Kalbos prestižas ir jo planavimas

R. Miliūnaitė. Prestiż języka i jego planowanie 231 Język i Społeczeństwo RITA MILIŪNAITĖ Instytut Języka Litewskiego Prestiż Języka i Jego Planowanie 1. Uwagi wstępne W wielonarodowym i wielojęzycznym środowisku globalizacji coraz wyraźniej dostrzega się, że procesy interakcji języków nie powinny pozostawać w stanie żywiołowego rozwoju, lecz być regulowane za pomocą różnych przemyślanych środków polityki językowej. W ostatnich latach wybuchające w różnych krajach konflikty narodowe, a zarazem językowe – na Węgrzech z powodu Serbów, w Belgii z powodu Flamandów i Walonów, a także na Litwie – z powodu interesów polskiej mniejszości narodowej dotyczących zapisywania nazwisk w dokumentach osobistych znakami nielitewskimi, wprowadzenia dwujęzyczności litewsko-polskiej w napisach publicznych na południowym wschodzie Litwy itd. – tylko potwierdzają konieczność takiej regulacji. dlatego jednej z dziedzin socjolingwistyki – planowaniu języka (które stanowi podstawę realizacji polityki językowej), a zwłaszcza jego gałęzi związanej ze statusem języków – poświęca się na świecie wiele uwagi i ogólnie mówi się o odrodzeniu planowania języka (Ferguson 2006: 4–5)1. 1 wskazują na to tematy artykułów publikowanych w czasopismach naukowych poświęconych planowaniu językowemu i polityce językowej, które powstały w ostatnim dziesięcioleciu – „Współczesne problemy planowania językowego” (Current Issues in Language Planning, od 2000 r.), „Polityka językowa” (Language policy, od 2002 r.), założonym w 1977 r. i wznowionym po przerwie czasopiśmie „Problemy języka i planowanie językowe” (Language problems and language planning) i in., a także licznie wydawane monografie oraz tematyczne zbiory artykułów, w których kwestie polityki językowej i planowania językowego różnych krajów analizuje się w szerokim społecznym, etnicznym, religijnym, politycznym, kulturowym i ekonomicznym kontekście funkcjonowania języków. 232 Kalbos KultūRa | 83 Historia rozwoju języka litewskiego w ubiegłym stuleciu pokazuje, że starano się w taki czy inny sposób określić funkcjonowanie w społeczeństwie jego najważniejszych odmian, tj. języka ogólnego i gwar, a na Litwie międzywojennej oraz w okresie odzyskanej niepodległości – także stosunek języka państwowego do innych języków. sama koncepcja planowania językowego pojawiła się w pracach światowych socjolingwistów dopiero od drugiej połowy XX w., natomiast na Litwie zaczęto o niej częściej mówić w ostatnich dziesięcioleciach, dając pierwszeństwo bardziej konkretnym pojęciom kontaktów językowych, polityki językowej (języków) itp. Od pewnego czasu w niektórych pracach zagranicznych socjolingwistów do tradycyjnych gałęzi planowania językowego zalicza się jeszcze jedną – planowanie prestiżu języka. Prawdą jest, że nadal rozpowszechniony jest pogląd, iż prestiż języka lub odmiany językowej z zasady kształtuje się wyłącznie spontanicznie, a zatem nie może być w żaden sposób kształtowany. Niemniej jednak coraz częściej uznaje się, że planowanie językowe jest nie tylko narzędziem władzy służącym zmianie sytuacji językowej i realizacji polityki językowej. Muszą się również zmienić postawy użytkowników języka, aby sami chcieli podtrzymywać dany język lub jego odmianę, a tym samym wzmacniali jego prestiż w społeczeństwie. Państwo lub poszczególne grupy społeczne, będąc zainteresowane wspieraniem określonego języka lub jego odmiany, mogą planować także ich prestiż. Obecna sytuacja socjolingwistyczna języka litewskiego, na ile pozwalają wnioskować jego fragmentaryczne badania, również wymaga nie tylko wyraźniejszego zdefiniowania pojęcia prestiżu języka, lecz także przewidzenia sposobów i środków planowania prestiżu języka, które pozwoliłyby językowi litewskiemu, jego odmianie ogólnej i dialektom nie utracić swojej roli w życiu społeczeństwa i państwa, gdy w warunkach globalizacji umacnia się wpływ języka angielskiego. Właśnie od językowej świadomości społeczeństwa, od tego, jakiemu językowi i jakim środkom wyrazu będzie przyznawane pierwszeństwo w użyciu publicznym, a także prywatnym, w coraz większym stopniu będzie zależeć, czy i jak w ogóle będzie żył język litewski. Rozumiejąc, że objętość artykułu nie pozwala objąć wielu kwestii należących do dziedziny planowania języka, większą uwagę poświęca się jednemu aspektowi związanemu ze wzmacnianiem języka ogólnego i jego norm. Stawiane są dwa cele: 1) ukazać, jak do planowania prestiżu języka podchodzi się w pracach zagranicznych socjolingwistów; 2) ujawnić znaczenie planowania prestiżu języka, scharakteryzować jego najważniejsze zadania we współczesnej litewskiej wspólnocie językowej (która skupia się nie tylko na Litwie, lecz także na emigracji) oraz uzasadnić konieczność tej działalności. R. Miliūnaitė. Prestiż języka i jego planowanie 233 2. Rozwój pojęcia planowania języka Planowanie języka zwykło się określać zarówno jako praktyczną działalność, której świadomym celem jest zmiana użycia języka i jego wewnętrznych właściwości, jak i jako dyscyplinę teoretyczną, której przedmiotem jest ta działalność praktyczna (Ferguson 2006: 1). Nie podejmując analizy całej historii powstania planowania języka jako kierunku socjolingwistyki2, tym razem ważne jest jedynie pokazanie, dlaczego i jak wyodrębniła się jego osobna gałąź – planowanie prestiżu języka. Chociaż historia świata jest pełna problemów regulowania stosunków między narodami i ich językami, o planowaniu języka jako sposobie ich rozwiązywania zaczęto mówić dopiero w drugiej połowie XX wieku. Planowanie języka jako gałąź socjolingwistyki powstało z praktycznej potrzeby rozwiązywania problemów językowych, które pojawiły się po drugiej wojnie światowej wraz z tworzeniem się państw narodowych (Zhao, Liu 2007: 113). Problematyka planowania języka zaczęła szybko się rozwijać i stała się przedmiotem socjolingwistyki w latach 70. ubiegłego wieku, zwłaszcza gdy w Afryce i Azji wiele narodów, które wywalczyły niepodległość, musiało zdecydować o wyborze języka narodowego (Mesthrie, Swann i in. 2000: 384; Ricento 2000: 196–213; Ferguson 2006: 1–2). Nieco później wyłoniła się problematyka kontaktów językowych, a od ostatniej dekady XX wieku aktualne stały się aspekty praw człowieka związane z używaniem języków. W różnych okresach historycznych zadania planowania języka podejmowane przez rządy różnych państw lub organizacje społeczne są odmienne, uwarunkowane wybraną przez te państwa ideologią językową3, sytuacją socjolingwistyczną, a także ukształtowanym doświadczeniem i tradycjami politycznymi oraz kulturowymi, jednak uznaje się, że cel jest podobny. Planowane środki mają sprawić, aby język lub jego odmiany jak najlepiej zaspokajały potrzeby językowe konkretnego społeczeństwa, które zresztą w ostatnim czasie na świecie często rozumie się wyłącznie jako komunikacyjne, zapominając o innych funkcjach języka4. 