Normų nestabilumo priežastys būvio konstrukcijose su veiksmažodžiu „tapti“
Full text
46 Logos
Cul u a | 85
RITA MILIŪNAIT ins i u o
da língua li uana
No M NEs abIluMo PIEŽas Ys
sidoVIo KoNs uKCIJosE com
VEIKsMaŽoŽIu TAPTI
ESMINIAI VOODŽIAI: sin aksė, bū io aiška,
leksika, kodi ikacija, no mas de
linguagem, a osena.
1. ĮVaDINĖs Pas abos
engian naujus no minamuosius da bus a ba naujus esamųjų leidimus,
kyla bū inybė pe žiū ė i į eisin as no mas, ypač s y uojančius, ne isai
aiškius casos, compa a codi icação com no os dados a osena e às ezes aquela
codi icação co igi igo i i, es elni i ou p ecisa ini, di e enciui i aiškos meios e
sua a aliação. obje i o do a igo empone e desc e e um a ual comunhinesa
codi icação da língua li uânica e a osenos p oblemá, elacionada com
di e sai uojança es ado aiška daik a a diškų e especialmen e būd a diškųjų
pala as cons uções com eiksmažodžiu ap i. P oblema é mui o mais amplė do que
um só des e ad e bo cons uções, mas o na caso, seman iniai e g ama iniai
ad e bo peculia idades e a osena bem e ela a essência dessa cons uções
aiškos a iai ação e pe mi e p ocu a de no mas ins abilidade causas. A es e ema
em-se que ol a cons an emen e (plg. Kniūkš a 1983: 3038; Šukys 1997: 2032;
Miliūnai ė 2004: 2639), pois e bem supe isionadas nas á eas de consumo da língua
comum (pagg undiniuose dien aščiuose, g ožinės li e a ū os e imuose, e c.)
eiškian bū į ne semp e laikomasi kodi ikuo ų no mų, a menos edaguojenoje
a osenoje no minių i neno minių aios p iemonių, pa yzdžiui, neno ma i o
būd a diškų žodžių konku encija s le niais (s ai os jie adia al e na i a) gana
yški. po an o es as axas não são es á eis. Va osenoja mui as ezes pode
encon a de um modelo semelhan e, mas a iai ujanças no minês e neno minês
aiškos sakinių, plg.: . MIūNaI . No mas ins abilidade causas de es ado em
cons uções com açõesmaodžiu o na 47 Simpliamen e alando, ba anhas,
especialmen e mais longos man idos, o nam-se óxicas, po an o hoje as
cul i ando nem se pe mi e usa pes icidas. (mano saúde.l , 2012) Iškas as bul es
p ecisa man e amsiai, ou a ez suas sužaliuoja, su ygs a e o na-se poisingomis.
(g ynas.l , 2012 03 31)
Va iações oco eu mesmo no mesmo au o us ex o, e dade, adian e
ap esen ada a igo ex ac ada não com eiksmažodžiu o na , e com aze ,
com o qual es ado aiška ge almen e es i no miškesnė: Falbu sob e li e ą
spaudą, [...] que li e do pašalinių in e esų, da ančių žinia sklaidą neobjek y ia
i endencinga. [...]
Melas az mediações esp odį suskilusį, e quem en ão ai que e c e
nesse esp odžiu. [...]
