. Prowadzący audycji o nieformalnej ekspresji językowej w mediach 307 JURGITA GIRČIENĖ Instytut Języka Litewskiego PROWADZĄCY AUDYCJI O NIEFORMALNEJ EKSPRESJI JĘZYKOWEJ W MEDIACH 1. WSTĘP Ostatnio na świecie i na Litwie intensywnie dyskutuje się kwestie prywatyzacji przestrzeni publicznej i związków tego procesu z upraszczaniem języka, czyli nieformalnym stylem mówienia1 (zob. Fairclough 1995; Hedin 2005; nevinskaitė 2006; Webster 2006: 168–208; Pečiulis 2007: 198–204; Fiske 2008: 94–100; Marcinkevičienė 2009 i in.). Jednymi z najważniejszych twórców językowego tła przestrzeni publicznej są przedstawiciele mediów. Na temat nieformalnych środków wyrazu stosowanych przez dziennikarzy różne opinie przedstawiali badacze różnych dziedzin, w tym także językoznawcy. Jedni z nich, tradycyjnie uznający poprawność za główne kryterium dobrego języka publicznego, interpretują nieformalny sposób mówienia jako pogarszanie się języka mediów, nienormatywne warianty pozostające poza obrębem języka ogólnego. Inni, patrząc na dyskurs publiczny z perspektywy podlegającego transformacjom liberalizującego się społeczeństwa oraz mediów rezygnujących z roli nauczyciela i tworzących pozór przyjaznego dialogu z adresatem, wiążą nieformalny sposób mówienia ze zwiększaniem efektywności komunikacji, dobrą kompetencją komunikacyjną, pomagającą przedstawicielom mediów tworzyć środowisko nieformalnej komunikacji charakterystyczne dla omawianego okresu2. Uwzględniając taki podział opinii, celowe jest zbadanie, co sami przedstawiciele mediów sądzą o przenikaniu nieformalnych środków wyrazu do mediów. Na to pytanie próbuje się odpowiedzieć na podstawie badania poglądów prowadzących programy telewizyjne i radiowe na temat języka publicznego i polityki językowej – projektu „Socjolingwistyka Bałtów (BALSOC): 1 W teorii socjolingwistycznej styl nieformalny, jako cecha komunikacji, a nie dziedziny użycia, rozumiany jest jako przeciwieństwo stylu formalnego (zob. Trudgill 1999: 117–128; szerzej o relacji tych terminów i oznaczanych przez nie pojęć do innych terminów określających podobne zjawiska, np. użycie swobodne vs oficjalne, oraz o ich zakresie zob. Miliūnaitė 2009: 40 i nast. ; Tamaševičius 2010: 192). 2 Apie skirtingai kalbos paprastėjimą interpretuojančių tyrėjų pateikiamus argumentus plačiau zob. Girčienė 2009: 299–232; Tamaševičius 2009; 2010 i in. 308 KALBOS KuLTūrA | 83 językowa samoświadomość społeczeństwa na Litwie i Łotwie”3 – na podstawie danych obejmujących ocenę własnych kompetencji językowych, konkretnie – wpływ dziedziny użycia języka i adresata na sposób mówienia dziennikarzy. W ramach badania przeprowadzono 24 strukturalne wywiady jakościowe z typowymi (popularnymi i dobrze znanymi) prowadzącymi programów – mężczyznami w wieku 32–42 lat. chociaż taki dobór ogranicza możliwość uogólnienia wyników na wszystkich przedstawicieli mediów, jednorodna próba pozwala ujawnić możliwie największą różnorodność opinii w jednej grupie, niezależnie od wieku i płci (nevinskaitė 2009). Niektórzy respondenci prowadzą analityczne programy przeznaczone dla osób w bardziej dojrzałym wieku (AnALiT.), inni są prowadzącymi popularnych programów rozrywkowych (POP.), częściej przeznaczonych dla młodzieży. Należy zauważyć, że podział prowadzących według tego kryterium był trudny, dlatego rozróżnienie to należy oceniać z zastrzeżeniami (Nevinskaitė 2009). Połowa respondentów należy do grupy profesjonalistów – są to dziennikarze lub aktorzy, którzy podczas studiów byli systematycznie kształceni w zakresie języka i mówienia (PrOF.), pozostali tworzą grupę tak zwanych nieprofesjonalistów, niemających wykształcenia dziennikarskiego i nieotrzymujących w