2 o trzech historycznie ukształtowanych etapach planowania językowego, związanych z makrosocjopolitycznymi i innymi czynnikami, zob. Ricento 2000: 196–213. 3 Zwykle wyróżnia się cztery rodzaje ideologii językowej: asymilację językową (pogląd, że każdy członek społeczeństwa powinien znać dominujący język tego społeczeństwa, nawet jeśli nie jest to jego język ojczysty; najczęściej opiera się na niej polityka językowa stosowana wobec imigrantów), wielojęzyczność (wspieranie wielu języków w tym samym społeczeństwie), wernakularyzację (odtworzenie języka lokalnego i uczynienie go oficjalnym językiem państwa) oraz internacjonalizację (wybór języka nielokalnego jako oficjalnego do wspólnych spraw społeczeństwa lub odrębnej dziedziny komunikacji tego społeczeństwa) (Cobarrubias 1983). 4 Innymi słowy, często pierwszeństwo przyznaje się pragmatycznej, a nie ideologicznej polityce językowej, lub ich połączeniu: pierwsza traktuje język wyłącznie jako narzędzie komunikacji, druga – jako symbol wartości zewnętrznych wobec języka (zob. bakmand 2000). 234 Kalbos KultūRa | 83 Pojęcie planowania językowego pojawiło się w pracach światowych socjolingwistów pod koniec lat 50. XX wieku. Jako pierwszy zaczął go używać norweskiego pochodzenia amerykański językoznawca Einar Haugen. Opierając się na badaniu norweskich wysiłków na rzecz modernizacji, promowania i rozwijania języka narodowego, przedstawił definicję tego terminu, a później jeszcze ją udoskonalał. Wówczas planowanie języka wiązano wyłącznie z wewnętrznymi aspektami języka (standaryzacją): opracowywano gramatykę normatywną i słownik, porządkowano ortografię, aby pisarze i mówcy w niejednorodnej wspólnocie językowej mogli się na nich opierać (daoust 1997: 438; bakmand 2000). Pod koniec lat 70. E. Haugen opisał planowanie języka jako ocenę zmian językowych: „Istotą PJ (tj. planowania języka. – R. M.) jest podjęcie decyzji dotyczącej jednej z form języka”, ale jednocześnie wskazał inny aspekt: ma to być również „próba wpłynięcia na wybór” (Haugenas 1994 [1966]: 15). A zatem planowanie języka rozumiano jako normalizację i rozwój języka, tj. świadome działania „z góry”, zgodnie z założonymi celami, mające zmienić zarówno rozwój języka, jak i zachowanie językowe wspólnoty językowej. Model planowania języka E. Haugena składa się z czterech elementów (w wersjach modelu opublikowanych w różnym czasie nazwy i kolejność tych elementów różniły się). Według wersji tego modelu z 1983 r. są to: 1) wybór norm, 2) kodyfikacja norm, 3) wdrażanie funkcji, 4) doskonalenie funkcji, czyli ich rozwój (Haugen 1983: 270–275). Jak wskazuje E. Haugen, pierwszy i trzeci element (lub etapy planowania języka) mają charakter społeczny i zewnętrzny wobec języka, natomiast drugi i czwarty – lingwistyczny i wewnętrzny wobec języka. Opierając się na rozróżnieniu wyznaczonym przez niemieckiego językoznawcę Heinza Klossa (Kloss 1969) między planowaniem struktury języka5 a planowaniem statusu języka, E. Haugen w udoskonalonym modelu z 1983 r. wskazał społeczne aspekty modelu – wybór norm i wdrażanie funkcji – jako odpowiadające planowaniu statusu, natomiast kodyfikację języka i rozwój funkcji – jako odpowiadające planowaniu struktury języka. Poza tym E. Haugen podkreślił ważną myśl, że te cztery etapy modelu, choć wskazują na pewną logiczną kolejność, niekoniecznie następują po sobie w czasie: mogą zachodzić jednocześnie lub cyklicznie (Haugen 1983: 270). Planowanie statusu języka jest przedmiotem normatywnej (preskryptywnej) regulacji podstaw prawnych używania języka, jego relacji z innymi językami i innymi odmianami tego samego języka w litewskiej literaturze językoznawczej, gdy dąży się do zmiany struktury języka (rozwoju form językowych) – niektórzy autorzy nazywają je zapożyczonym terminem korpus (ang. corpus); inni unikają tego terminu w tym niezwykłym znaczeniu i posługują się różnymi określeniami. Na przykład w dokumentach Państwowej Komisji Języka Litewskiego (por. Gairės 2003, Gairės 2008) w tym znaczeniu używa się określenia planowanie systemu językowego i użycia języka. W niniejszym artykule proponuje się termin planowanie struktury języka. R. Miliūnaitė. Prestiż języka i jego planowanie 235 wimas. Używanie jakiego języka lub odmiany może być za pomocą środków planowania statusu języka promowane albo ograniczane. Planowanie struktury języka ma na celu zmianę jego wewnętrznych cech, aby stał się żywotniejszy. Obejmuje ono grafizację (wybór i doskonalenie systemu znaków pisma), standaryzację (kodyfikację i doskonalenie norm jednej wybranej odmiany) oraz modernizację (rozwój zasobów języka, zwłaszcza leksyki, w tym terminologii, zgodnie z nowo pojawiającymi się potrzebami społeczeństwa). Rezultatami tych działań są słowniki normatywne, gramatyki, zbiory zasad, publikacje zawierające zalecenia dotyczące używania języka oraz różnego rodzaju wykazy normatywne. chociaż model planowania języka E. Haugena, zwłaszcza jego pierwsza wersja, jest często krytykowany6, jednocześnie uznaje się, że stanowi dobry punkt wyjścia do opisu każdego procesu planowania języka, ponieważ ukazuje jego idealny rozwój, który może różnić się od sytuacji rzeczywistej na różnym poziomie (Groof 2002: 117–121). Model planowania języka E. Haugena w istocie często traktuje się jako etapy rozwoju języka standardowego – od wyboru jednego dialektu jako podstawy języka standardowego do ugruntowania się tego języka standardowego w społeczeństwie (por. Subačius 2002: 132–133; 2004: 105–113). Dlatego model ten był doskonalony i stosowany do opisu historii tworzenia się różnych języków standardowych jako standardu, przy różnym przestawianiu kolejności czterech elementów wskazanych przez E. Haugena, jednak, zdaniem Giedriusa Subačiusa, świadczy to nie tyle o wadach tej teorii, ile o jej elastyczności. A zatem drugim ważnym krokiem w rozwoju pojęcia planowania języka jest dwuczłonowy model planowania języka opracowany przez H. Klossa i przejęty przez E. Haugena: sądzono, że najważniejsze problemy utrzymania języka w społeczeństwie można rozwiązywać metodami naukowymi oraz poprzez precyzyjne planowanie przez planistów językowych procesów rozwoju języków i ich wzajemnego oddziaływania (Groof 2002: 118–119; Baldauf 2004: 376–388; Zhao, Liu 2007: 113). Model ten dominował w działalności związanej z planowaniem języka niemal do samego końca XX wieku. Treść pojęcia planowania języka z czasem nadal się zmieniała. trzeci etap rozwoju można wyróżnić wtedy, gdy amerykański językoznawca Robert l. Cooper zaczął mówić o planowaniu nauczania języka (Cooper 1989). jest to taki typ planowania języka, w którym najczęściej w skali państwa, poprzez edukację społeczeństwa i system oświaty, dąży się do wpływania na piśmienność społeczeństwa, rozpowszechnienie języka i jego norm, a zarazem – na status języka. 