scieee Open visual document viewer

Normų nestabilumo priežastys būvio konstrukcijose su veiksmažodžiu „tapti“

Rita Miliūnaitė

Full text

46 Logos Cul u a | 85 RITA MILIŪNAIT ins i u o da língua li uana No M NEs abIluMo PIEŽas Ys sidoVIo KoNs uKCIJosE com VEIKsMaŽoŽIu TAPTI ESMINIAI VOODŽIAI: sin aksė, bū io aiška, leksika, kodi ikacija, no mas de linguagem, a osena. 1. ĮVaDINĖs Pas abos engian naujus no minamuosius da bus a ba naujus esamųjų leidimus, kyla bū inybė pe žiū ė i į eisin as no mas, ypač s y uojančius, ne isai aiškius casos, compa a codi icação com no os dados a osena e às ezes aquela codi icação co igi igo i i, es elni i ou p ecisa ini, di e enciui i aiškos meios e sua a aliação. obje i o do a igo empone e desc e e um a ual comunhinesa codi icação da língua li uânica e a osenos p oblemá, elacionada com di e sai uojança es ado aiška daik a a diškų e especialmen e būd a diškųjų pala as cons uções com eiksmažodžiu ap i. P oblema é mui o mais amplė do que um só des e ad e bo cons uções, mas o na caso, seman iniai e g ama iniai ad e bo peculia idades e a osena bem e ela a essência dessa cons uções aiškos a iai ação e pe mi e p ocu a de no mas ins abilidade causas. A es e ema em-se que ol a cons an emen e (plg. Kniūkš a 1983: 3038; Šukys 1997: 2032; Miliūnai ė 2004: 2639), pois e bem supe isionadas nas á eas de consumo da língua comum (pagg undiniuose dien aščiuose, g ožinės li e a ū os e imuose, e c.) eiškian bū į ne semp e laikomasi kodi ikuo ų no mų, a menos edaguojenoje a osenoje no minių i neno minių aios p iemonių, pa yzdžiui, neno ma i o būd a diškų žodžių konku encija s le niais (s ai os jie adia al e na i a) gana yški. po an o es as axas não são es á eis. Va osenoja mui as ezes pode encon a de um modelo semelhan e, mas a iai ujanças no minês e neno minês aiškos sakinių, plg.: . MIūNaI . No mas ins abilidade causas de es ado em cons uções com açõesmaodžiu o na 47 Simpliamen e alando, ba anhas, especialmen e mais longos man idos, o nam-se óxicas, po an o hoje as cul i ando nem se pe mi e usa pes icidas. (mano saúde.l , 2012) Iškas as bul es p ecisa man e amsiai, ou a ez suas sužaliuoja, su ygs a e o na-se poisingomis. (g ynas.l , 2012 03 31) Va iações oco eu mesmo no mesmo au o us ex o, e dade, adian e ap esen ada a igo ex ac ada não com eiksmažodžiu o na , e com aze , com o qual es ado aiška ge almen e es i no miškesnė: Falbu sob e li e ą spaudą, [...] que li e do pašalinių in e esų, da ančių žinia sklaidą neobjek y ia i endencinga. [...] Melas az mediações esp odį suskilusį, e quem en ão ai que e c e nesse esp odžiu. [...] isso az mídia maximamen e li e não só do go e no, mas ambém de negócios in e esses, e den o da mídia ainda é necessá io p o ege jo nalis as do mais al o es acioná ios. (del i.l , 2011 05 O7) Em busca des a não-expi an es1 e a oseno a é o alecendo compe i i idade (densa pa e da pública a osena não é especialmen e egulada) azões, p imei o é p eciso desc e e , o que lemb a no ma, em que c i é ios baseia ela de ine-se, como sepa am-se casos ad e sminos. 