trakcie studiów pogłębionego przygotowania językowego (nePrOF.). Zgodnie ze wspomnianymi dwoma kryteriami utworzono próbę składającą się z czterech grup, do każdej z których należy po sześciu prowadzących. Prowadzący programy telewizyjne i radiowe (jako przedstawiciele jednej z najbardziej wyrazistych sfer publicznych) stanowią w badaniu opisanym w niniejszym artykule szczególnie istotną grupę profesjonalnych mówców, ponieważ ich sposób mówienia niewątpliwie wpływa na użytkowników języka jako ogół. Ponadto prowadzący programy, jako profesjonaliści słowa, są kompetentni, by rozważać zmiany językowe (por. Nevinskaitė 2009). Można przypuszczać, że wyrażane przez nich po stawy (w odróżnieniu od tak zwanych „naiwnych” użytkowników języka), choć badane metodą bezpośrednią, mogłyby wiązać się z rzeczywistym użyciem języka w przestrzeni publicznej (zob. Vaicekauskienė 2010: 171). 2. POTrZeBA UZASADnIOnYCH OPInII Jednym z pytań zadanych respondentom, związanych z osobistzną kompetencją językową, starano się ustalić, czy zdarzają się przypadki, że prowadząc audycje, celowo łamią normy języka ogólnego, oraz poznać możliwe tego przyczyny. Podsumowując, można stwierdzić, że większość (20 z 24) prowadzących audycje twierdzi, iż z różnych powodów, w razie potrzeby, świadomie łamie normy językowe (zob. rys. 1). 3 Projekt realizował Instytut Języka Litewskiego (2009 r.), finansował Państwowy Fundusz Nauki i Studiów. J. Girčienė. Prowadzący audycje o nieformalnej ekspresji językowej w mediach 309 1 RYS. Podział prowadzących audycje ze względu na (nie)łamanie norm języka ogólnego w prowadzonych audycjach 2.1. Dwóch z czterech respondentów, pierwotnie — na podstawie kategorycznie negatywnego sformułowania odpowiedzi (Nie; Nie, celowo nie łamię) — zaliczonych do podgrupy niełamiących norm, rozwijając dalej swoją odpowiedź, przyznaje, że w bardzo rzadkich (wyjątkowych, sporadycznych) przypadkach mogą omijać normy utrudniające proces komunikacji: nie. nie. bo mówię, jedyny przypadek dotyczący „Audros” był taki. Naprawdę się staram, nawet jeśli brzmi to strasznie i wiem, że 90 procent moich znajomych na pewno by tak nie powiedziało, bo naprawdę nie wiedzą, że tak powinno być4. [nePrOF. AnALiT.] nie, celowo nie łamię [norm]. Naprawdę celowo nie łamię [norm]. A jeśli muszę użyć tego słowa <…> draivas, gdy nie ma litewskiego odpowiednika, <…> to zdarza się, że wtedy mówię: „jak mówią muzycy, draivas”. Może więc zdarza mi się wrzucić ten sam slang, uprzedzając wcześniej słuchacza, widza, że będzie slang, ale dzięki temu dla wszystkich staje się to jaśniejsze. [nePrOF. AnALiT.] Warto zauważyć, że troje z czworga respondentów twierdzących, że w swoich audycjach celowo nie łamią norm ogólnego języka, prowadzi audycje o poważniejszej treści, skierowane do odbiorcy w dojrzalszym wieku, o charakterze analitycznym, wymagające bardziej formalnej ekspresji językowej. Dwóch z nich zalicza się do podgrupy nieprofesjonalistów, podobnie jak jedyny prowadzący programów popularnych, który twierdził, że celowo rzeczywiście nie łamie norm językowych. spośród respondentów należących do podgrupy profesjonalistów tylko jeden twierdził, że nie łamie norm językowych – był to dziennikarz prowadzący analityczny, formalny program debat politycznych5 (zob. rys. 2). 4 Obydwa warianty akcentowania áudra (1) i audrà (4) są normatywne. (uwaga redakcyjna). Cytowanej wypowiedzi nie poprawiano. – J. G. 5 O różnicy (nie)formalności tak zwanych programów rozmów o charakterze społecznym oraz jej wpływie na wybór nieformalnych środków wyrazu szerzej zob. G i sato įvardijimai visuomeninius klausimus nagrinėjančiose pokalbių laidose: sociolingvistinis r č i e n ė J. nominatyviniai adreaspektas, 2010 (złożone do druku w publikacji Žmogus kalbos erdvėje). 