6 Na przykład Moshe’ė nahiras krytykował model E. Haugena, twierdząc, że są to jedynie cztery teoretyczne punkty wyjścia, ponieważ nic nie mówi się o motywach i celach ostatecznych planistów językowych (nahir 2006 [1984]: 423–448). E. Haugen zresztą uznał tę krytykę. 236 Kalbos KultūRa | 83 zrozumiałe, że wszystkie trzy składniki planowania języka są ze sobą powiązane i zależą od siebie nawzajem. Na przykład, jeżeli zmienia się status języka, powiedzmy, gdy językowi przypisuje się nowe funkcje, zwykle musi zmienić się także struktura języka (kształtują się nowe style, trzeba zalegalizować nowe jednostki leksykalne) (Mesthrie, swann i in. 2000: 387; Milligan 2007: 195). Teoretycy planowania języka w drugiej połowie XX w. mówili głównie o planowaniu prowadzonym przez władzę państwową i jej instytucje, lecz niewiele uwagi poświęcali samym rezultatom planowania języka oraz zachowaniu ludzi i aspektom psychologicznym przy przejmowaniu tych rezultatów. od lat 90. XX wieku, kiedy w wyniku makrosocjopolitycznych zmian na świecie zaczęły wyraźnie zmieniać się warunki polityczne i społeczne w niektórych krajach Europy Zachodniej, na planowanie językowe, opierając się na rozwijanych modelach badań postmodernistycznych, również spojrzano na nowo (Ricento 2000: 196–213; Groof 2002: 118). odrzucono pogląd, że planowanie językowe to wyłącznie sprawa krajów Trzeciego Świata, wyłącznie środek umacniania i standaryzacji języków narodowych, wyłącznie część modernizacji oraz budowania narodu. realizację planowania językowego (ang. implementation) zaczęto badać z perspektywy odbiorców; pojawił się pogląd, że stary model dwulub trójczłonowy jest zbyt wąski i należałoby większy nacisk położyć na uznanie produktów planowania językowego oraz stosunek ich odbiorców do nich (Zhao, liu 2007: 113). być może najważniejszą cechą czwartego etapu rozwoju pojęcia planowania językowego jest wysunięcie na pierwszy plan roli prestiżu języka i konieczności jego planowania. a zatem planowanie językowe zyskuje czwarty element – prestiż języka (w tym kontekście zaczyna się również używać pojęcia wizerunku języka). mieszkający w Finlandii niemiecki językoznawca Haraldas Haarmann jako pierwszy przeprowadził badania analizujące rolę jednostki zarówno w przyjmowaniu, jak i odrzucaniu produktów planowania językowego. w pracy teoretycznej H. Haarmann twierdzi, że planowanie prestiżu powinno być samodzielną dziedziną planowania językowego (Haarmann 1990: 103). Według tego autora planowanie struktury i statusu języka jest działalnością produktywną, natomiast planowanie prestiżu – funkcją recepcyjną lub wartościującą, która wpływa na to, jak produktywnie planiści realizują działania planistyczne i jak ludzie je przyjmują. Aby produkty planowania zyskały prestiż, działalność planowania językowego musi przebiegać na czterech poziomach (działalność jednostek, organizacji społecznych, instytucji oficjalnych i rządu). W modelu H. Haarmanna po raz pierwszy obok prowadzonego „odgórnie” przez władze i instytucje państwowe planowania językowego oficjalnie uznano również planowanie „oddolne”. zrozumiano, że skuteczność planowania językowego zależy od współdziałania wszystkich czynników (Zhao, liu 2007: 113). R. Miliūnaitė. Prestiż języka i jego planowanie 237 Robert b. Kaplan i Richard b. baldauf (Kaplan, baldauf 1997), uznając teoretycznie planowanie językowe nie tylko za działalność praktyczną, lecz także za samodzielną dziedzinę badań naukowych, dalej rozwijali konstrukt H. Haarmanna, w którym obok prestiżu włączyli również wspomniane przez R. l. Planowanie nauczania języka Coopera jako samodzielny składnik modelu działalności planowania językowego (ang. language-in-education planning, czyli, terminem Coopera, acquisition planning). przyczyniło się to do powstania teorii planowania prestiżu i wizerunku języka; rozwinął ją w literaturze naukowej dotyczącej planowania języka Brytyjczyk Dennis Ager (szerzej na ten temat – w czwartym rozdziale tego artykułu). Mając zatem przed sobą wszystkie cztery etapy rozwoju pojęcia planowania języka, można powiedzieć, że na poziomie teoretycznym planowanie języka obejmuje określanie celów, zadań i strategii dotyczących zmiany sposobu, w jaki język jest używany. Na poziomie praktycznym jest to wybór i promowanie jednego języka lub odmiany, tj. świadoma zmiana warunków, w których funkcjonuje język, oraz regulowanie zasobów samego języka i zmiana jego rozwoju. Istotę czterech części planowania języka, na podstawie R. Baldaufa (2006), można przedstawić następująco: • planowanie statusu języka – zmiana funkcji języka, • planowanie struktury języka – zmiana formy (właściwości) języka, • planowanie nauczania języka – zmiana umiejętności językowych społeczeństwa, • planowanie prestiżu języka – zmiana wizerunku języka. Pierwsi praktycy planowania języka przyjmowali pogląd, że język można planować za pomocą polityki prowadzonej przez państwo, koncentrując się przede wszystkim na formie języka i rozwijaniu jego funkcji. Rozwój pojęcia planowania języka, wraz z wyznaczaniem planowaniu języka coraz to nowych celów i obejmowaniem coraz szerszego przedmiotu, naturalnie rozszerzył się od oddziaływania na język do oddziaływania na użytkowników języka i zachęcania ich samych do wpływania na rozwój języka, czyli, według Denise’a Daousta, przedmiot zainteresowania planistów językowych rozszerzył się od konfliktujących norm do problemów konfliktujących języków (Daoust 1997: 438). Artykuł napisany przez Einara Haugena w 7. dekadzie XX w., a także artykuł opublikowany przez Donnę Christian w 1990 r., zostały przetłumaczone na język litewski i opublikowane już w 1994 r. (zob. Haugenas 1994 [1966]: 14–28; Christian 1994 [1990]: 29–40). jednak, jak wspomniano we wstępnej części artykułu, w litewskiej literaturze językoznawczej pojęcie planowania języka zaczęło się szerzej rozpowszechniać stosunkowo niedawno (por. Vaicekauskienė 2004, 2007; Pupkis 2005: 191–196)7, 7 o próbie Petra Jonikasa oparcia się w książce Lietuvių kalba ir tauta amžių būvyje. Visuomeniniai lietuvių kalbos istorijos bruožai (Čikaga, 1987) na modelu E. Haugena zob. Subačius 2004: 111–112. 