Lietuvos etninių sričių gyventojų charakterio bruožai kalbos pasaulėvaizdyje

 S.PauPaurėlytė,K.ŽuPerKa.Charakterystycznecechymieszkańcówlitewskichregionówetnicznychwjęzykowymobrazieświata 185 Silvija PaPaurėlytė KazimieraS ŽuPerKa UniwersytetSzawelski lIetuVOSetnInIŲSrIČIŲ GyVentOJŲcharaKterIObruOŽaI KalbOSPaSaulėVaIzdyJe Wstęp Celemniniejszegoartykułujestustalenie,którecechycharakteruwjęzykowymobrazieświatajęzykalitewskiegoprzypisujesięmieszkańcomregionów- etnicznych(regionówetnograficznych),tj.Auksztotom,Żmudzinom,Dzukomi- Suwalczanom.Materiałbadawczy(zarównokrótkiewypowiedziiprzysłowia,jakidłuższeteksty–anegdoty,opowiadaniaitp.)przezkilkalatzbieranozróżnychźródełjęzykapisanego(głównie)imówionego:prasy,literaturypięknej,językapotocznego,słowników,aponadtozKorpusuwspółczesnegojęzykalitewskiegowybranokontekstyzprzymiotnikamiaukštaitiška(s),žemaitiška(- s),dzūkiška(s),suvalkietiška(s),wtenczyinnysposóbcharakteryzującymicechycharakteruludzigrupetnicznych,stereotypyetniczne.Przywyodrębnianiucechprzypisywanychstereotypomuwzględnionorównieżkonteksty,wktórychcharakteryzowanoniemieszkańcówregionówetnicznych,leczprzedstawicieligwar,dialektówiodmianmowy(np. dūnininkai, kapsai, kupiškėnai, zanavykai). Wnioskiopartenawynikachanalizyjęzykowejuzupełniaiuściślaeksperymentskojarzeniowy.Badaniestereotypówetnicznychjestistotne,ponieważstereotypywiążącesięzgrupamietnicznymiwpływająnazachowanieludzi,odzwierciedlającharakterystycznedladanejwspólnotypostrzeganieświatainastawieniedoinnychludzi.Natentematdyskutujądialektolodzyiinnijęzykoznawcy,etnolodzy,psycholodzy.Uważasię,żenajpełniejomówionospecyfikęcharakteruŻmudzinów(bliumas1998;Pakalniškis2001;Kalnius2002,2006,2007;nakienė2007).Najbardziejwiarygodnewnioskimożnauzyskaćjedynieprzezzestawieniewynikówbadańzkilkudziedzinnauki.Regionamietnicznymi(lKe2008:539)„zwykłosięnazywaćAuksztotę,Żmudź,Dzukiję,Suwalcziję,MałąLitwę(- KrajKłajpedzki)jakoregionyetnograficzne,regionyetnograficznelubetnoregiony”(tumėnas2007:TeOrInĖSnuOStatOS Stanowipowszechniewiadomo,żeobszarywiększychgwarjęzykalitewskiego- 186 KalbOSKultūra|83 128)1.Wzebranymmaterialepojawiłosięzaledwiekilkakontekstów,wktórychuwypuklonojakąścechęmieszkańcówMałejLitwy,dlategowartykuleomówionojedynieodzwierciedleniecharakteruAuksztotów,Żmudzinów,DzukówiSuwalczanwjęzykowymobrazieświata.Spośródwymienionychterminówwybranowyrażenieregion etniczny,stosowanewEncyklopediijęzykalitewskiego(wpracachetnologów- zwyczajowejestokreślenieregion etnograficzny).Ponadto,zbrakudokładniejszychterminów,synonimiczniestosujemywyrażeniamieszkańcy regionów etnicznych iosoby z grup etnicznych,choć,rzeczjasna,osobazdowolnejgrupyetnicznejmożemieszkaćrównieżpozaswoimregionemetnicznym.Wartykulepodjętopróbęukazaniaheterostereotypówregionówetnicznychutrwalonychwjęzykowymobrazie- świata,tj.utrwalonegowprzykładachużyciajęzykastosunkudocharakterumieszkańcówregionówetnicznych.Dlaporównaniaprzedstawionoczęśćwynikówanalizyetnologów–autostereotypyopartenaopiniiŻmudzinów,SuwalczaniDzukówospecyficewłasnejgrupyetnicznej2. „niemalpokrywająsięzobszaramizamieszkiwanymiprzezgłównegrupyetniczne–Żmudzinów,Suwijów(kowieńska[gwara]),Dzuków(południowaaukštaitska[gwara]),Auksztotówwschodnich–”(lKe 2008:539). Językoznawcywyznaczyligranicęoddzielającądialektyaukštajckiiżmudzki, jednakwciążdyskutujesię,czywtensposóbrzeczywiściemożnawyróżniaćludzi, którychsamoświadomośćjestaukštajckalubżmudzka.Wyciągasięwniosek,że„dla współczesnychŻmudzinównajważniejszymwskaźnikiemichidentyfikowaniasięiodróżniania- odnie-Żmudzinówniejestzamieszkiwaneterytorium,niejestnimwyobrażanahistorycznaŻmudź, leczinnyjęzyk.