2.VIo aIŠKos No Mas lEMIaN Ys VEIKSNIAI E P esa IN будуVIo aIŠKos com TAPTI CODIFIKaCIJa baseando-se nas no mas de cons ução aiškos sk a linguineisiais li e a u a, no mamais abalhos e usuena dados, pode-se a i ma que as no mas de cons ução aiškos linksinha escolha em cons uções com á ios accionmae odiais lema os seguin es ac o es mais impo an es: 1) Semân ica do e bo e suas o mas; 2) es ado de mani es ação daik a a diškaisiais ou būd a diškaisiais pala as; 3) modo de habi ação (pas o us ou empo á io); 4) posição sin acsica nes e a igo é le an ado hipo e ico ac o . Esses a o es, en e si de a iada in e ação, um ao ou o complemen ando ou ki sdamiesi, b ėžia a iações ab imą espaço, na qual, é p eciso econhece , 1 bū io įnagininką pa e nominalino eikš i não ez é aisęs e Jonas Jablonskis, plg.: ondas [...] o na am-se amsia azuis (= amsia azuynos) (plačiau e Pi očkinas: 1986 190). 48 Lingbos Kul ū a | 85 i mes e não oscilujan es podem se apenas aqueles usuá ios da língua, que êm um bom senso de linguagem. Só só basea -se em eg as e en e elas não pega e ado é ealmen e es ado de aiškos con ex o. Išei ies ašku imkime eiksmažodžio ap i kodi ikaciją no minamajame Daba inės lie u ių kalbos žodyne neleng a. Panag inėkime, kaip nu ody i eiksniai eguliuoja bū io aiškos no mas su eiksmažodžiu ap i, ka u ž elgdami į šį eiksmažodį i pla esniame (DŽ6e), onde no ma não como alguma de inida, mas glaus ai ilius aciniais pa yzdžiais pa ody a: àp i, apa, ãpo da y is, e s i: T. moky oju, gydy oju. T. homemumi. ~ A s sonjonė ik o e? Ele ãpo ico. Como . u ningam? Fixa dois impo an es assun os: sinonimiška a osena com eiksmažodžiais da y is, i s i e no mos cen as: 1) cons uções com daik a a diškaja aiška: o na quem? įnagininkas; 2) cons uções com būd a diškąja aiška: o na qualam? os al e na i os aleg nios. 2.1. Semân ica do e bo- e bo No minė es ado io aiška não de odas as açõesmažodžių cons uções uni o memen e submūs a companhiões es ado io aiškos dėsningumams. Veiksmajodžiai, com os quais ge almen e cons i uem-se cons uções de es ado, condicionalmen e podem se espa os em di e sos g upos seman ines, e elas de pa e elacionadas, como se á is o, com o es ado aiškos ski ingum. Em uma de á ias mais impo an es caienka e eiksmazodis o na : 1) exis ência signi icações eiksmažodžiai (bū i, de pa e (pa)lik i2); 2) sensações, inge imo signi icância açõesmaodžiai (dė is, apsimes i, a ody i, eus is, pas us i); 3) i smo (passamen o em ou a cons ução) signi icado açõesmažodžiai ( ap i, pasida y i, (pa) i s i, de pa e (pa)lik i); 4) açõesmažodžiai do signi icado da concessão do s a us (p ecizin i, (pa)skelb i, (pa)ski i); 2 Veiksma odo (pa)lik i seman ika d ilypė, en ão ele a es e g upo dis ingui-se apenas condicionalmen e: daik a a diškosios aiškos cons uções seu signi icado achima i smo signi icado […] 5. en a em que condição; 7., o na -se, e būd a diškosios aiškos kons ukcijose mais eqüen men e exis is amen o signi icmei bū i e con inua okiam pa (DŽ6e), plg.: kū inys icou inacabada. . MIlIūNaI . No mas causas de ins abilidade de es ado em cons uções com açõesmajodžiu o na 49 5) in oduizim do signi icado açõesmajodžiai (laiky i manyimo esan signi icadome, chamini). Šių eiksmažodžių semân ica em pa e elacionada com já mencionė u e cei o eiksniu eiškiamo bū io pobūdžiu ikinas jis a pas o us. isso é impo an e daik a a diškųjų pala as de aiškai. Esama yškaus polinkio pas o ų bū į