238 Kalbos KultūRa | 83 chociaż bezpośrednio związane z planowaniem języka kwestie normalizacji litewskiego języka ogólnego, polityki językowej i kształcenia kultury języka oraz lingwistycznej edukacji społeczeństwa są podnoszone i nieustannie rozważane w całej historii rozwoju litewskiego języka ogólnego. W ostatnim dziesięcioleciu w pracach litewskiego językoznawstwa formułuje się różnorodne ogólne cele planowania języka: „ustalić przynajmniej najważniejsze zmiany okoliczności funkcjonowania języka i kierunki tych zmian”, „jasno i ściśle określić ogólne kwestie normalizacji języka oraz planowo prowadzić prace kodyfikacyjne”, a rezultaty tych prac przedstawiać społeczeństwu za pośrednictwem różnych form kształcenia językowego (Pupkis 2005: 193). Jednocześnie podkreśla się znaczenie planowania języka, rozumiejąc, że jeżeli planiści językowi „będą przedstawiać nieprzemyślane decyzje, w użyciu będzie przybywać wariantywności, a ona będzie podważać stabilność norm językowych i zmniejszać samą funkcjonalność języka ogólnego” (Pupkis 2005: 194). jednak należy przyznać, że nasza normalizacja języka wciąż jest bardziej skoncentrowana na ścisłej, wywodzącej się z tradycji kodyfikacji i próbie wdrożenia jej w użyciu, natomiast rzeczywistego planowania struktury języka można oczekiwać co najwyżej w przyszłości, po przeprowadzeniu szczegółowych badań obecnego stanu. po prześledzeniu rozwoju myśli teoretycznej dotyczącej planowania języka jako kierunku socjolingwistyki ważne jest zrozumienie myśli Einara Haugena, pioniera planowania języka, że na planowanie języka należy patrzeć jak na proces nieustający, ponieważ nieustannie zmienia się zarówno każdy żywy język, jak i jego sytuacja socjolingwistyczna, a normalizacja języka w rzeczywistości nigdy nie osiąga końca8. 3. Prestiż języka I Język prestiżowy o prestiżu języka socjolingwiści (na Litwie również) mówią znacznie wcześniej, niż zaczęto go wiązać z planowaniem języka, a ostatnio stał się on ważnym przedmiotem socjolingwistyki. Prestiż, jako cecha języka lub jego odmiany, wyróżnia jeden język lub odmianę spośród kilku używanych w tej samej wspólnocie językowej. 8 za kolejny nowy etap rozwoju planowania językowego można by uznać początek XXI w., gdy w warunkach globalizacji, wskutek nasilonych kontaktów językowych, pojawiają się nowe problemy wzajemnego oddziaływania języków i ożywiają się dyskusje teoretyczne, zwłaszcza związane ze statusem języka. Mowa o zarządzaniu językiem jako o nowym przedmiocie teorii i praktyki socjolingwistyki, wykraczającym poza granice zarówno planowania języka jednej wspólnoty językowej, jak i jednego państwa; samo pojęcie zarządzania językiem zaczęto stosować w pracach socjolingwistów już w 1987 r. (zob. nekvapil 2006). R. Miliūnaitė. Prestiż języka i jego planowanie 239 3.1. Prestiż języka, język prestiżowy, prestiżowe środki wyrazu Jednym z aksjomatów socjolingwistyki jest to, że wszystkie języki lub ich odmiany, nie wyłączając języków ogólnych, są pod względem lingwistycznym równorzędne (w równym stopniu nadają się do pełnienia funkcji komunikacyjnej i ekspresywnej), mogą jednak mieć różny status społeczny nadany przez społeczeństwo (edwards 1996). Prestiż języków lub ich odmian kształtuje się z różnych przyczyn. Heinz Kloss wymienia cztery najważniejsze: bogate dziedzictwo piśmiennicze, wysoki poziom modernizacji języka, znaczącą pozycję międzynarodową lub wysoki prestiż użytkowników danego języka (Kloss 1966: 143–144). jest zrozumiałe, że z czasem, wraz ze zmianą okoliczności, zmienia się również poziom prestiżu. najczęściej prestiżową odmianę języka definiuje się na podstawie parametrów społecznych i geograficznych. Zazwyczaj wiąże się ją z warstwą socjalną, która ma w społeczeństwie największą władzę polityczną, ekonomiczną lub (i) kulturową, a zatem także prestiż9, i która wybiera jeden język lub odmianę języka spośród kilku funkcjonujących w danej wspólnocie językowej. Opierając się na wcześniejszych badaniach socjolingwistycznych Williama Mackeya, Petera Trudgilla, Howarda Gilesa (w przypadku tego ostatniego – na teorii akomodacji językowej) i in., John Edwards twierdzi, że prestiż języka lub odmiany nie jest tworzony przez lingwistyczne ani estetyczne cechy tego języka lub odmiany; decyduje o nim postrzeganie ludzi związane z kwestiami społecznymi. większy prestiż będzie miał ten język lub ta odmiana, którym mówi społecznie dominująca i posiadająca władzę grupa społeczeństwa10. Prestiż języka ma związek również z jego siłą: im więcej funkcji pełni język, tym większy jest jego prestiż. ale niekoniecznie dla wszystkich prestiż jest taki sam. Dla jednych ten sam język może być silny i prestiżowy, a dla innych – nie. 9 Por. prestiż [fr. prestige] – autorytet, wpływ, szacunek, dobre imię (Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: alma littera, 2001). 10 Prestiż i wizerunek języka określa status społeczno-ekonomiczny jego użytkowników, co wpływa również na wybór języka przez ludzi, ponieważ język postrzega się jako nadający jego użytkownikom społeczno-ekonomiczną etykietę (Zhao, liu 2007: 114). Interesujące jest badanie socjolingwistyczne przeprowadzone przez naukowców jednego z uniwersytetów w Singapurze w celu ustalenia statusu języka chińskiego w Singapurze (Zhao, liu 2007: 113–126). Po zbadaniu związku między językiem używanym przez dzieci w domu a statusem społecznoekonomicznym ich rodziców ustalono, że w wielojęzycznym i wielokulturowym społeczeństwie Singapuru, w którym prowadzono aktywną politykę dwu­języczności i w którym najważniejszą rolę odgrywał język angielski, język chiński (podobnie jak dwa inne języki wspólnot etnicznych zamieszkujących Singapur – malajski i tamilski) z czasem utracił swój prestiż. Język angielski przekroczył granice wyznaczone przez politykę językową: stał się nie tylko podstawą utrzymywania stosunków gospodarczych, lecz także zaczął wypierać języki ojczyste ze sfery kultury i komunikacji domowej. Krytycy polityki dwujęzyczności dochodzą do wniosku: aby język chiński był podtrzymywany i używany, konieczne jest podnoszenie za pomocą środków planowania językowego prestiżu tego języka i kształtowanie jego pozytywnego wizerunku. 