isso az mídia maximamen e li e não só do go e no, mas ambém de negócios
in e esses, e den o da mídia ainda é necessá io p o ege jo nalis as do mais al o
es acioná ios. (del i.l , 2011 05 O7)
Em busca des a não-expi an es1 e a oseno a é o alecendo
compe i i idade (densa pa e da pública a osena não é especialmen e
egulada) azões, p imei o é p eciso desc e e , o que lemb a no ma, em que
c i é ios baseia ela de ine-se, como sepa am-se casos ad e sminos. 2.VIo
aIŠKos No Mas lEMIaN Ys VEIKSNIAI E P esa IN будуVIo aIŠKos com TAPTI
CODIFIKaCIJa baseando-se nas no mas de cons ução aiškos sk a
linguineisiais li e a u a, no mamais abalhos e usuena dados, pode-se
a i ma que as no mas de cons ução aiškos linksinha escolha em
cons uções com á ios accionmae odiais lema os seguin es ac o es mais
impo an es:
1) Semân ica do e bo e suas o mas; 2) es ado de mani es ação daik a a diškaisiais ou
būd a diškaisiais pala as; 3) modo de habi ação (pas o us ou empo á io); 4) posição
sin acsica nes e a igo é le an ado hipo e ico ac o . Esses a o es, en e si de a iada
in e ação, um ao ou o complemen ando ou ki sdamiesi, b ėžia a iações ab imą espaço, na
qual, é p eciso econhece , 1 bū io įnagininką pa e nominalino eikš i não ez é aisęs e
Jonas Jablonskis, plg.: ondas [...] o na am-se amsia azuis (= amsia azuynos) (plačiau e
Pi očkinas: 1986 190).
48 Lingbos Kul ū a | 85 i mes e não oscilujan es podem se apenas aqueles usuá ios
da língua, que êm um bom senso de linguagem. Só só basea -se em eg as e en e
elas não pega e ado é ealmen e es ado de aiškos con ex o. Išei ies ašku imkime
eiksmažodžio ap i kodi ikaciją no minamajame Daba inės lie u ių kalbos žodyne
neleng a.
Panag inėkime, kaip nu ody i eiksniai eguliuoja bū io aiškos no mas
su eiksmažodžiu ap i, ka u ž elgdami į šį eiksmažodį i pla esniame
(DŽ6e), onde no ma não como alguma de inida, mas glaus ai ilius aciniais pa yzdžiais
pa ody a: àp i, apa, ãpo da y is, e s i: T. moky oju, gydy oju. T. homemumi. ~
A s sonjonė ik o e? Ele ãpo ico. Como . u ningam?
Fixa dois impo an es assun os: sinonimiška a osena com
eiksmažodžiais da y is, i s i e no mos cen as:
1) cons uções com daik a a diškaja aiška: o na quem? įnagininkas; 2)
cons uções com būd a diškąja aiška: o na qualam? os al e na i os
aleg nios.
2.1. Semân ica do e bo- e bo
No minė es ado io aiška não de odas as açõesmažodžių cons uções
uni o memen e submūs a companhiões es ado io aiškos dėsningumams.
Veiksmajodžiai, com os quais ge almen e cons i uem-se cons uções de
es ado, condicionalmen e podem se espa os em di e sos g upos
seman ines, e elas de pa e elacionadas, como se á is o, com o es ado
aiškos ski ingum. Em uma de á ias mais impo an es caienka e eiksmazodis o na :
1) exis ência signi icações eiksmažodžiai (bū i, de pa e (pa)lik i2); 2)
sensações, inge imo signi icância açõesmaodžiai (dė is, apsimes i,
a ody i, eus is, pas us i);
3) i smo (passamen o em ou a cons ução) signi icado
açõesmažodžiai ( ap i, pasida y i, (pa) i s i, de pa e (pa)lik i);
4) açõesmažodžiai do signi icado da concessão do s a us (p ecizin i,
(pa)skelb i, (pa)ski i);
2 Veiksma odo (pa)lik i seman ika d ilypė, en ão ele a es e g upo dis ingui-se apenas
condicionalmen e: daik a a diškosios aiškos cons uções seu signi icado achima i smo
signi icado […] 5. en a em que condição; 7., o na -se, e būd a diškosios aiškos
kons ukcijose mais eqüen men e exis is amen o signi icmei bū i e con inua okiam pa (DŽ6e), plg.: kū inys icou inacabada.
. MIlIūNaI . No mas causas de ins abilidade de es ado em cons uções
com açõesmajodžiu o na 49 5) in oduizim do signi icado
açõesmajodžiai (laiky i manyimo esan signi icadome, chamini).
Šių eiksmažodžių semân ica em pa e elacionada com já mencionė u
e cei o eiksniu eiškiamo bū io pobūdžiu ikinas jis a pas o us. isso é
impo an e daik a a diškųjų pala as de aiškai. Esama yškaus polinkio
pas o ų bū į eikš i a dininku e ou os al e na i iaisiais linksniais, e laikiną
ou a iamą įnagininku.