eikš i a dininku e ou os al e na i iaisiais linksniais, e laikiną ou a iamą įnagininku. Vi smo (passamen o em ou o cons uí) g upo açõesmajodzes mesma complikuočiausia cons uções de cons u io es es açõesmajodzes o mam com di e en es an o daik a a diškųjų, quan o būd a diškųjų pala as linksniais: algumas açõesmajodžiai links a į įnagininko pusę, ou os į al e na y iųjų linksnių (plačiau sky elyje 2.2). Como indicado DŽ6e, ação- e bo o na codi icado uma signi icação3, que desc i a sinonimíscas ações- e dozijes aze , i s i (jeis, como mencionado, en am na mesma i smo, ou passamen o em ou a cons ução, g upo seman ino). das línguas Lie u ių eiksmažodžių junlumo dicodyne (sližienė 2004: 297298) sepa adas dois o na signi icados: 1) i s i como (Pasakoje, os ama elos o nam-se bonžiu jo emikaičiu); 2) doa -se quan o adqui indo quais no os aços (ou a p o issão, ou a posição na sociedade, ou a a aliação, s a us, e c.) (Ce as escolas o na am-se gimnazios). ambém dá-se a no a que [ ]eiksmažodis o na , pe dekêsio com įnagininku e usado com a dininku de būd a džio ou daik a a džio, ai jun imi do na a i o compos o, exemplo. : Ele o nou-se e oz, c uel e não mise ico dioso. [...]“. būd a diškosios aiškos casos smulkiau nãoabūdinam, po que sin aksiškai isso não con ole elação. Išnag inėjus lKŽe p imá ias o na signi icados da i is comoam, com o, anss i com exemplos, is o ais seus mais impo an es po eikšmns: 1) passagem em ou a cons ução: o na apmeniu (egle, a na...); 2) ansição pa a ou o s a usą ( empo ão ou pe manen e): o na -se a guoliu ( aldy oju, compa ininkais...); 3) inga ação de ca ac e ís ica: a) in odução da qualidade in e na: o na saudá elam (laimingam, não i am...), b) in odução da qualidade ex e na: o na u ingam ( a gingam, e melonam...). 3 A pala a de língua Li uânia (lKŽe) o na signi ica i os ap esen a-se mais de odo oi o, mas só a p imei a da y is kokiam, kuo, i s i kuo e da pa e segunda pasida y i, į yk i, ik is, simila men e como indicada e DŽ6e, ealmen e unciona na a ual a osene. 50 Kalbos Kul ū a | 85 aigi eiksmazônio o na signi icado unsakimen o só sinonimais nãoskleidzia de odas seus seman icos peculia idades. além disso, é impo an e de e mina se o na e seus sinônimos i s i e aze (įeinan ys em a mesma g upo signi ica i os, quando alamos sob e es ado de cons uções) em quais de signi ica i os di e enças. a jiju olhando pa a a a ual a osená, ê-se que des as ês açõesmažodžių semân ica (caim e es ado de cons uções aiškos no mas) coincide apenas em pa e (ž . ig.). a as a-se daik a a dinių e būd a dinių cons uções aiška, e mais impo an e dois dis in os obje o (ou sujei o) e ca ac e ís ica cai os aspec os: i smo (esminio mudança) s pa inio mudança. en ão esses açõesmaodijos apenas po causa das di e enças de signi icado não podem se usados comple amen e p amaišiui. PaV. Veiksmaodžių ap i, i s i, pasida y i sinonimija (D daik a a dinės aiškos kons ukcijose, b būd a dinės aiškos kons ukcijose) Neišleis ina dos akių e o a o que eiksmaodžiai da y is (pasida y i) e i s i em anzi y inius a liepinius adui e (pa)da y i, a ap i u ilizado só como in anzi y inis: mies ą pada ė nea pažįs amą mies as pasida ė apo nea pažįs amas, Ø mies as nea pažįs amas, pa e ą nea pažįs amu ė mies as i