246 Kalbos KultūRa | 83 przyczyniając się do ustalenia podstawy języka ogólnego i prac kodyfikacyjnych, a także wspólnie ze specjalistami z innych dziedzin porządkując terminologię i dostosowując ją do nowych potrzeb społeczeństwa. Wśród realizatorów planowania językowego podkreśla się również rolę pisarzy: podtrzymują oni tradycję pisaną, wzmacniają ustandaryzowaną odmianę języka, a także sami przyczyniają się do rozwoju stylu artystycznego. Na Litwie nie należy również tracić z oczu etnologów, którzy mogą pomóc stworzyć szerszy kontekst języka, jego wartości i wyjątkowości. W planowaniu prestiżu języka najważniejsza jest w ogólności wspólna działalność instytucji i pojedynczych osób z różnych dziedzin i na różnych szczeblach. Myśl ta naturalnie zakorzeniła się również na Litwie: rozumie się, że dla utrzymania prestiżu języka litewskiego w społeczeństwie potrzebne jest współdziałanie państwa i społeczeństwa (Labutis 2006): pracownicy ośrodków edukacyjnych i kulturalnych, członkowie organizacji patriotycznych i, oczywiście, wszyscy, którzy utożsamiają się z Towarzystwem Języka Litewskiego, nie powinni uchylać się od ciężaru pracy organizacyjnej. Kierownicy wielu instytucji, a także przedsiębiorcy uważający się za Litwinów, mogliby uznać materialne wspieranie wydarzeń poświęconych językowi ojczystemu za kwestię własnego prestiżu. Państwo również nie może tu pozostawać na uboczu – przecież wszystko to wiąże się z celami edukacji dorosłych. […] Najpiękniejszy zamysł można zniweczyć, nie potrafiąc znaleźć i zaangażować do pracy profesjonalnych, uczciwych, odpowiedzialnych wykonawców. a warto ich szukać nie tylko wśród nauczycieli lituanistów oraz miejskich językoznawców zajętych pracą, lecz także wśród dziesiątek, a może i setek emerytowanych dobrych specjalistów w tej dziedzinie. Dziwne, że nikomu niepotrzebne jest nawet doświadczenie zawodowe i życiowe wielu emerytowanych profesorów czy docentów szkół wyższych. 5. PlaNoWaNie PReSTiŻu JęZyKóW eSTońSKieGo, łoTeWSKieGo i LiTeWSKieGo W ZARYSACH POLITYKI JĘZYKOWEJ Dokumenty trzech krajów o podobnym charakterze pozwalają porównać podejście współczesnych polityków językowych do prestiżu języka i jego planowania, wyjaśnić, z jakich elementów tworzona jest koncepcja prestiżu języka, jakie przewidziano środki jego wzmacniania. Przy Litwie należy zatrzymać się szerzej. 5.1. Estonia W dokumencie planowania polityki języka estońskiego „Strategia rozwoju języka estońskiego na lata 2004–2010”, zatwierdzonym przez Rząd Republiki Estonii, wśród innych celów i zadań mówi się także o kształtowaniu publicznego wizerunku języka estońskiego (dsel 2004: 29–30). wskazuje się, że należy podnosić językową świadomość społeczeństwa R. Miliūnaitė. Prestiż języka i jego planowanie 247 świadomość, kształtować postawy językowe, zachęcać społeczeństwo do dobrej praktyki językowej i tworzyć pozytywny wizerunek języka. stwierdza się, że dotychczas w Estonii filolodzy, pisarze i nauczyciele języka ojczystego troszczą się o wizerunek języka z poczucia rozsądku, rozumiejąc swoją misję. nikt nie rozważa tego profesjonalnie i systematycznie. Celem jest stworzenie systemu kreowania wizerunku języka estońskiego oraz rozwijanie działalności w zakresie kreowania wizerunku opartej na badaniach naukowych. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono również konkretne zadania: • rozpocząć program krajowy „tożsamość estońska 2005–2009”; • opracować koncepcję tożsamości, dostosowując ją do szkół ogólnokształcących, oraz zorganizować dla nauczycieli języka ojczystego kursy dotyczące lingwistycznego kreowania wizerunku; • informować w mediach o problemach i wydarzeniach związanych z językiem; • tworzyć i rozpowszechniać korpusy tekstów i bazy danych, filmy telewizyjne i wideo, materiały informacyjne itd. dla całego społeczeństwa, aby zachęcało to do używania języka estońskiego; • organizować wydarzenia, w miarę możliwości promować wizerunek języka estońskiego we wszystkich dziedzinach życia; • tworzyć grupy wsparcia językowego dla studentów; • wspierać funkcjonowanie języka estońskiego w internecie i promować tam jego wizerunek. 5.2. Łotwa W dokumencie Wytyczne polityki języka państwowego na lata 2005–2014, zatwierdzonym w 2005 r. przez Rząd Republiki Łotewskiej (GslP 2007: 28–30), nie mówi się osobno o tworzeniu wizerunku czy prestiżu języka łotewskiego, jednak z określonych celów i środków polityki językowej wynika, że działania w tym kierunku są również planowane na Łotwie: dąży się do podtrzymywania i rozwijania używania języka łotewskiego nie tylko poprzez oficjalne działania państwa, lecz także w sposób twórczy – za pośrednictwem oryginalnej oraz wysokiej jakości literatury tłumaczonej, sztuki (filmu, teatru), do wpajania społeczeństwu przekonania, że należy znać i używać języka państwowego, do tworzenia sprzyjającego środowiska dla rozwoju języka łotewskiego poprzez ukazywanie jego wielorakiego potencjału twórczego, do włączania mediów w popularyzację języka i jego kultury. 5.3. Litwa W dokumencie Państwowej Komisji Języka Litewskiego „Strategiczny plan działalności na lata 2007–2009” uznano, że jednym z zagrożeń dla funkcjonowania języka litewskiego jest „spadek prestiżu języka litewskiego w niektórych społe- 248 Kalbos KultūRa | w grupach 83 mężczyzn“. ta zasada została przeniesiona również do zatwierdzonego w 2009 r. strategicznego planu działalności na lata 2010–2012^16. o prestiżu języka wspomniano w Wytycznych polityki językowej państwa na lata 2003–2008 (Wytyczne 2003), a nieco szerzej omówiono go w nowym projekcie na lata 2009–2013 (Wytyczne 2008). w trzeciej części „Przegląd sytuacji”, w odniesieniu do statusu języka, napisano: 21. w obliczu współczesnych przemian dla przetrwania języka litewskiego ogromne znaczenie ma nie tylko jego sytuacja prawna, lecz także prestiż. demokratyzujące się społeczeństwo może zachować swój język tylko dzięki świadomemu pojmowaniu jego wartości i możliwości, aktywniejszemu włączaniu się w standaryzację języka oraz przyczynianiu się do jego wzbogacania i rozwoju. W ostatnich latach znaleziono nowe sposoby zainteresowania społeczeństwa językiem litewskim: organizowany jest konkurs dyktanda ogólnokrajowego, dla uczniów organizuje się konkursy językowe w internecie, tworzone są elektroniczne gry językowe, rozpoczęto realizację państwowego programu promowania czytelnictwa. jednak kształtowanie prestiżu języka litewskiego wymaga bardziej profesjonalnego i systematycznego podejścia, opartego na badaniach zmian zachodzących w społeczeństwie w zakresie zachowań językowych i postaw wartościujących. prestiż języka litewskiego wiąże się z kontekstem całej kultury litewskiej, dlatego należy aktywniej zachęcać do wydawania książek w języku litewskim i wspierać tę działalność, zapewniać bibliotekom książki, w tym także publikacje lituanistyczne, oraz zwiększać zasoby treści litewskich w internecie. W piątej części projektu „Wytycznych” „Zadania polityki języka państwowego i sposoby ich realizacji” w odniesieniu do statusu języka wskazuje się, jak można by poprawić obecną sytuację: 43. wzmacniać prestiż języka litewskiego: 43.1. Rozwijać koncepcję związku lituanistyki w szerokim znaczeniu (nie tylko języka litewskiego, lecz także literatury litewskiej i historii Litwy) z tożsamością litewską oraz zachęcać do publicznego dyskursu na ten temat. 43.2. Rozwijać polityczny i kulturowy dialog mediów, środowiska akademickiego i szerokiej opinii publicznej na temat perspektyw języków narodowych w globalizującym się świecie. 