<...>Przyjmujączalinięorientacyjnągranicęlingwistycznąustalonąprzez- językoznawców,izofonasamoświadomościwahasięodniejwobiestronywogólnym pasieoszerokościprawie40km“(Kalnius2006:116).Mówisię,żerównież„współczesną kulturęaukštajckąokreślajęzyk“(Savoniakaitė2007:180). Używanewjęzykucodziennymnazwydialektówtylkoczęściowopokrywająsię zklasyfikacjąprzedstawianąprzezdialektologów.WobuprzypadkachŻmudzinaminazywasię tęsamągrupęludzi,jednakludzieposługującysięinnymidialektamisądefiniowaniróżnie.Aukštajkamizwyklenazywasiętylkotych,którychwklasyfikacjinaukowejzaliczasię1 OodmiennympodejściudonazwySuvalkija(odpowiednioSuvalkijczyków)zob.Župerka2006:178. 2WpracyPetraKalniusa(2002),naktórejopierasięopisstereotypów,opróczinnychinformacjiprzedstawionowyłącznieautostereotypyŻmudzinów,SuvalkijczykówiDzuków.  S.PaPaurėlytė,K.ŽuPerKa.cechycharakterumieszkańcówetnicznychregionów- Litwywjęzykowymobrazieświata 187 dowschodnichAukštajkówlubzachodnichAukštajkówszawelskich,natomiastpozostalimieszkańcywielkiegodialektuaukštajckiegosącharakteryzowanijako- DzukowielubSuvalkijczycy.Niesposóbwiedziećzcałkowitądokładnością,co–- klasyfikacjędialektologiczną,podziałetnicznyczyteżto,jakwszystkotojestrozumianewjęzykucodziennym–miałnamyśliczłowiek,opisująccharakterjakoaukštajcki,dlategonależyprzyznać,żenierozwiązanyproblemnazewnictwaczynitobadanieniecałkiemprecyzyjnym. Sposób,wjakidzielisięmieszkańcówLitwy,zależyrównieżodpunktuodniesienia lubaspektuwidzenia.Naprzykład„etniczniŻmudzinirozumiejątylkokategorię- „Aukštajka“, którąŻmudziniokreślająwszystkichmieszkańcówLitwy,którzyniesąŻmudzinami“ (Pakalniškis2001:199).Analizującpołączeniasłowaaukštajckiznazwamicechcharakteru,należyuwzględnićto,żewtensposóbmożnaopisywaćnietylkona- przykładAukštajkówwschodnich,lecztakże,jeżeliautoremtekstujestŻmudzin,mieszkańcówinnychetnicznychregionówAukštaitiji. Wedługpsychologówzespółstałychwłaściwościzachowaniaczłowieka,wyrażającyjegostosunekdoinnychludzi,dosamegosiebieidowłasnychdziałań,- nazywasięcharakterem.„Typowecechycharakteruzależąodogólnychspołecznychokolicznościżyciaczłowiekaorazprzejmowanegodoświadczeniaspołecznego.Indywidualnąspecyfikęcharakterukształtująfizjologiczneprzesłankirozwojujednostki<...>,aponadtoniepowtarzalnesytuacje,wktórychzachodzi- socjalizacjaiwychowanieczłowieka.“(PŽ1993:47).Socjalizacjaiwychowanieczłowiekabezpośredniozależąodśrodowiska,wdrażanegosystemuwartościorazwzorcówzachowaniagodnychnaśladowania.Charaktermieszkańcówposzczególnychregionówetnicznychzwyklecechująniejakieśwyjątkowewłaściwości,którychniemożnaprzypisaćmieszkańcominnegoregionu,leczróżnystopieńujawnianiasiętychcechlubichodmiennepołączenia. Kształtowaniesięcharakteruczłowiekamieszkającegoprzezcałyczaswtym- samymmiejscujestczęściowozdeterminowanezgóry,ponieważjeżeliistnieje- uzasadnionezałożenie,żeosobyzróżnychgrupetnicznychwtychsamychokolicznościachzachowująsięprzynajmniejniecoodmiennie,możnastwierdzić,żedzieckonajczęściejwidziprzykładypodobnegozachowaniaipodobnegostosunkudo- świata,dorastawśródtychsamychautostereotypówiheterostereotypów.Ponadtoprocestenprzypominabłędnekoło,ponieważwidzącprzezcałyczastylko- jednegorodzajuprzykładyzachowania,trudnooczekiwać,żemożnanabyćtakie- zespołycech,którebyłybykojarzonewyłączniezinnągrupąetniczną. Słuszniestwierdzasię,że„autostereotypyiheterostereotypyregionalnych- grupLitwymająkilkusetletniekorzenie,<...