o nea pažįs amu. Veiksmajodis o na numais casos links a em da y is pusę, ou os em i s i. essa sua peculia idade semân ica p o a elmen e não é pouco lemb a e a iai uojança es ado de cons uções com ele aišką, pois es ado de aiškos cons uções com açõesmaodžiais pasida y i e i s i no mas são di e en es. aigi seman ico c i é io, escolhendo nessas cons uções es ado io aišką, não é con iá el e é uma das azões, po quê es ado io cons uções com eiksmažodžiu o na no mos não são es á eis. . MIlIūNaI . No mas causas de ins abilidade em cons uções de habi ação com eiksmažodžiu o na 51 2.2. Daik a a diškieji ou būd a diškieji pala as com daik a a diškaisiais e būd a diškaisiais pala as eiksmažodžiai, com os quais ge almen e são cons i uídas cons uções do es ado, são usados mui o a iadamen e, no mas em isokių išlygų e izumčių (ž . len elę; nela exemplos com ap i pa yškin i). lEN El. cons uções de cons ução com daik a a diškaisiais e bū a diškaisiais pala as no mos4 (Į įnagininkas; a al e na i ieji linksniai)5 seman inės eiksmažo- džių g upės Kons ukcijų su daik a a diškaisiais žodžiais no mos Kons ukcijų su būd a diškaisiais žodžiais no mos 1. Signi icado de Exis ência (bū i) a; a às ezes e Į5: Dėdė é p o esso . A él e a li og išys. I mão se á banquei o banquei o. a: Des o é ico. O espe aculo oi imp essionan e. Ruduo ai longo e quen e. 2. Jausenos, apsime imo signi icado (apsimes i, a ody i, dė is, g ande pasijus i) e Į a: Ele ingieu k ailiu. Eles pa ecem bons an i iões. Boksininkas dedasi u uolis digeliu u uoliu. Nusk iaus asis pasiju o eisuolis eisuoliu. a: Ele ingiu não es a bem. B olienê pa ece susci ada. Neimynas dedasi mui o nusc iaus as. Ficamos elizes. 3. Signi icância de opo ou submudança (lik i, aze , o na , i s i) Į e a ou Į: Ele se ez p esiden e da comunidade p esiden e. Mais dois candida os o na am-se memb os do pa ido memb os. O sonho o nou-se ealidade. O menino icou widlaičiu našlai is. ou Pa a a: Sek e o é azia mui o mui o įzūli. O obje i o o nou-se acilmen e alcançá el. Um espuchão de madei a ans o mado em dou inho. Todos ica am sa is ei os. 4 e e e-se à publicação Kalbos pa a imai (KP 2003), embo a nele não odos os casos sejam nomeados. sakinių modelos sup essimila , que mos asse só a iações esmę. 5 aišką decide o pobúdis de es ado pe manen es ou empo á io (isso mui as ezes indica o con ex o). 52 Logos Cul u a | 85 seman inės eiksmažo- džių g upės Kons ukcijų su daik a a diškaisiais žodžiais no mos Kons ukcijų su būd a diškaisiais žodžiais no mos 4. signi icado da concessão do s a us (pascelb i, (pa)ski i, econhece ) Į: Eles os decla a am encedo es. Popiežių p e ende p oclama -se san e. Jê nomeou ice-p esiden e. Pa a e a ou Pa a6: O ibunal o econheceu não culpado não culpado. Posėdį anuncibiu começê u começė ą. Nos designou esponsá eis po seminá ios o ganiza imen o. 5. Signi icado de Insc ição (laiky i, (pa) adin i) Į: Me ainda empo chegêliu. Iê pode chama -se išsişokėliu. Į: O Minis o conside a es as ligações dos países como pe spec i as. P esiden eê Os abalhos do Go e no chama am his ó icos. De odos os g upos de açõesmaodzes como e i i ex emamen e a ii ujanças no mas codi icadas se dis ingue a e cei a, i smo ou pa ilío mudança signi icms, g upo, na qual jus amen e e é açãomazodis o na . en e di e en e no mina aišką (ypač su būd a diškaisiais žodžiais) con endo açõesmažodžių da y is e i s i a sidū usios kons ukcijas com eiksmažodžiu ap i, pode-se dize , é p óp ia em si pasme k os se ins abilos. 