43.3. Wspierać dzieła literackie, teatralne, filmowe i muzyczne ukazujące odrębność i bogactwo języka litewskiego oraz zachęcać do ich upowszechniania. 43.4. kształtować świadomość językową społeczeństwa. 43.5. Dbać o wizerunek języka litewskiego w litewskich wspólnotach za granicą. a zatem w polityce języka litewskiego prestiż języka wiąże się ze statusem języka litewskiego i nie zostaje jeszcze rozwinięty do rangi samodzielnego elementu planowania językowego (polityki), jednak w dokumentach oficjalnych poświęca mu się 16 Dostęp w Internecie: <http://www.vlkk.lt/i/u/file/Metu_planas/2010_planas_patiksl.pdf> (dostęp: 2010 07 12). R. Miliūnaitė. Prestiż języka i jego planowanie 249 poświęca niemało uwagi: określa się główne cele, kierunki i środki służące ich osiągnięciu. spośród wymienionych w projekcie „Wytycznych” sposobów wzmacniania prestiżu języka litewskiego szczególnie ważne jest postanowienie o rozwijaniu świadomości językowej społeczeństwa, ponieważ właśnie wewnętrzna motywacja społeczeństwa do posługiwania się językiem litewskim, przyznawania mu pierwszeństwa przed innymi językami i ich przejawami stanowi podstawę podtrzymywania prestiżu języka. a zatem, jak powiedział bronis Savukynas, konieczne jest „uczynienie języka ogólnego atrakcyjnie potrzebnym społeczeństwu” (dyskusja 2005). Świadomość językowa oznacza przede wszystkim uświadomienie sobie wartości języka litewskiego – symbolicznej i praktycznej, a po jej uświadomieniu – wszechstronne podtrzymywanie żywotności używania języka litewskiego zarówno na Litwie, jak i na emigracji. jednak zadanie to staje się trudne do realizacji ze względu na dokonujące się ostatnio przewartościowanie samego społeczeństwa. Orientacja aksjologiczna w dziedzinie języka jest nierozerwalnie związana z całym zmieniającym się polem wartości społeczeństwa: słabnięciem patriotyzmu, rozczarowaniem wspólną ideą narodu i jego przyszłością, związanymi z tym dużymi rozmiarami emigracji (mając na uwadze również to, że Litwini są najszybciej zanikającym narodem w Europie), zmianami stosunku do rodziny i innych podstawowych tradycyjnych wartości, a także powodowanym przez globalizację niwelowaniem różnic między narodami i językami. Ocena tych zmian oraz przewidzenie najważniejszych dla narodu i państwa celów i zadań na przyszłość jest wspólną sprawą wielu instytucji władzy. Psychoterapeuta Eugenijus Laurinaitis powiedział w jednym z wywiadów, że w tej najogólniejszej sprawie państwo nie powinno ograniczać się jedynie do opracowywania ustaw i przeznaczania środków na realizację przewidzianych celów. niezbędna jest również propaganda (Laurinaitis 2010): Propaganda obejmowałaby długoterminowe programy, których celem jest zmiana wartości i poglądów naszego społeczeństwa. Jeśli chcemy, aby w społeczeństwie coś się zmieniło, musimy z wyprzedzeniem zaplanować adekwatne działania. a adekwatne działania zazwyczaj powinny być ukierunkowane na kwestie długoterminowe, ponieważ wartości zmieniają się bardzo powoli. Propaganda (w prawdziwym, a nie wypaczonym znaczeniu)17 musi stać się również częścią planowania prestiżu języka – nie powinna być bezpośrednia, banalna ani natrętna, lecz przemyślana, subtelna i psychologicznie skuteczna. w przeciwnym razie z czasem w społeczeństwie, zwłaszcza wśród młodzieży, umocnią się rozpowszechniane nihilistyczne poglądy, że nie opłaca się uczyć języka litewskiego, ponieważ i tak zaniknie (por. Kalėdienė 2009: 290). dlatego nieprzypadkowo do nowego programu nauczania języka litewskiego w szkołach ogólnokształcących stra17 Por.: propagánda [łac. propago – rozpowszechniam, szerzę], filoz., nauk., rel. itd. rozpowszechnianie teorii i idei w celu kształtowania za ich pomocą poglądów i nastrojów ludzi oraz zachęcania do określonych działań (Słownik wyrazów obcych, Wilno: alma littera, 2001). 250 Kalbos KultūRa | 83 Do dokumentu strategii włączono również takie postanowienie: „W przestrzeni publicznej kształtować pogląd, że poprawny i bogaty język litewski jest podstawą wykształcenia wszystkich warstw społeczeństwa i oznaką prestiżu społecznego.” (strategia 2010). Kolejną ważną kwestią jest to, że społeczeństwo powinno mieć na czym się wzorować. Samo pojęcie planowania prestiżu języka oraz praktyka planowania językowego w innych krajach pokazują, że prestiżu danego języka czy jego odmiany, kształtującego się spontanicznie, nie pozostawia się już własnemu biegowi: włącza się go w proces świadomego regulowania zmian i rozwoju języka. a zatem tworzeniu i podtrzymywaniu wzorca języka prestiżowego planujący język powinni poświęcać niemało uwagi – potrzebne są jasno sformułowane cele i praktyczne działania. w istocie w ostatnim czasie pojawiło się niemało środków służących edukacji językowej społeczeństwa i wzmacnianiu prestiżu języka litewskiego: cieszący się co roku niesłabnącą popularnością ogólnokrajowy dyktando, artykuły i dyskusje na temat języka w internetowych środkach przekazu, jeden czy drugi program tVR lub quiz, prezentacje publikacji językowych na targach książki, konkursy uczniowskie (na przykład odbywający się od 2008 r. konkurs „Czysta głowa – czysty język”, www.lituanika.lt), akcje („Język tworzę ja”, www.kalbakuriuaš.lt), kampania na rzecz zapisywania nazw internetowych i adresów litewskimi znakami (www.lietuviškai.lt), rejestrowanie wyrazów obcych i poszukiwanie ich odpowiedników (Komisja Języka wraz z portalem internetowym www.delfi.lt)18 i in. Ważne jest, że do tej działalności organizowanej przez instytucje państwowe przyłączają się również prywatne przedsiębiorstwa. działalność działających na Litwie instytucji państwowych, a także organizacji społecznych (Towarzystwa Języka Litewskiego, komisji działających przy samorządzie miasta Wilna), patrząc z zewnątrz, nie wydaje się szczególnie planowa i konsekwentna, raczej kształtuje się pod wpływem spontanicznie pojawiających się potrzeb, po sformułowaniu z góry jedynie najbardziej ogólnych celów, a nie konkretnych zadań. od pojedynczych akcji należałoby przejść do konsekwentnie organizowanej działalności i, jak przystało na planujących język, nie tylko przewidywać rezultaty działań, lecz także oceniać, co osiągnięto w określonym czasie. Obecnie można powiedzieć, że trwają prace rozpoznawcze: podejmuje się pojedyncze dobre inicjatywy, jednak brakuje koordynacji działań. niedawno, w lipcu 2010 r., powstały Związek Obrońców Języka Litewskiego pokazuje, że w społeczeństwie istnieje potrzeba aktywnego zrzeszenia, które rozwiązywałoby aktualne problemy polityki językowej. a zatem, uznając, że polityka językowa na Litwie opiera się na planowaniu języka, również do prestiżu języka litewskiego należy podchodzić jako do obiektu planowania 18 więcej informacji o tej działalności można znaleźć w rocznych sprawozdaniach