Vi smo (passamen o em ou o cons uí) g upo açõesmajodzes mesma
complikuočiausia cons uções de cons u io es es açõesmajodzes o mam
com di e en es an o daik a a diškųjų, quan o būd a diškųjų pala as
linksniais: algumas açõesmajodžiai links a į įnagininko pusę, ou os į
al e na y iųjų linksnių (plačiau sky elyje 2.2). Como indicado DŽ6e, ação- e bo
o na codi icado uma signi icação3, que desc i a sinonimíscas
ações- e dozijes aze , i s i (jeis, como mencionado, en am na mesma
i smo, ou passamen o em ou a cons ução, g upo seman ino). das línguas
Lie u ių eiksmažodžių junlumo dicodyne (sližienė 2004: 297298) sepa adas dois o na signi icados:
1) i s i como (Pasakoje, os ama elos o nam-se bonžiu jo emikaičiu); 2)
doa -se quan o adqui indo quais no os aços (ou a p o issão, ou a
posição na sociedade, ou a a aliação, s a us, e c.) (Ce as escolas
o na am-se gimnazios).
ambém dá-se a no a que [ ]eiksmažodis o na , pe dekêsio com įnagininku
e usado com a dininku de būd a džio ou daik a a džio, ai jun imi do
na a i o compos o, exemplo. : Ele o nou-se e oz, c uel e não
mise ico dioso. [...]“. būd a diškosios aiškos casos smulkiau
nãoabūdinam, po que sin aksiškai isso não con ole elação.
Išnag inėjus lKŽe p imá ias o na signi icados da i is comoam, com o,
anss i com exemplos, is o ais seus mais impo an es po eikšmns: 1)
passagem em ou a cons ução: o na apmeniu (egle, a na...); 2)
ansição pa a ou o s a usą ( empo ão ou pe manen e): o na -se
a guoliu ( aldy oju, compa ininkais...);
3) inga ação de ca ac e ís ica: a) in odução da qualidade in e na: o na saudá elam
(laimingam, não i am...), b) in odução da qualidade ex e na: o na u ingam ( a gingam,
e melonam...). 3 A pala a de língua Li uânia (lKŽe) o na signi ica i os ap esen a-se mais
de odo oi o, mas só a p imei a da y is kokiam, kuo, i s i kuo e da pa e segunda pasida y i,
į yk i, ik is, simila men e como indicada e DŽ6e, ealmen e unciona na a ual a osene.
50 Kalbos Kul ū a | 85 aigi eiksmazônio o na signi icado unsakimen o só
sinonimais nãoskleidzia de odas seus seman icos peculia idades. além disso, é
impo an e de e mina se o na e seus sinônimos i s i e aze (įeinan ys em a
mesma g upo signi ica i os, quando alamos sob e es ado de cons uções) em
quais de signi ica i os di e enças. a jiju olhando pa a a a ual a osená, ê-se que
des as ês açõesmažodžių semân ica (caim e es ado de cons uções aiškos
no mas) coincide apenas em pa e (ž . ig.). a as a-se daik a a dinių e būd a dinių
cons uções aiška, e mais impo an e dois dis in os obje o (ou sujei o) e
ca ac e ís ica cai os aspec os: i smo (esminio mudança) s pa inio mudança.
en ão esses açõesmaodijos apenas po causa das di e enças de signi icado não
podem se usados comple amen e p amaišiui. PaV. Veiksmaodžių ap i, i s i,
pasida y i sinonimija (D daik a a dinės aiškos kons ukcijose, b būd a dinės
aiškos kons ukcijose) Neišleis ina dos akių e o a o que eiksmaodžiai da y is
(pasida y i) e i s i em anzi y inius a liepinius adui e (pa)da y i, a ap i
u ilizado só como in anzi y inis: mies ą pada ė nea pažįs amą mies as pasida ė
apo nea pažįs amas, Ø mies as nea pažįs amas, pa e ą nea pažįs amu ė
mies as i o nea pažįs amu. Veiksmajodis o na numais casos links a em
da y is pusę, ou os em i s i. essa sua peculia idade semân ica p o a elmen e
não é pouco lemb a e a iai uojança es ado de cons uções com ele aišką, pois
es ado de aiškos cons uções com açõesmaodžiais pasida y i e i s i no mas são
di e en es. aigi seman ico c i é io, escolhendo nessas cons uções es ado io
aišką, não é con iá el e é uma das azões, po quê es ado io cons uções com
eiksmažodžiu o na no mos não são es á eis.