>swojąciągłość zachowująwmyśleniuwspółczesnychAukštajków,Żmudzinów,SuvalkijczykówiDzuków“(Kal- 188 KalbOSKultūra|83 nius2002:47).W językowym obrazie świata utrwalonych przez wiele lat postaw wobec osób mówiących inaczej (mieszkających w innym etnicznym regionie Litwy) żywotność podtrzymują także środki masowego przekazu.Stereotypy zasadniczo mogą się zmieniać, ale zmiana ta jest bardzo powolna. WYNIKIBADAŃ W tekstach korpusu najwięcej informacji znajduje się o charakterze Auksztotów3.Szczegółowo scharakteryzowani są również Żmudzini, nieco mniej — Dzukowie i Suwalczanie. Kilka cech charakteru wiąże się nie z mieszkańcami jednego regionu etnicznego (ani jednego dialektu).W tekstach odnotowano, że Auksztoci, Dzukowie, Suwalczanie i Żmudzini, czyli osoby ze wszystkich litewskich grup etnicznych, są pracowici, Auksztoci i Żmudzini — wytrwali, Auksztoci, Żmudzini i Dzukowie — otwarci, Auksztoci, Żmudzini i Suwalczanie — powściągliwi, natomiast Żmudzini i Suwalczanie — dumni. Takie same określenia nie są dowodem na to, że charakter osób z wymienionych grup jest postrzegany jednakowo. Nazwanie tej samej cechy pozwala oczywiście stwierdzić, że mowa o rzeczach przynajmniej częściowo podobnych, jednak nie tylko określenia auksztocki(a), żmudzki(a), dzucki(a), suwalcki(a) wyznaczają zasadnicze różnice. Opisując charakter mieszkańców różnych regionów etnicznych tymi samymi słowami, należy uwzględnić wszystkie znaczenia słowa wieloznacznego. Na podstawie zebranych przykładów można wyrobić sobie pewien obraz tego, które cechy charakteru w językowym obrazie świata Litwinów przypisywane są Auksztotom, Żmudzinom, Dzukom i Suwalczanom. Mieszkańcy wszystkich regionów etnicznych mogą być scharakteryzowani również bardzo lakonicznie, gdy abstrakcyjne znaczeniowo słowa būdas, charakteris, mentalitetas, natūra, prigimtis są uściślane określeniami wskazującymi na przynależność.Wyrażenia aukštaitiškas būdas,aukštaitiškas charakteris,aukštaitiška prigimtis; żmudzki charakter,żmudzki charakter,żmudzka natura; dzucki charakter, dzucka natura,dzucki temperament; suwalcki sposób bycia,suwalcki charakter,suwalcka mentalność,suwalcka natura ukierunkowują czytelnika na kojarzenie słów aukštaitiškas,-a,žemaitiškas,-a,dzūkiškas,-a,suvalkietiškas,-a nie tylko z przynależnością geograficzną.Słowa te są nazwami odpowiednich kategorii, w świadomości użytkownika języka powinny już być kojarzone3 prawdopodobne, że mogła to spowodować wspomniana żmudzka tradycja nazywania Auksztotami wszystkich tych, którzy nie są Żmudzinami.  S.PaPaurėlytė,K.ŽuPerKa.Cechy charakteru mieszkańców litewskich regionów etnicznych w językowym obrazie świata 189 miz określoną informacją.Znacznie bardziej informacyjne są te połączenia wyrazowe, w których wymienione wyrażenia są uściślane innymi określeniami:ciepły auksztocki charakter4; gorący auksztocki sposób bycia; energiczny, bezpośredni, czysto auksztocki sposób bycia; Ach,ta przeklęta auksztocka natura. Najpierw robisz,a potem myślisz; twardy żmudzki charakter; przynajmniej charakter jest naprawdę bardzo żmudzki–wystarczająco [–dość] nieprzyjemny; cudownie ciepły, swoisty charakter dukski; o dobrym dukskim charakterze; aktywny charakter