2.2.1. b e emen e ž elg e kemos em cons uções com o na daik a a diškąją aišką. Como e ou os açõesmaodijos do e cei o g upo de aco do com seu semân ico ( eikš i kin amą, e não pas o ų bū į) o na dėsningai é endęs se u ilizado com įnagininku. Veiksmajodžio aze no mas a ijuja, mas įnagininkas conside ado pe spec i y esnio. com i s i no ma é conside ado apenas įnagininkas; ele e a oseno é o e. com o na įnagininką como no ma o necem não só DŽ6e, mas e ou as on es de codi icação, po ém econhecidos e al e na i os aleg niai (especialmen e equen e a dininkas). Eles são conside ados a mybe, obsole a, mas de a osenos nesi aukiančia (em pa e, p ecisa se pensa , de ido pe sis engimo e ao įnagininko baimės) no ma ( 2003KP: 20): o na ( apo...), que (gali...) o na kas m. ; psn. o na ( apo...), que (gali...) o na como es adoui signi ics i, quando ele é di o daik a a džiu ou ou a daik a a diškuoju pala a 6 Po necessidade des a g upo no mas de codi icação co egação já es á esc i a (ž . Miliūnai ė 2004: 35); a ealioji no ma cla amen e inclin a pa a įnagininką. . MIlIūNaI . No mas causas de ins abilidade es ado em cons uções com açãomaodžiu o na 53 e en a êzida empo a iidade, i imas com: Ela o nou g u l b ė ( gulbe). Ku ią dia e eu apsiu d i e k o i u s ( di ek o ium). Ele mui o que ia se daquelas delegações n a y s ( ma iu). Es e caso em si mesmo po causa no mas não le an a quaisque especiais p eocupações, embo a a osenoie o na com a dininku não é mui o a o, plg. : Junoji es ela de nada 15-me ė ū a Meilu y ė o nou olímpica čempio nė. (balsas.l , 2012 07 30) Ko Li u a em que ap ende pa a se o na um país ideal [an aš ė]. (al a.l 2012 06 24) Keblumų causa isso, que ins á eis, s y uojan i daik a a dinės aiškos no ma não pode nãoik i e būd a dinės aiškos no mų. 2.2.2. būd a diškųjų pala as įnagininkas com mui os conside á eis eiksmažodžių conside ado sla ų kalbų į aka (ž . amb azas 1990: 67); isso con idas e os, dos undamen os e danças adicional nosso sis ema sin ác e, po an o es i amen e co igido, plg. Shukys 2003: 160 ( aipém 1997: 2032): Quando es ado is nosacomas būd a džiu ou būd a diškuoju žodžiu (daly iu, būd a diškuoju į a džiu, например.: koks, oks..., būd a diškuoju skai a džiu, например.: pi mas, penk as...), įnagininkas sla išku e nunca conside ado ne a o inas. [...] būd a diškųjų pala as do es ado įnagininkas, empumiando an ąjį d ejybinio linksnio dėmenį, é equen e e mui o g ande e o, g iaunan adicional a sis ema sin aksės da língua Li uânia. conside a iningcy ina no ma da língua li uânica, que do compos o a dazônio a ino (daugel sin aksininkų o chama sudu iniu) a pa e nominine, exp essis a būd a diškuoju pala a (būd a džiu, daly iu, kelin iniu skai a džiu, būd a dišku į a džiu koks, oks, be koks, ši oks, isoks e e c.), no pe sonal diccioná io de e se combinada com a ação (ge almen e com daik a a džiu ou daik a dišku į a džiu). Veiksmajodžiai, que são usados apenas com būd a diškųjų pala as de įnagininku ( i s i kokiu, -ia), ou cons