. MIlIūNaI . No mas causas de ins abilidade em
cons uções de habi ação com eiksmažodžiu o na 51
2.2. Daik a a diškieji ou būd a diškieji pala as com daik a a diškaisiais e
būd a diškaisiais pala as eiksmažodžiai, com os quais ge almen e são
cons i uídas cons uções do es ado, são usados mui o a iadamen e,
no mas em isokių išlygų e izumčių (ž . len elę; nela exemplos com ap i
pa yškin i).
lEN El. cons uções de cons ução com daik a a diškaisiais e bū a diškaisiais
pala as no mos4 (Į įnagininkas; a al e na i ieji linksniai)5
seman inės
eiksmažo-
džių g upės
Kons ukcijų
su daik a a diškaisiais
žodžiais no mos
Kons ukcijų
su būd a diškaisiais
žodžiais no mos
1. Signi icado
de Exis ência
(bū i) a; a às
ezes e Į5:
Dėdė é p o esso .
A él e a li og išys.
I mão se á banquei o
banquei o.
a:
Des o é ico.
O espe aculo oi imp essionan e.
Ruduo ai longo e quen e.
2. Jausenos,
apsime imo
signi icado
(apsimes i,
a ody i, dė is,
g ande pasijus i)
e Į a:
Ele ingieu k ailiu.
Eles pa ecem bons an i iões.
Boksininkas dedasi
u uolis digeliu u uoliu.
Nusk iaus asis pasiju o
eisuolis eisuoliu.
a:
Ele ingiu não es a bem.
B olienê pa ece susci ada.
Neimynas dedasi mui o
nusc iaus as.
Ficamos elizes.
3.
Signi icância
de opo ou submudança
(lik i, aze ,
o na ,
i s i) Į e a
ou Į:
Ele se ez p esiden e da
comunidade p esiden e.
Mais dois candida os
o na am-se memb os do pa ido memb os.
O sonho o nou-se ealidade.
O menino icou widlaičiu
našlai is.
ou Pa a a:
Sek e o é azia mui o
mui o įzūli.
O obje i o o nou-se
acilmen e alcançá el.
Um espuchão de madei a
ans o mado em dou inho.
Todos ica am sa is ei os.
4 e e e-se à publicação Kalbos pa a imai (KP 2003), embo a nele não odos os casos sejam
nomeados. sakinių modelos sup essimila , que mos asse só a iações esmę. 5 aišką
decide o pobúdis de es ado pe manen es ou empo á io (isso mui as ezes indica o con ex o).
52 Logos
Cul u a | 85
seman inės
eiksmažo-
džių g upės
Kons ukcijų
su daik a a diškaisiais
žodžiais no mos
Kons ukcijų
su būd a diškaisiais
žodžiais no mos
4. signi icado da
concessão do s a us
(pascelb i,
(pa)ski i,
econhece )
Į:
Eles os decla a am encedo es.
Popiežių p e ende
p oclama -se san e.
Jê nomeou ice-p esiden e.
Pa a e a ou Pa a6:
O ibunal o econheceu não
culpado não culpado.
Posėdį anuncibiu começê u
começė ą.
Nos designou esponsá eis
po seminá ios o ganiza imen o.
5.
Signi icado de Insc ição
(laiky i,
(pa) adin i)
Į:
Me ainda empo
chegêliu.
Iê pode chama -se
išsişokėliu.
Į:
O Minis o conside a es as
ligações dos países como pe spec i as.
P esiden eê Os abalhos do
Go e no chama am his ó icos.