310 KULTURA JĘZYKA | 83 RYS. 2. Rozkład prowadzących audycje według relacji między (nie)łamaniem norm ogólnego języka a charakterem prowadzonej audycji i wykształceniem. Tylko nieliczni (5 spośród wszystkich 24) prowadzących audycje wiążą łamanie norm językowych z jakością norm (trzech spośród dwudziestu, którzy przyznali, że robią to konsekwentnie, oraz dwóch spośród czterech zaliczonych do podgrupy niełamiących norm). Ci respondenci po prostu nie przestrzegają zasad ograniczających wyrażanie myśli, bardzo odbiegających od, jak stwierdził jeden z respondentów, ustalonego języka mówionego i tradycji ludowych: Trudno mi pojąć <…>, dlaczego, powiedzmy, pewne ugruntowane w naszym kraju, w naszym języku mówionym rzeczy nagle <…> próbuje się <…> wyeliminować. Rozumiem, gdzie jest, powiedzmy, slang i wszelkie inne tego typu rzeczy, ale, dajmy na to, te same „Joninės”. Teraz mamy mówić „Joninės”, a nie „Joninės”. Ale przez całe życie wszyscy mówili „Joninės”. Po co zmieniać coś takiego? <…> Takie rzeczy <…> wydają mi się <…> bezsensowne. i rzeczywiście czasami można oprzeć się na mądrości ludowej i zrobić pewien wyjątek. Niech „Joninės” pozostaną „Joninėmis”, a nie „Joninėmis”6. [niePrOF. POP.] łamię normy <…>, ponieważ niektóre myśli, jeżeli chce się je wyrazić precyzyjnie, [wypowiedziane] niekoniecznie odpowiadają zasadom ustalonym przez językoznawców. <…> [najczęściej] podporządkowuję się dyktatowi językoznawców, chociaż nie zawsze się z nim zgadzam. [niePrOF. AnALiT.] (zob. także dwa pierwsze przykłady ilustracyjne) Warto zauważyć, że wszyscy pięcioro respondentów, wiążących umotywowane naruszenie z normą, ich zdaniem, niskiej jakości, jako przeszkodą komunikacyjną, nie mają wykształcenia dziennikarskiego. 6 Oba warianty akcentuacyjne Jonnės (2) i Jõninės (1) są normatywne. (uwaga redakcyjna). J. Girčienė. Prowadzący audycje o nieformalnej ekspresji językowej w mediach 311 2.2. Większość (19) respondentów wiąże przypadki motywowanego użycia antynorm nie z jakością samych norm, lecz z możliwością poszerzania arsenału środków wyrazu językowego potrzebnych do skutecznej komunikacji, którą stwarzają elementy spoza obrębu języka ogólnego, tj. z możliwością przekraczania granic jednego z wymogów dobrej mowy – poprawności, aby, wykorzystując stylistycznie ekspresywne elementy innych kodów językowych, mogli uaktywnić inne segmenty dobrej, czyli stylowej, mowy, potrzebne w określonej sytuacji komunikacyjnej – obrazowość, żywość itd. (por. Župerka 2001: 9). Opinię tej dominującej grupy podsumowuje cytat jednego z jej przedstawicieli – respondenta posiadającego wykształcenie dziennikarskie: Dziennikarstwo to pewne kwestie stylistyczne i jeżeli używasz jakichś słów świadomie, świadomie łamiesz [zasady] albo świadomie niewłaściwie akcentujesz, to moim zdaniem jest normalne. to ma niewiele wspólnego z poprawnością języka, to raczej kwestie stylistyczne. [PrOF. AnALiT.] Analiza odpowiedzi prowadzących programy, którzy w sposób umotywowany łamią normy języka ogólnego, ujawniła pewne bardziej ogólne przyczyny używania wymienianych przez respondentów nieformalnych elementów słownictwa i prozodii. 