publikowanych na stronach internetowych Państwowej Komisji Języka Litewskiego, Państwowej Inspekcji Językowej, Instytutu Języka Litewskiego, Towarzystwa Języka Litewskiego. R. Miliūnaitė. Prestiż języka i jego planowanie 251 oraz nie tylko jasno określić najbliższe i dalsze zadania, przemyśleć, za pomocą jakich środków będą one realizowane, lecz także przewidzieć, w jaki sposób zostaną ocenione uzyskane wyniki. musi istnieć jasny cel przetrwania narodu i języka, kierunek ku umacnianiu wspólnoty Litwinów żyjących na całym świecie oraz konkretne zadania: pomnażać zasoby języka litewskiego i tworzyć sprzyjające środowisko dla jego trwania, aby społeczeństwo nie umniejszało prestiżu języka litewskiego, lecz wspólnymi siłami wzmacniało go zarówno w naszym kraju, jak i na świecie. Ucząc się na doświadczeniach świata, można znaleźć najróżniejsze sposoby prowadzenia tej działalności. jednak nie jest to już wyłącznie praca specjalistów językowych. WNIOSKI 1. Prace teoretyków i praktyków planowania językowego z zagranicy pokazują, że ten kierunek socjolingwistyki w ostatnim dziesięcioleciu, w związku z procesami globalizacji oraz interakcją narodów i kultur, wyraźnie zyskał na aktualności i znaczeniu. Treść pojęcia planowania językowego znacznie się rozszerzyła, ponieważ planowaniu językowemu stawiane są wciąż nowe cele, zmienia się jego kierunek i obejmuje ono coraz szerszy przedmiot. Od oddziaływania na język przechodzi się do oddziaływania na użytkowników języka, a ich samych zachęca się do kształtowania rozwoju języka: do tradycyjnych elementów – standaryzacji struktury języka i rozszerzania jego funkcji – dodano regulowanie relacji między językami (statusu), następnie nauczanie języka i wreszcie planowanie prestiżu języka. Zrozumiano, że planowanie językowe może być skuteczne tylko wtedy, gdy ludzie mają wewnętrzną motywację do używania jakiegoś języka lub odmiany, a nie w wyniku stosowania przymusowych metod administracyjnych. A zatem prestiż języka lub jego odmiany nie pozostawia się już samorzutnemu kształtowaniu, lecz staje się przedmiotem planowania. 2. W oficjalnych dokumentach dotyczących polityki językowej Litwy wskazuje się na znaczenie prestiżu języka litewskiego – przede wszystkim jako języka państwowego – w społeczeństwie (z uwzględnieniem kontekstu innych używanych języków) oraz przewiduje się sposoby jego wzmacniania. Jednak praktycznej działalności instytucji państwowych, organizacji społecznych i pojedynczych osób brakuje jasno sformułowanych zadań oraz ściślejszej wspólnej działalności. 3. Jak pokazują prowadzone na Litwie badania socjolingwistyczne, prestiż języka litewskiego z różnych przyczyn, zwłaszcza z powodu osłabienia tożsamości narodowej i tradycyjnych wartości, dużej emigracji oraz innych czynników, nie jest silny. Do jego umocnienia potrzebne są strategie planowania językowego przewidujące wyraźny kierunek i cele rozwoju języka oraz określone zadania w zakresie planowania prestiżu języka, które muszą być oparte na wynikach socjolingwistycznych badań społecznych postaw językowych i obec- 252 Kalbos KultūRa | 83 nego użycia języka. Społeczeństwo, nie zapominając o zainteresowanej zachowaniem języka litewskiego diasporze i emigrantach, powinno być aktywniej włączane w proces podtrzymywania dziedzictwa językowego i tworzenia języka. 4. Ważne jest również planowe dbanie o prestiż ogólnego języka litewskiego, włączanie do tej działalności docelowych grup użytkowników ogólnego języka litewskiego – dziennikarzy, pisarzy, tłumaczy, redaktorów językowych, nauczycieli, studentów itd. Niezbędną podstawą jest prestiżowy wzorzec języka ogólnego, tj. kodyfikacja rzeczywiście odpowiadająca współczesnemu użyciu języka. Najważniejsze kierunki planowania prestiżu ogólnego języka litewskiego mogłyby być następujące: 1) rozpowszechnianie informacji normatywnojęzykowej, jej aktualność, jasność i argumentacja; 2) podtrzymywanie wzorca językowego i kształcenie wzorowych użytkowników języka (na przykład prezenterów wiadomości tVR) oraz nadzór nad najważniejszymi obszarami użycia języka wywierającymi wpływ na społeczeństwo; 3) przemyślane wprowadzanie innowacji językowych (zwłaszcza neologizmów), łagodzące obecną często negatywną reakcję użytkowników; 4) podnoszenie prestiżu działalności praktyków językowych; 5) analiza i dostosowanie do potrzeb języka litewskiego najlepszego doświadczenia zagranicznych planistów prestiżu języka. liteRatūRa ager d. 2001: Motivation in language planning and language policy, Clevedon: Multilingual Matters ltd. a g e r d. 2005: Prestige and image planning. – Podręcznik badań nad nauczaniem i uczeniem się języka drugiego. ed. e. Hinkel, londyn: lawrence erlbaum associates Publishers, 1035–1054. a l i ū k a i t ė d. 2009: dokładność wyobrażeń o języku ogólnym: problem quasi-standardu. – Respectus Philologicus 16 (21) a, 160–187. a m m o n u. 2004: standard Variety. – Socjolingwistyka. Międzynarodowy podręcznik nauki o języku i społeczeństwie. red. u. ammon, n. dittmar, K. J. Mattheier, P. trudgill, wyd. 2, t. 1, Walter de Gruyter, 273–283. b a k m a n d b. 2000: national language planning, why (not)? – Komunikacja międzykulturowa, wyd. 3. J. allwood. Dostęp przez internet: <http://www.immi. se/intercultural/nr3/bakmand.htm> (dostęp 2010 08 15). balda u f R. b. 2004: kwestie prestiżu i wizerunku w planowaniu językawedukacji w australii. – Current Issues in Language Planning 5(4), 376–388. b a l d a u f R . b. 2005: badania nad planowaniem języka i polityką językową: przegląd. – Podręcznik badań nad nauczaniem i uczeniem się języka drugiego (rozdz. 52). red. Hinkel, Mahwah, nJ: erlbaum, 957–970. R. Miliūnaitė. Prestiż języka i jego planowanie 253 ba ld a u f R . b. 2006: Ponowne sformułowanie argumentacji na rzecz mikroplanowania językowego w kontekście ekologii językowej. – Current Issues in Language Planning 7 (2–3), 147–170. Dostęp przez internet: <http://espace.library.uq.edu.au/eserv/ UQ:121324/HCA10UQ121324.pdf> (dostęp 2010 11 11). b e r t a š i e n ė G. , K a č i u š k i e n ė G. 2009: Stosunek nauczycieli z Taurogów do prestiżu litewskiego języka ogólnego i jego użycia. – Prace młodych naukowców 2 (23), 7–11. C h r i s t i a n d. 1994 [1990]: Planowanie języka z punktu widzenia językoznawstwa. – Socjolingwistyka i kultura języka. oprac. Laima Grumadienė i Rūta Marcinkevičienė, Wilno: Gimtoji kalba, 29–40. C o b a r r u b i a s J. 1983: Kwestie etyczne w planowaniu statusu. – Progress in Language Planning: International Perspectives. red. J. Cobarrubias, J. Fishman, Nowy Jork: Mouton Publishers. Cooper R. l. 1989: Planowanie językowe i zmiana społeczna, Cambridge: Cambridge university Press. d a o u s t d. 1997: language planning