uções, cujos aiška a iai uja, conside am exceções ( a plg. asima ičius 1972a: 1820; Kūkniš a 1983: 3234). Veiksmajodis o na isim imi nãoikomas7, būd a diškasis įnagininkas kons ukções com ele co eos como didelė klaida, embo a a osenoje desses e os e a iações aps u, plg. : 7 e dade, P anas Kniūkš a classi ica o agi mažodį ap i ao pusiau sa a ankiškos eikšmės eiksmažodžių g upo i s i, pa e i, pada y i, laiki i, p ipažin i, com os quais būd a džio įnagininkas nominine dalimi na a i o įmigiamas, mas isso pode apsi ikamen o, po que no mesmo a igo classi ica become e ao agi mažodžių lik i, pasi us , a ody i, bū i, com os quais, a ibu o es de apelidos e daik a a džių naglabū a, e esses cliosnininkai aiso (Kniūkš a 1983: 33; 35). 54 Logos Cul u a | 85 Nas o igens da democ acia ela não e a po si en endida, as undações da democ acia con empo ânea klojusieji Eu opa e amé ica cons u o es pe ei amen e en ende am, que li emen e ap esen as i on ade eleições pode só sa a ankiškas e independen e cidadão. Po que uma libe a esc a os ou penjaunis as à libe dade, e udo o que ou a c ia condições pa a eles o na em au á ankiškais, esponsá eis po suas a i idades e escolhas consequências. (al a.l , 2012 10 31) es ando a dois im minu os an es da mo e homem o na sime išku. Mi damas homem, se não es i e injalado, paside e bas an e simé ica. (balsas.l , 2012 10 20) num es udo oi descobe o que conhece com uma pessoa eliz aumen a 15,3 po cen o a possibilidade de um p óp io o na -se eliz. se o seu amigo em um amigo eliz, a p obabilidade de ocê o na -se eliz aumen a 9,8 po cen o. Mesmo um eliz amigo do seu bai o sese s aumen a a sua possibilidade de se eliz 5,6 po cen o. (del i.l , 2008 12 05) No en an o, é econhecido que às ezes as sen inhas com no minas duasjibinas linksnių cons uções, usadas em esc i os elhos, daba pode a o ia nemé i, nena ū alūs (Kniūkš a 1983: 37; Šukys 1997: 30), ais que, po an o, sugges am um link pa a a linha de duasjibinas links, g e a, aioma e ou os ipos de p ijungas (p u inas). aigi pode-se dize , que daik a a diškosios e būd a diškosios es ado de aiškos com o na ski ingumas é mais uma, egu e não g ande, mas há mui o į a dijama (plg. asima ičius 1972b: 1625; Šukys 1998: 256) azão, de ido o que oco e iolações da no ma e e ac uando in e inas analíjias8, e con undindo consumido es. 2.3. Bū io pobūdis Daik a a diškosios aiškos no mas signi ica i os em alados cons uções exp essikiam es ado de es ado pobūdis se ele cons an eus, ou empo á io (ž . Kniūkš a 1983: 3132). isso elacionados com eiksmajodžių semân ica (às ezes a é com di e en e do mesmo eiksmajodžio, especialmen e se , di e en es empos de con eúdo), mas di e a con o midade não. es ado io ca ac e (i aišką) pode se de e minado con ex o, po exemplo: Qual empo eles o am de bons amigos; Eles e am anceses. Veiksmajo di o na , con endo a ian e es ado ( e smo) signi icado, cons uções daik a a diškoji es ado aiška, como oi is o, a ia uza, mas aquela a iação não es á elacionada com quaisque qualque es ado ipo pe manência ou empo á io onsal iais. 8 Como uma das causas es imulan es do sujei o ad i dino é mui as ezes indicado e possí el elip inis ais cons uções pobúdis: Ele o nou-se isminčium → o nou-se homem sábio → o nou-se sábio.