1) Umotywowana antynorma jest wskazywana jako ważny środek pozwalający lepiej oddać charaktery (postaci tworzonych w programie), np. : Tworzonej w telewizji postaci <…> niepoprawny język nadaje wizerunek złoczyńcy, <…> głupca lub jakiś inny. bo śmiesznie <…> i wręcz głupio wyglądałoby, gdyby ta postać, [na przykład] bandyta, <…>, mówiła bardzo czystym językiem literackim. [PrOF. POP.] Gram <…> chłopca, <…> tam takiego slangu... chyba uszy by zwiędły, gdyby tego nie słyszano. Rozmawiam: <…> „Smażyliśmy, mamo. – Co smażyliście?” Ja oczywiście mówię „naleśniki”, a nie „bliny“. <…> „W ogóle, w ogóle nie trzeba, kiedy wyrabiasz ciasto, wybierać ze skorupki jajka <…>. „W Brazylii tak jedzą”. <…> trzeba wszystkie słowa akcentować niepoprawnie, ponieważ zgodnie z fabułą <…> siostra jest kujonką, <…> a brat jest taki trochę opóźniony, więc nie może umieć mówić poprawnie. <…> to jest nawet cecha charakteru, taka postać, która mówi niepoprawnie, bardzo wyraziście, ale bardzo niepoprawnie. [PrOF. POP.] Filmy <…> tylko kilka osób tłumaczy dobrze. Dlatego że nasi redaktorzy są bardzo opieszali. To znaczy, uważam, że w takich dziedzinach jak sztuka – kino, literatura – język litewski jest bardzo ubogi. To sytuacja martwych dialogów <…>. W tych miejscach <…> jestem o wiele swobodniejszy, ponieważ to zupełnie co innego. <…> postacie, które nieustannie mówią i muszą być przekonująco żywe, a bardzo rzadko wierzysz w to, co się tam dzieje: są takie drewniane. [PrOF. AnALiT.] 312 KALBOS KuLTūrA | 83 2) Środki wyrazu nieprzynależące do standardu języka ogólnego, na przykład elementy języka potocznego, pomagają prowadzącym tworzyć nieformalną atmosferę, przełamują bariery komunikacyjne, sprzyjają otwartości uczestników programów, niezbędnej w określonych audycjach (talk-show itp.) i oczekiwanej przez widzów, np. : Czasami trzeba lekko zaszokować publiczność, żeby ją przyciągnąć. [PrOF. AnALiT.] Pozwalasz sobie na coś, ponieważ <…> to, powiedzmy, burzy pewne bariery. [PrOF. POP.] 3) Ekspresywna stylistycznie, umotywowana antynorma pozwala częstemu prowadzącemu program w razie potrzeby podkreślić myśl, oszczędniejszymi środkami przekazać wymagany kontekst, np. : Sądzę, że [pozwala] coś podkreślić, <…> położyć logiczny akcent na myśl. [nerPOF. POP.] [Łamię normy,] jeżeli trzeba podkreślić jakiś paradoks. [nePrOF. AnALiT.] W niektórych sytuacjach, <…> związanych ze słowami lub jakimś wyrażeniem, <…> które wypowiedziała jakaś znana osoba <…>, może to być na przykład <…> używane przez przewodniczącego pseudosejmu, postać z „Žinių”, „nafik”, <…> „purvasklaidė” albo jakiś inny neologizm, <…> które nie należą do języka ogólnego, <…> jako zjawisko <…> mają pewne niuanse znaczeniowe <…> i mogą przekazać cały kontekst, zamiast wyjaśniać, co jakiś polityk powiedział w jakimś kontekście, <…> po prostu wystarczy przypomnieć to jedno słowo i ono odbiorcom wszystko mówi. [PrOF. AnALiT.] 4) nieformalne elementy spoza obrębu języka ogólnego, zdaniem dziennikarzy, pomagają tworzyć przykuwające uwagę widzów ogólne ekspresywne tło audycji, ożywiać ją, zwłaszcza – wstawkami humorystycznymi, np. : Mam konkretną poranną audycję, która przede wszystkim ma być wesoła, niezobowiązująca, <….> tu ma być bardzo dużo zdrowego humoru i żadnych hamulców. Bywa różnie, bywa różnie. [PrOF. POP.] Jeśli wymaga tego na przykład jakieś humorystyczne przedstawienie, czasami pomaga <…> łamać zasady języka. <…> używam różnych słów, których nie należy używać. [PrOF. POP.] Moja koleżanka <…> przejęzyczyła się podczas mówienia i zamiast „veržliaraktis” powiedziała „veržliarakŠtis”. Tak mi się to spodobało, tak się tym zafascynowałem, <…> przez cały ten program powtarzałem: „no właśnie, weźmiemy veržliarakŠtį”. Jako przykład [łamania norm] właśnie to by było. [PrOF. POP.] J. Girčienė. Prowadzący programy o nieformalnej ekspresji językowej w mediach 313 Należy podkreślić, że respondenci wiążą potrzebę umotywowanej antynormy z jakością nieformalnych środków wyrazu, ich odpowiedniością dla określonego formatu programu, odpowiedzialnością wobec siebie i adresata (dlatego nieformalnej ekspresji czasami towarzyszą komentarze