and language reform. – The handbook of sociolinguistics. red. F. Coulmas, Oksford: blackwell, 436–452. dyskusja 2005: z dyskusji „język litewski i kultura Litwy w przyszłej Europie: perspektywy rozwoju“ w Sali Konstytucji Sejmu Republiki Litewskiej 14 lutego 2005 r. – Literatūra ir menas, 6 maja. dsel 2004: Development strategy of the Estonian language 2004–2010, tartu. e d w a rd s J. 1996: language, prestige and stigma. – Socjolingwistyka kontaktu językowego: Międzynarodowy podręcznik współczesnych badań. red. H. Goebl i in., Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 703–708. F e r g u s o n G. 2006: Planowanie językowe i edukacja, Edinburgh University Press Ltd. Wytyczne 2003: Wytyczne polityki języka państwowego na lata 2003–2008. – Dostęp przez internet: <http://vlkk.lt/lit/apie/kalbos-politikos-gaires> (dostęp 2010 01 10). Wytyczne 2008: Wytyczne dotyczące polityki języka państwowego na lata 2009–2013 (projekt). – Dostęp przez internet: <http://vlkk.lt/lit/10110> (dostęp 2010 01 10). G r o o f J. d e 2002: Dwieście lat planowania językowego w Belgii. – Standaryzacja. Studia nad językami germańskimi. red. a. R. linn, n. Mclelland, John benjamins, 117–134. GslP 2007: Wytyczne państwowej polityki językowej na lata 2005–2014, Ryga. H a a r m a n n H . 1990: Planowanie językowe w świetle ogólnej teorii języka: ramy metodologiczne. – International Journal of the Sociology of Language 86 (1), 103–126. H a u g e n e . 1983: Wdrażanie planowania korpusowego: teoria i praktyka. – Postęp w planowaniu językowym. Perspektywy międzynarodowe. red. J. Cobarrubias, J. a. Fishman, Berlin: Walter de Gruyter, 269–289. 254 Kalbos KultūRa | 83 H a u g e n a s e. 1994 [1966]: Językoznawstwo i planowanie językowe. – Socjolingwistyka i kultura języka. red. Laima Grumadienė i Rūta Marcinkevičienė, Wilno: Gimtoji kalba, 14–28. K a l ė d i e n ė l . 2009: Opinia publiczna i polityka językowa. – Kultura języka 82, 287–293. Kaplan R. b., baldauf R. b. Jr. 1997: Planowanie językowe: od praktyki do teorii, Clevedon: Multilingual Matters. K l o s s H . 1966: typy społeczności wielojęzycznych: dyskusja na temat dziesięciu zmiennych. – Sociological Inquiry 36 (2), 135–145. K l o s s H. 1969: Możliwości badawcze dotyczące dwujęzyczności grupowej: raport. – Québec: Międzynarodowe Centrum Badań nad Dwujęzycznością. K r u o p i e n ė i . 2006: Poprawne użycie języka oczami studentów. – Žmogus ir žodis 1, 74–79. l a b u t i s V. 2006: Jak zainteresować społeczeństwo językiem litewskim. – Literatūra ir menas, 4 maja. l a u r i n a i t i s e . 2010: e. laurinaitis: przy obecnej polityce znikniemy jako naród [wywiad: rozmawiał Vladimiras laučius]. – www.delfi.lt, 15 stycznia. Dostęp przez internet: <http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/elaurinaitis-esant-dabartinei-politikai- -nyksime-kaip-tauta.d?id=27697855> (dostęp 2010 04 25). Mesthrie R., swann J., deumert a., leap W. l. 2000: Introducing sociolinguistics, edinburgh university Press. M i l l i g a n l . 2007: model systemowy planowania językowego. – Podyplomowa Konferencja Cambridge na temat Badań nad Językiem, 192–198. Dostęp przez internet: <http://www.ling.cam.ac.uk/camling/Manuscripts/CamLing2007_Milligan.pdf> (dostęp 2010 01 05). n a h i r M . 2006 [1984]: Cele planowania językowego: klasyfikacja. – Socjolingwistyka: najważniejsze lektury. red. Ch. b. Paulston, G. R. Tucker, wyd. 2, Blackwell Publishing Ltd, 423–448. n e k va p i l J. 2006: From language Planning to language Management. – Sociolinguistica 20, tübingen: niemeyer, 92–104. Dostęp przez internet: <http://uk-online.uni-koeln.de/remarks/d5134/rm2169329.pdf> (dostęp n ev i n s 2010 03 20). k a i t ė l . 2009: Zagrożenia dla języka i nadzór nad językiem: poglądy dziennikarzy. – „Kalbos kultūra” 82, 173–189. P u p k i s a . 1995: Język prestiżowy i autorytet Jablonskisa. – „Gimtoji kalba” 12, 1–4. Pupkis a. 2005: Studia nad kulturą języka, Wilno: Gimtasis žodis. Ramonienė M. 2006: postawy wobec języka ogólnego i dialektu: przypadek Joniškėlisa. – „Kalbos kultūra” 79, 137–147. Ricento T. 2000: Historyczne i teoretyczne perspektywy polityki językowej i planowania językowego. – Journal of Sociolinguistics 4(2), 196–213. Spolsky B. 1998: Socjolingwistyka, Oxford University Press. R. Miliūnaitė. Prestiż języka i jego planowanie 255 strategia 2010: strategia rozwoju języka litewskiego w szkołach realizujących programy kształcenia ogólnego na lata 2010–2014. – Dostęp przez internet: <http://www.smm.lt/ugdymas/docs/Lietuviu%20kalbos%20strategija%20(1). pdf> (dostęp 2011 01 20). s u b a č i u s G. 2002: two types of standard language History in europe. – Res Balticae 8, 131–150. subačiu s G. 2004: chronologia historii języków standardowych (ogólnych). – Metmenys 84, 97–115. Dostęp przez internet: <http://www.uic.edu/classes/lith/ lith520/SUB_strp/SUB_2004_Chron%20METM. PDF> (dostęp 15.03.2010). Trudgill G. 2003: Słownik socjolingwistyki, Edinburgh University Press. Va i c e k a u s k i e n ė l. 2004: teoretyczne założenia normalizacji wyrazów obcych. – Zapożyczenia i ogólny język litewski. red. Jurgita Girčienė, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 9–29. Vaicekauskienė l. 2007: Nowe wyrazy obce w języku litewskim, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Zhao S., Liu Y. 2007: Zmiana języka używanego w domu i jej implikacje dla planowania językowego w Singapurze: z perspektywy planowania prestiżu. – The Asia-Pacific Education Researcher 16 (2), 111–126. Dostęp przez internet: <www.philjol.info/index.php/TAPER/article/viewFile/230/231> (dostęp: 2010 01 06). Otrzymano 2010 12 06 JĘZYKOWY PRESTIŻ I JEGO PLANOWANIE Streszczenie: chociaż dyskusja na temat planowania językowego pojawiła się w litewskich pracach lingwistycznych dopiero niedawno, kwestie standaryzacji języka, polityki językowej i zwiększania świadomości językowej w społeczeństwie zawsze były podejmowane w toku rozwoju dziejów standardowego języka litewskiego. Artykuł dotyczy stosunkowo nowego aspektu planowania językowego, tj. planowania prestiżu języka. Celem artykułu jest zdefiniowanie pojęcia planowania prestiżu języka i przedstawienie jego ujęcia w pracach zagranicznych socjolingwistów, a także opisanie statusu planowania prestiżu języka we współczesnej litewskiej wspólnocie językowej, istniejącej zarówno na Litwie, jak i w jej społecznościach emigracyjnych. Ze względu na obecną sytuację socjolingwistyczną, charakteryzującą się zwiększonym wpływem języka angielskiego i innych czynników globalizacyjnych wynikających z kontaktów międzynarodowych i międzykulturowych, a także niskim prestiżem twórców polityki językowej w społeczeństwie, problemy te stają się szczególnie poważne.