De odos os g upos de açõesmaodzes como e i i ex emamen e
a ii ujanças no mas codi icadas se dis ingue a e cei a, i smo ou pa ilío
mudança signi icms, g upo, na qual jus amen e e é açãomazodis o na . en e
di e en e no mina aišką (ypač su būd a diškaisiais žodžiais) con endo
açõesmažodžių da y is e i s i a sidū usios kons ukcijas com
eiksmažodžiu ap i, pode-se dize , é p óp ia em si pasme k os se ins abilos.
2.2.1. b e emen e ž elg e kemos em cons uções com o na daik a a diškąją
aišką. Como e ou os açõesmaodijos do e cei o g upo de aco do com seu
semân ico ( eikš i kin amą, e não pas o ų bū į) o na dėsningai é endęs se
u ilizado com įnagininku. Veiksmajodžio aze no mas a ijuja, mas įnagininkas
conside ado pe spec i y esnio. com i s i no ma é conside ado apenas
įnagininkas; ele e a oseno é o e. com o na įnagininką como no ma
o necem não só DŽ6e, mas e ou as on es de codi icação, po ém
econhecidos e al e na i os aleg niai (especialmen e equen e a dininkas).
Eles são conside ados a mybe, obsole a, mas de a osenos nesi aukiančia
(em pa e, p ecisa se pensa , de ido pe sis engimo e ao įnagininko baimės)
no ma ( 2003KP: 20): o na ( apo...), que (gali...) o na kas m. ; psn. o na ( apo...), que (gali...)
o na como es adoui signi ics i, quando ele é di o daik a a džiu ou ou a
daik a a diškuoju pala a 6 Po necessidade des a g upo no mas de codi icação
co egação já es á esc i a (ž . Miliūnai ė 2004: 35); a ealioji no ma cla amen e inclin a pa a įnagininką.
. MIlIūNaI . No mas causas de ins abilidade es ado em cons uções com açãomaodžiu
o na 53 e en a êzida empo a iidade, i imas com: Ela o nou g u l b ė ( gulbe). Ku ią
dia e eu apsiu d i e k o i u s ( di ek o ium). Ele mui o que ia se daquelas delegações
n a y s
( ma iu).
Es e caso em si mesmo po causa no mas não le an a quaisque especiais
p eocupações, embo a a osenoie o na com a dininku não é mui o a o,
plg. : Junoji es ela de nada 15-me ė ū a Meilu y ė o nou olímpica čempio nė.
(balsas.l , 2012 07 30)
Ko Li u a em que ap ende pa a se o na um país ideal [an aš ė]. (al a.l 2012 06 24)
Keblumų causa isso, que ins á eis, s y uojan i daik a a dinės aiškos no ma não
pode nãoik i e būd a dinės aiškos no mų. 2.2.2. būd a diškųjų pala as įnagininkas
com mui os conside á eis eiksmažodžių conside ado sla ų kalbų į aka (ž . amb azas
1990: 67); isso con idas e os, dos undamen os e danças adicional nosso sis ema
sin ác e, po an o es i amen e co igido, plg. Shukys 2003: 160 ( aipém 1997: 2032):
Quando es ado is nosacomas būd a džiu ou būd a diškuoju žodžiu (daly iu,
būd a diškuoju į a džiu, например.: koks, oks..., būd a diškuoju skai a džiu,
например.: pi mas, penk as...), įnagininkas sla išku e nunca conside ado ne a o inas.
[...] būd a diškųjų pala as do es ado įnagininkas, empumiando an ąjį d ejybinio
linksnio dėmenį, é equen e e mui o g ande e o, g iaunan adicional a sis ema
sin aksės da língua Li uânia. conside a iningcy ina no ma da língua li uânica, que do
compos o a dazônio a ino (daugel sin aksininkų o chama sudu iniu) a pa e
nominine, exp essis a būd a diškuoju pala a (būd a džiu, daly iu, kelin iniu
skai a džiu, būd a dišku į a džiu koks, oks, be koks, ši oks, isoks e e c.), no
pe sonal diccioná io de e se combinada com a ação (ge almen e com daik a a džiu
ou daik a dišku į a džiu). Veiksmajodžiai, que são usados apenas com būd a diškųjų
pala as de įnagininku ( i s i kokiu, -ia), ou cons uções, cujos aiška a iai uja,
conside am exceções ( a plg. asima ičius 1972a: 1820; Kūkniš a 1983: 3234).