suwalijski.prawiewszystkiesłowadoprecyzowująceopischarakterubardzo- wyraźniewyrażająrównieżocenęomawianejrzeczy–pozytywnąalbonegatywną; neutralnyopisbyłbyraczejniemożliwywprzypadku,gdycałąistotęcharakteruchcesięokreślićjednymlubdwomasłowami. Auksztotomwtekstachprzypisujesięliryzm.jesttowyjątkowacechaAuksztotów:Ile tego auksztockiego, a właściwie – selijskiego liryzmu w strofie; Dla mojego pokolenia tajemnicą pozostał czysty okaz auksztockiego liryzmu; świadomie hamowaną skłonność V. Račickasa do litewskiego wyżgajtyjskiego liryzowania się.liryzmwiążesięprzedewszystkimz poezją.badaczeliteraturyczęstopodkreślająelegijnewzruszeniepieśniwschodniejAuksztoty, twórczościwschodnioaukstajckichpoetówlirycznych(zwłaszczaJonasaAisčisa). Zliryzmemwiążąsięuczuciowość,smutekinostalgia.Wpoemacie„Litwa“ (1888)MaironisprzedstawiłtakąlakonicznącharakterystykęAukstajty:Choć charakter twardy, w słowach powolny, / Miły, serdeczny, choć, zdaje się, chłodny. <...> Mało go ciągną ludzkie uciechy, / Głębiej niż radość odczuwa on smutek, / Na smutnej twarzy znamię wielkości / Widzisz wyciśnięte i głębokie uczucie Mair311. choćtakistanemocjonalnyzwyklejestuwarunkowanyjakimśbrakiemlubutratą,aukstajckismutekmożnazaliczyćdopozytywniewartościowanych abstrakcyjnychfenomenów:głęboką warstwę swojej duszy – jasny aukstajcki smutek – łączy z ironią, przebłyskami uśmiechu; Aukstajcko romantyczną nostalgią tchnie opowiadanie R. Vanagasa „Cukierek mojego dzieciństwa“, oparte na wspomnieniach z dzieciństwa.Dominantaczułości,wrażliwościobejmujerównieżinnecechy, którewtekstachcharakteryzująstosunekAukstajtówdoświataiinnychludzi: U podstaw charakteru tych wilnian leżą cechy czysto aukstajckie: otwartość, szczerość, prostota, silniejsze relacje z przyrodą, większa wspólnotowość, łagodność; W twórczości J. Biliūnasa odczuwamy Auksztotę: wyższe, pogodniejsze niebo, jaśniejszy las (sosnowe bory), inny charakter ludzi: bardziej liryczny, miększy, rozmowniejszy, bardziej otwarty daujll107; Lecz w naszej krwi pozostaje odwieczne aukstajckie wzruszenie StrielktV66.Należywspomnieć,żepodobnewnioskiwyciągnęli 4 Przykładybezodnośnikaźródłowegozaczerpniętozewspółczesnegokorpusujęzykalitewskiego(http://donelaitis.vdu.lt). 190 JęzykKultura|83 równieżetnologowie,którzybadalizwyczajeAuksztotyisposóbżyciajejmieszkańców.WedługVidySavoniakaitė(2007:174),„wszystkichspotkanychAukstajtów łączyławięźześrodowiskiem,przyrodą.Aukstajciwróżnymwieku,mającylepszewykształcenie, poetyckoujawniająmiłośćdoswojejojczystejziemi“. Aukstajci,oboksmutkuiliryzmu,mimowszystkozachowująpozytywnystosunekdo ludziiżyciawogóle.Takiecechypomagająprzetrwać:Trzymaj się, Untaniuku, nigdy nie trać swojego aukstajckiego optymizmu; Romas miał pieniądze, częstował z prawdziwą aukstajcką gościnnością. Należypowiedzieć,żezauważonorównieżzasadniczoprzeciwneskłonnościzachowania, wspominasięoaukstajckiejszorstkości,zadziorności.Wtekstachodnotowano, żeAukstajciniesąwyłącznielirycznymimarzycielami.Wartowspomniećoich- stosunkudopracy,pozwalającymosiągnąćcel:<...>wielki miłośnik przyrody, który dzięki aukstajckiej pracowitości i wytrwałości potrafił urzeczywistnić swoje zamierzenia.Emocjomniezakłóconegowyrażanianiepozwalaaukstajckapowściągliwość:Postawa powściągliwa po aukstajcku, o sobie opowiada niewiele i bardzo się nie skarży, ale pieśni nie skąpi. PoetaHenrikasČigriejustakmówioharmoniismutkuiśmiechuwcharakterzemieszkańcówswojejrodzinnejziemibirżajsko-paswalskiej:„cispokojni- ludziezmojejziemi–onisątakżewielkimiżartownisiami.Smutniijednocześnieżartownisie.Inawetprzedśmierciąlubiąstroićżarty.Odsamegodzieciństwawidziałemtakąszalonądwoistość:smutno,tosmutno,alejakdługo- możesztubyćsmutny?No,zaśpiewajmyteraz,mówią,terazzaszalejmyjużnacałego,zagrajmyjaknależy!