metajęzykowe), tj. profesjonalizmem, np. : To powinno smacznie zabrzmieć. Bardzo unikam banalnych, ulicznych, rozpowszechnionych rzeczy używanych na antenie, ponieważ wyobrażam sobie, że właśnie osoby występujące na antenie powinny być wzorem, <…> dlatego właśnie tam są, ponieważ wyróżniają się czymś spośród innych, przygotowują się, <…> to, co jest wytarte, <…> przestaje interesować widza. [PrOF. POP.] Jeżeli więc wymaga tego, powiedzmy, jakiś element audycji czy programu, że koniecznie trzeba wstawić jakieś zdanie po żmudzku albo po rosyjsku, czy coś [podobnego]. [nePrOF. POP.] Jeżeli popełniasz jakiś błąd świadomie, to musisz być przygotowany... Człowiek i tak to zauważy. W większości, w większości przypadków nie uchodzi to uwadze odbiorców. i w takim przypadku musisz mieć co najmniej dwa wyjaśnienia, <…> mieć wtedy dla siebie argument. i oczywiście powinny to być mocne argumenty, <…> czy chciałeś, powiedzmy, nadać czemuś większe znaczenie. <…> Z kolei, jeżeli jest to żargonizm, zwykle rzuca się w uszy, rzuca się w uszy dlatego, że jest nietypowy, niestandardowy dla tego środowiska albo brzmi nieznajomo dla kogoś innego, być może w naszej wsi mówią inaczej… [nePrOF. AnALiT.] Podsumowując odpowiedzi na pytanie o łamanie norm ogólnego języka literackiego, należy stwierdzić, że większość respondentów ocenia własne umotywowane przypadki antynormy jako świadomą, odpowiedzialną, wymagającą kompetencji grę językową, pomagającą w skutecznej komunikacji. Wgląd w to, że łamanie norm jest częściej postrzegane jako środek stylistyczny, a nie lekceważenie poprawności, jeszcze bardziej wzmacnia fakt, że wszyscy respondenci stanowiący większość próby, odnosząc pytanie o świadome łamanie norm nie do jakości normy, nie do normy jako przeszkody (por. 2.1), lecz do dodatkowej możliwości poszerzania zakresu ekspresji, jaką stwarzają elementy spoza ogólnego języka literackiego, w istocie stwierdzili to samo, odpowiadając na pytanie dotyczące używania ekspresywnych środków wyrazu. 3. POTrZeBa eKSPresYwNYCH ŚrODKÓw wYRAzU Potrzebę ekspresji zapewniających środków językowych wyrazu, ich konieczność w eterze potwierdza również to, że na pytanie o używanie w audycjach elementów ekspresywnych – słów, w tym neologizmów, konstrukcji itp. – prawie wszyscy respondenci odpowiedzieli twierdząco. Podstawowe środki ekspresywizacji języka zasadniczo pokrywają się z wymienionymi przy odpowiedzi na pytanie o 314 KALBOS KuLTūrA | 83 siai zasadniczo należą do podsystemu leksykalnego: wymienia się (własne) neologizmy, słowa z innych języków lub innych odmian języka litewskiego (potocznego języka mówionego, slangu, dialektów), rzadziej – frazeologię; jako wykładniki ekspresji wskazuje się jedynie wykrzykniki i wyrazy dźwiękonaśladowcze. Chętnie gra się również elementami prozodii, w pojedynczych przypadkach wymienia się środki ekspresji składniowej. Poniżej przedstawiono kilka odpowiedzi respondentów ujawniających konkretne środki ekspresywizacji: Więcej wykrzykników, może. <…> [nadają one] powiedzmy, bardzo wielkie zdziwienie: „vooou”, ale to nie jest „vau, voou” – robi się to, wydmuchując powietrze, jest to bardzo urocze do powtórzenia. [PrOF. POP.] Lubię też szokować... i wymyślać neologizmy, zamiast „viešnia – svečia”. [PrOF. POP.] Właściwie to jest czarna robota wymyślać słowa <…>. Ja, mówię, wprowadziłem parę neologizmów i wiem, co to oznacza, ile się przy tym namęczysz. Ale chyba bardziej lubię używać takich jak „sušvilptas, nušvonktas”, różnych takich, które czasem przychodzą do głowy, nie wiem, skąd mi się biorą <…> Ale czasem wyciągasz takie słowa i bardzo lubię nadawać im zupełnie inne [znaczenie], całkowicie osadzać je w innym