Veiksmajodis o na isim imi nãoikomas7, būd a diškasis įnagininkas kons ukções
com ele co eos como didelė klaida, embo a a osenoje desses e os e a iações
aps u, plg. :
7 e dade, P anas Kniūkš a classi ica o agi mažodį ap i ao pusiau sa a ankiškos eikšmės
eiksmažodžių g upo i s i, pa e i, pada y i, laiki i, p ipažin i, com os quais būd a džio
įnagininkas nominine dalimi na a i o įmigiamas, mas isso pode apsi ikamen o, po que no mesmo
a igo classi ica become e ao agi mažodžių lik i, pasi us , a ody i, bū i, com os quais,
a ibu o es de apelidos e daik a a džių naglabū a, e esses cliosnininkai aiso (Kniūkš a 1983: 33; 35).
54 Logos
Cul u a | 85
Nas o igens da democ acia ela não e a po si en endida, as undações da
democ acia con empo ânea klojusieji Eu opa e amé ica cons u o es
pe ei amen e en ende am, que li emen e ap esen as i on ade eleições pode só
sa a ankiškas e independen e cidadão. Po que uma libe a esc a os ou
penjaunis as à libe dade, e udo o que ou a c ia condições pa a eles o na em au á ankiškais, esponsá eis po suas a i idades e escolhas consequências.
(al a.l , 2012 10 31) es ando a dois im minu os an es da mo e homem o na
sime išku. Mi damas homem, se não es i e injalado, paside e bas an e
simé ica. (balsas.l , 2012 10 20) num es udo oi descobe o que conhece com
uma pessoa eliz aumen a 15,3 po cen o a possibilidade de um p óp io
o na -se eliz. se o seu amigo em um amigo eliz, a p obabilidade de ocê
o na -se eliz aumen a 9,8 po cen o. Mesmo um eliz amigo do seu bai o
sese s aumen a a sua possibilidade de se eliz 5,6 po cen o. (del i.l , 2008 12 05)
No en an o, é econhecido que às ezes as sen inhas com no minas duasjibinas
linksnių cons uções, usadas em esc i os elhos, daba pode a o ia nemé i,
nena ū alūs (Kniūkš a 1983: 37; Šukys 1997: 30), ais que, po an o, sugges am
um link pa a a linha de duasjibinas links, g e a, aioma e ou os ipos de
p ijungas (p u inas). aigi pode-se dize , que daik a a diškosios e
būd a diškosios es ado de aiškos com o na ski ingumas é mais uma, egu
e não g ande, mas há mui o į a dijama (plg. asima ičius 1972b: 1625; Šukys 1998:
256) azão, de ido o que oco e iolações da no ma e e ac uando in e inas
analíjias8, e con undindo consumido es.
2.3. Bū io pobūdis
Daik a a diškosios aiškos no mas signi ica i os em alados cons uções
exp essikiam es ado de es ado pobūdis se ele cons an eus, ou empo á io (ž .
Kniūkš a 1983: 3132). isso elacionados com eiksmajodžių semân ica (às ezes
a é com di e en e do mesmo eiksmajodžio, especialmen e se , di e en es
empos de con eúdo), mas di e a con o midade não. es ado io ca ac e (i
aišką) pode se de e minado con ex o, po exemplo: Qual empo eles o am de
bons amigos; Eles e am anceses. Veiksmajo di o na , con endo a ian e
es ado ( e smo) signi icado, cons uções daik a a diškoji es ado aiška,
como oi is o, a ia uza, mas aquela a iação não es á elacionada com
quaisque qualque es ado ipo pe manência ou empo á io onsal iais.
8 Como uma das causas es imulan es do sujei o ad i dino é mui as ezes indicado e possí el
elip inis ais cons uções pobúdis: Ele o nou-se isminčium → o nou-se homem sábio →
o nou-se sábio.