“(Čig riejus1993:12). A zatem można podsumować, że uwagi odnotowane w tekstach na temat Auksztotów są sprzeczne;ichcharakterystykajestdośćróżnorodna.Żmudzinisąopisywani- zupełnieinaczej.Ichspecyfikacharakterujestdokładnieiobrazowookreślanaprzezpodkreślanietwardegousposobienia.Napodstawiemateriałutekstowegomożnastwierdzić,żeistotnącechącharakteruŻmudzinówjestupór. Słowotozostałoużytewwiększościwszystkichprzykładówzwiązanychze- specyfikązachowaniaŻmudzinówiichpodejściadożycia.Zkontekstówmożnawywnioskować,żeupórjestocenianypozytywnie,nietylkopomagawykonywaćcodziennezadania,lecztakżesprawia,żemożliwestająsięrzeczypozornieniemożliwe:Uważam,żenajważniejsząrzeczą,zktórejmogębyćdumny–jestżmudzkiupór,doktóregododawszyjeszczeodrobinętalentu,można- szybkopedałowaćnarowerze; Żmudzkiupóribezgranicznepragnienieżyciauczyniłycud–chorobaustąpiła.Upórwiążesięzwytrwałością.Tecechycharakterusąwtekstachczęstowymienianerazem:Czegonaszemupremierowizpewnościąniebrakuje,towytrwałościiuporu.  S.PaPaurėlytė,K.ŽuPerKa.Cechycharakterumieszkańcówetnicznychregionów- Litwywjęzykowymobrazieświata 191 Nic nie poradzisz – ŻmudzinŠn19920514;Tylko dzięki takiej wytrwałości i żmudzkiemu uporowi (=tylko z powodu takiej wytrwałości i żmudzkiego uporu), przy starannym gospodarowaniu skromnymi finansami „Sakala”, Kniukštom się udało. Wytrwałośćoduporuodróżniawiększywpływrozumu,anieemocji,ponieważupórczasamimożebyćbezpodstawny,podczasgdywytrwałośćwiążesięzjasnymicelami:żmudzka wytrwałość w jego charakterze była scementowana wolnością, nadzieją i jasną wiarą w odrodzenie państwa litewskiego; Jednak jego wytrwałość była żmudzka. Gorliwiedoskonaliłwybranyzawód,jeździłnakonsultacjenaWschód.Nietylko- żmudzkiupóriwytrwałość,lecztakżeinnecechycharakteruŻmudzinów(żmudzka otwartość,żmudzka uczciwość)wjęzykowymobrazieświatajęzykalitewskiegomogąbyćrozumiane- jakopomagającepodmiotowiwykonywaćokreślonedziałania:Życzymy koledze, aby nadal konsekwentnie, z żmudzkim uporem pracował w obranym kierunku; J. Švedas z charakterystycznym żmudzkim uporem i wytrwałością dążył do wyznaczonych sobie celów w różnych dziedzinach działalności; Przewodniczący Izby Rolniczej szczegółowo wyjaśnił to z całą żmudzką otwartością; Z żmudzką uczciwością Napoleon wykonywał to zadanie, dopóki nie nadepnął na minę. należydoprecyzować,żeto,cowtekstachnazywasiężmudzkąotwartością,w- odróżnieniuodotwartościibezpośredniościauksztockiej(azwłaszczadzukijskiej),oznaczanieskłonnośćczłowiekadozwierzaniasię,lecznawykmówieniabezogródek;innymisłowy,cechętęmożnaokreślićjakobezpośredniość. Żmudzinówuporuniedasięoddzielićodichgodności,poczuciawłasnejwartości.- Cechata,jakwynikazmateriałutekstów,przejawiasięniewjakimśwywyższaniuznaczeniawłasnejosoby,leczpoprostuwprzestrzeganiupewnychzasadprzyzwoitości:Po sprawdzeniu prac nauczycielki wyszły do domu, niosąc po jednym jedynym kwiatku: niech żyje żmudzka godność! ; Ale jej żmudzka godność nie pozwoliła nam pożegnać się z nią, gdy leżała w łóżku.Godnośćdajepodstawężmudzkiejpowściągliwości:Dorastaliśmy, słuchając żmudzko powściągliwych, ale bardzo pomysłowych opowieści dziadków – „szmuglerów” i kolporterów nielegalnej prasy. to,cozostałotupowiedzianeoŻmudzinach,możnauzupełnićrównieżmateriałemzanalizetnologów.napodstawiedanychzbadaństwierdzasię,że„Żmudzini- 2001:204–205). bardzodobrzeoceniająsamychsiebie,aczyniichlepszymipoprostużmudzkość- .Jestonaczystopozytywnąwartościąwysokiejjakości.