kontekście. [niePrOF. POP.] łamanie norm – są one częściej również nieformalne, należące do zasobu językowego znajdującego się poza granicami języka ogólnego; w razie potrzeby korzystają z nich wszyscy prowadzący programy popularne oraz większość respondentów prowadzących programy analityczne (troje z czworga respondentów, którzy nie używają środków ekspresywizacji języka, wyjaśniło, że prowadząc programy popularne, sięgali po nie). Respondenci wiążą używanie nieformalnych ekspresywnych środków wyrazu z humorem, efektem nowości, emocjonalnością, trafniejszą, żywszą myślą, indywidualnym stylem, np.: no cóż, jeżeli to jest pełne wdzięku, przynajmniej mnie się wydaje, że powinno takie być. [PrOF. POP.] Wybierasz swój sposób mówienia, swój styl wypowiedzi – to znaczy, [trzeba] wzmocnić indywidualność każdego człowieka. <…> Tak jak ja jestem żywy, tak i język jest żywy. [niePrOF. POP.] Czasami w określonych sytuacjach ożywia to język i wnosi <…> powiedzmy, zdrowy, zdrowy humor. W niektórych sytuacjach po prostu trzeba używać takich neologizmów, ale znowu nie przekraczając granic. We wszystkim jest umiar <…> A czasami użyć jakiegoś neologizmu i, powiedzmy, ubarwić jedną czy drugą sytuację — dlaczego nie? [niePrOF. POP.] Aby ożywić samo wyrażenie myśli, <…> zilustrować emocję. [niePrOF. POP.] Aby coś hipertrofiować, uwypuklić duże różnice. [PrOF. AnALiT.] J. Girčienė. Prowadzący audycje o nieformalnej ekspresji językowej w mediach 315 Aby język był trafniejszy. <…> Praca jest fascynująca właśnie dlatego, że każdego dnia tworzysz coś nowego, a następnego dnia o tym zapominasz. [niePrOF. AnALiT.] szukasz jakiejś <…> aforystyczności... <…> Musi zabrzmieć coś nowego, nowego. <…> Oczywiście cały czas dążysz do tego, żeby po wypowiedzeniu można było powiedzieć – o, to jest dobre! [niePrOF. AnALiT.] Odpowiadając na pytanie o ekspresywność języka, respondenci wymieniali nie tylko zasadniczo te same środki wyrazu co w przypadku umotywowanych antynorm, lecz także konkretnie łączyli je ze sobą, np. : Jeżeli w obrazie jest coś specyficznego, to czasami specjalnie wymyślasz jakieś specyficzne słowo albo w jakiś sposób łamiesz jakąś normę. [niePrOF. AnALiT.] Ale, mówię, i maksymalnie staramy się nie przekraczać, zacznijmy od granic przyzwoitości, po drugie — kultury języka. [niePrOF. POP.] 4. ZWIĄZKI UMOTYWOWANEJ NIEFORMALNEJ EKSPRESJI I KOMPETENCJI KOMUNIKACYJNYCH Zatem dla większości respondentów umotywowane łamanie norm języka ogólnego jest tożsame z ekspresywnością języka, wzbogacaniem środków wyrazu i odwrotnie (por. rozdz. 2 i 3). Oba procesy są postrzegane nie tylko jako wymagająca kompetencji prowadzącego program, lecz także widza lub słuchacza, świadoma gra językowa o charakterze intelektualnym, sprzyjająca skuteczności komunikacji, a nie jako celowe lub przypadkowe używanie tak zwanego (po)spolitego języka czy obniżenie poprzeczki jakości. Taki stosunek prowadzących programy wiąże się z dobrą kompetencją komunikacyjną, która w nieformalnych okolicznościach wymaga umiejętności przejścia do nieformalnej komunikacji, a zatem także sięgnięcia po nieformalne środki wyrazu i zabawy językiem (por. Hedin 2005: 60; Tamaševičius 2010). Zabawowość, gra językowa w ogóle, jest uznawana za wyróżniającą cechę epoki postmodernizmu (Hassan 1987, cyt. za Lapėnienė 2007; Lyotard 2010: 32). Įžvalgas apie atsakingą sąmoningą žaidimą neformalia kalbine raiška dar pastiprina respondentų atsakymai į kitus su svarstomuoju susijusius klausimus apie viešojo ir privačiojo kalbėjimo skirtumus, to priežastis, taikymąsi prie adresato. Visų respondentų teigiami atsakymai į klausimą, ar vesdami laidas jie deda pastangų kalbėti, neabejotinai rodo atsakomybę už