<...>szczególnie„lepsze”cechyprzypisujesięŻmudzinowi,abypodkreślićjegowłaściwościmoralne.<...>pozytywnaocenasiebieimplikujepoczuciewyższościŻmudzinów”(Pakalniškis etnolodzytwierdzą,żeniektórecechycharakteruŻmudzinówmogłyzostaćwzmocnionerównieżprzezróżneokolicznościhistoryczne.koniecznośćobrony,ciągłegoodpierania 192 KALBOSKULTŪRA|83 atakówwrogówwykształciłażmudzki patriotyzm,żmudzką cierpliwość.Taknazywasięcechęczłowiekapolegającąnaznoszeniuniezwyklewiele,jednakniezaprzeczasię,żeionamożesięskończyć:Żmudzka cierpliwość, wytrwałość i ogromna miłość do ojczyzny pomogły oprzeć się wielowiekowym najazdom Krzyżaków; W lutym moja żmudzka cierpliwość wreszcie się wyczerpała i zażądałem zwrotu rękopisu. w częścianalizowanychprzykładówwymieniasiętakiecechycharakteruŻmudzinów, którezzewnątrzczęstomogąbyćocenianenegatywnie.Wspomnianyjużtwardycharakter- ,atakżebezpośredniośćwsłowachmogąwywoływaćnieprzychylnąreakcjęotoczenia:B. W okolicach rodzinnych stron Buračasa wyczuwa się żmudzką twardość, upór; Żmudzini już jak zamachną się, już jak zaczną rąbać, w ustach nie ma nawet słów, czym odpowiedzieć lr200103 30.to,żeŻmudzinaczasamitrudnozmusićdozainteresowaniasięnowymirzeczami lubpoprostudozmianyswojegozdania,możnaopisaćrównieżzapomocąskojarzeńzobiektamiprzyrodynieożywionej:Wszystkie inne tematy go nie interesują. To prawdziwy żmudzki kloc.takaociężałośćipowolnośćutrudniająprzystosowaniesiędozmian:Bilety będą musieli zmieniać tylko najbardziej konserwatywni, oszczędni po suwalsku czy myślący po żmudzku powoli; [Dziennikarz:] Czujecie swoją żmudzką naturę? [PoetaalgimantasMikuta,zpochodzeniamieszkaniecMažeikiai:] Tak, nie mogę pochwalić się elastycznością. Swoista ospałość, skostnienie, powolna reakcja dlg19991224. anegdotycznesytuacje,szczególniepodkreślające,żeŻmudzinisąmałomówni,mówiąpowoli:- Dwaj Żmudzini, ojciec z synem, rąbią drzewa w lesie. Zima, zimno. Oni się spieszą, milczą. W południe syn, rozejrzawszy się, mówi: / – Piękna pogoda. / Pod wieczór, załadowawszy drewno na sanie, wracają do domu. Ojciec mówi: / – Tak. Analiza przykładów użycia języka wiąże się z wymienianymi w pracach etnologów autostereotypami Żmudzinów. Sami Żmudzini twierdzą, że są „bardziej porywczy i bardziej obraźliwi, bardziej gniewni, grubsi, powolniejsi, bardziej zazdrośni, bardziej niechlujni, bardziej zamknięci i wreszcie... najbardziej uparci” (Kalnius 2002: 37). Por.: : My, Żmudzini, do książek nie zaglądamy, mówimy wprost lKŽXIII719;żmudzka grubiańskość5 znajduje we mnie odpowiednie dla siebie miejsce. Poza tym Żmudzini uważają się za szczerych, przyjaznych, gościnnych, wytrwałych, odpornych i pracowitych (zob. Kalnius 2002: 37). Pisarz emigracyjny Apolinaras Petras Bagdonas, który opublikował utwory napisane po żmudzku, wychwala Żmudzinów: Aš če nanuoru parbiegti vėsą Žemaitėjas istuoriją, tik nuoru pabriežti, kad žemaitee sava narsumu, atkaklumu ėr meile gimtam kraštun pralenkė kitas aisčių gimines bagdMP8. 5 w sprawie użycia przymiotnika grubus w znaczeniu „niegrzeczny, szorstki” zob. d r u k t e i n y t ėV. w sprawie uznawania przymiotnika grubus za semantyzm. – Res humanitariae 6,Kłajpeda:WydawnictwoUniwersytetuKłajpedzkiego,2009,42–55(orazwskazanątamliteraturę). S.PaPaurėlytė,K.ŽuPerKa.Cechycharakterumieszkańcówlitewskichregionówetnicznychwjęzykowymobrazieświata 193 wśródutrwalonychwtekstachcechcharakteruDzukówniematakich,którewyraźniebydominowały;częściejwspominasięodzukowskiejszczerości.Napodstawieprzykładówużyciamożnająuznaćzawyróżniającącechę- Dzuków:Samotna kobieta wychowała syna Edwarda i córkę Ewelinę, wszczepiła im przyrodzone cechy dzukowskiej pracowitości i szczerości; SzczerzepodziękowałmuimieszkańcomAlytusu<...>uczestnicydniLASS„- Spotkania”,którzydoświadczylidzukowskiejszczerościigościnności.TęcechęcharakteruDzukówwzmacniajątakżeinneokreślenia,wyrażonesłowami- izwrotamiozbliżonymznaczeniu:Dzukowie bardzo lubią się zwierzać SigitasGeda(Mt199711106); zpełnymsercemdzukowskiejotwartościwyjawiłswójsekret; mieszkańcyBalbieriškis,choćsą„Dzukamizdomieszkąsuwalską”,sąbardzo- rozmowniigościnni ll20042022;zcałądzukowskąotwartościąwygłosiłkazaniedlapowolnych- zanawyków; Trudno znaleźć większego „człowieka duszy” niż Dzuk, a pieśni dzukowskie są najbardziej wymownym zwierciadłem tej „duszy” tVa20050723–29.AlojzasGudavičiuswśródlitewskichstereotypówwymienia- powiedzenieDzuk – to wesoły i dobroduszny człowiek (zob.Gudavičius2009:216).PierwiastekuczuciowyprzybliżaDzukówdoetnicznychAuksztotów:osobomzobugrupprzypisujesięuczuciowość,oczywiścieróżniąsięjednakprzymiotnikiabstrakcyjne,uogólniającookreślająceistotęcharakterugrupyetnicznej–określeniadzukowskiiauksztocki:Pamiętam, że mnie i Vytautasa Bubnysa zdumiała szczególna atmosfera wieczoru, który przeciągnął się do późna, dzukowska uczuciowość.PonadtoDzukowieopisywanisątakżejakoludzie,którzynieprzywiązująwiększejwagidorzeczymaterialnych:Ogólnie rzecz biorąc, Dzukowie to ludzie o bardzo poetyckiej duszy. Żyją jak ptaki. Takie drozdy-śpiewaki. To szczególne litewskie plemię. W ich sposobie myślenia interesujący jest egzystencjalizm. Żyją dniem dzisiejszym, nie gromadzą majątku JonasJurašas(Mt199711106). Dzukowiecharakteryzująsięswoistympojmowaniemdumyihonoru,określanymzapożyczeniem- unoras6:Bene wszyscy Dzukowie są tacy mali jak, no jak to powiedzieć, nie obrażając waszego dzukijskiego unoru.Dzukijskapracowitośćjestuwarunkowanadzukijskąenergią.Topozwalaprzypuszczać,- żeosobyztejgrupyetnicznejniesąjedyniebiernymiiuczuciowymiobserwatorami:Dolejemy i dzukijskiej energii. W dowcipnym opowiadaniu VytautasaRimkevičiusa„Diabelskiepokusy”(omieszkańcachLitwynależącychdoczterechgrup- etnicznych)Dzukjestprzedstawionyjakoprzywiązanydorodzinnychstron,tęskniącyzanimi(- „wDzukijisłońcejestgorętsze”);przyjazny,rozmowny,interesującysiężyciemsąsiadów(mówidiabłu:„<...>niczegowięcejminietrzeba,byletylkoładnieporozmawiać!”;„tomydwajjesteśmyjakbykrewnymi!”); 6Polonizmonaras(onoras,unaras,unoras)jestużywanywznaczeniu„przesadnepoczuciewła- 200 KalbOSKultūra|83 ll–Wolna gazeta. snejgodności,duma,pycha,ambicja”(lKŽVIII1004,1005;lKŽXVII450,458).lM–Literatūra ir menas (tygodnik). lr–Lietuvos rytas (dziennik).Mair–Maironis.Raštai 2,Wilno,1988. Mt–Metai (czasopismo). OrintKll–P.Orintaitė.Co zadecydowały laumės. W lasach Liepalotai.wspomnienia, szkice,Wilno,1993. r–Respublika (dziennik). rimk–V.rimkevičius.27 wyznań,Wilno,1975. StrielktV–J.Strielkūnas.Tylko jeden raz,Wilno,1998. Šn–Šiaulių naujienos (dziennik). tVa–TV antena (czasopismo). lIteratūra b l i u m a s r.1998:Wprowadzenie do psychologii etnicznej,Wilno:litewskiinstytutinformacji. Č i g r i e j u s  h.[wywiad].–Literatūra ir menas, 19930306. G u d av i č i u s  a.2009:Etnolingwistyka (Naród w języku),Szawle:wydawnictwoUniwersytetuSzawelskiego. K a l n i u s  P.2002:„Inni”wśród„swoich”:stereotypylitewskichgrupetnograficznych.–Lietuvos etnologija 2(11), Wilno:wydawnictwoLitewskiegoInstytutuHistorii,23–52. K a l n i u s  P.2006:SamoświadomośćmiejscowejludnościpograniczaAukštaitijiiŻmudzi.- –Lietuvos etnologija 6(15), Wilno:wydawnictwoLitewskiegoInstytutuHistorii,95–119. K a l n i u s  P.2007:EtnicznośćŻmudzinów:istniejącaczykonstruowana?–Tautosakos darbai34,15–32. lKe2008:Encyklopedia języka litewskiego. Pod redakcjąKazysaMorkūnasa, zredagował Vytautasambrazas.2aspoprawioneiuzupełnionewydanie,Wilno:InstytutWydawniczyNaukiiEncyklopedii. n a k i e n ė  a.2007:PoszukiwaniesamoświadomościŻmudzinówwinternecie.–Tautosakos darbai34,214–220. Pa k a l n i š k i s  V.2001:Żmudzkośćwglobalnymświecie.–EtnologiaLitwy 1(10),Wilno:wydawnictwoInstytutuHistoriiLitwy,199–216. PŻ1993:Słownik psychologii. redaktorzyRimvydasAugis,RimantasKočiūnas,Wilno:WydawnictwoNaukiiEncyklopedii. S avo n i a k a i t ė  V.2007:wspólni,leczswoi:owspółczesnychAuksztotach.–KulturaLitwy:ZwyczajeAuksztoty.RedaktorŽilvytisŠaknys,Wilno:wydawnictwoInstytutuHistoriiLitwy,169–208.  S.PaPaurėlytė,K.ŽuPerKa.Cechycharakterumieszkańcówlitewskichregionówetnicznychwjęzykowymobrazieświata 201 tu m ė n a s  V.2007:Konwencjonalne,klasyfikacyjneiinterpretacyjneaspektytożsamości- regionalnejorazichzwiązkizesztukąludową. – EtnologiaLitwy 7(16), Wilno:wydawnictwoInstytutuHistoriiLitwy,125–156. Ž u p e r k a  K.2006:Komentowaniegwarywtekstachnielingwistycznych.–Acta humanitarica universitatis Saulensis.Pracenaukowe,Szawle:wydawnictwoUniwersytetuSzawelskiego,178–191.       Otrzymano20100929 cechycharakterystycznelitewskichgrupetnicznychwrzeczywistościjęzykowej Streszczenie artykuł przedstawia badanie cech charakteru Litwinów przypisywanych ludziom reprezentującym różne podgrupy etniczne i kulturowe, tj. Auksztotom, Żmudzinom, Dzukom i Suwalczanom. Materiał zebrano z środków masowego przekazu, literatury pięknej, języka mówionego, słowników i elektronicznego korpusu współczesnego języka litewskiego (Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas). Wyniki analizy lingwistycznej uzupełniono danymi eksperymentalnymi z testu skojarzeń. Wyniki sugerują, że Auksztoci (górale) są poetyccy i emocjonalni, a ich charakter stanowi połączenie smutku i wesołości. Najbardziej wyrazistą cechą Żmudzinów jest upór, nierozerwalnie związany z wytrwałością, bezpośredniością, godnością i poczuciem własnej wartości. Dzukowie są najczęściej określani jako szczerzy, otwarci i wrażliwi ludzie o szczególnym kodeksie honorowym. Ludzie pochodzący z Dzukii nie przywiązują dużej wagi do dóbr materialnych, jednak, jak ustalono w niniejszym badaniu, bogactwo materialne ma ogromne znaczenie dla Suwalczan. Podgrupę tę opisuje się jako skąpą, oszczędną, uporządkowaną i inteligentną. Niektóre cechy charakteru można przypisać więcej niż jednej podgrupie etnicznej, lecz nie ustalono ani jednej cechy wspólnej dla wszystkich podgrup. SIlVIJaPaPaurėlytė KazIMIeraSŽuPerKa UniwersytetSzawelski ul. Povilo Višinskio 38, lt-76352 Szawle [email protected] [email protected]