Naujieji japonų kalbos kulinarijos skoliniai

U. TAMAŠAUSKAITĖ. Nowe zapożyczenia kulinarne z języka japońskiego 131 UGNĖ TAMAŠAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas NOWE ZAPOŻYCZENIA Z JĘZYKA JAPOŃSKIEGO KULINARNE SŁOWA KLUCZOWE: neologizmy języka japońskiego, normy języka ogólnego, uzus, kodyfikacja. Wraz z rozpowszechnianiem się kultury japońskiej na Litwie w naszym języku zaczynają się również upowszechniać nowe zapożyczenia z języka japońskiego, które przyszły za pośrednictwem języka angielskiego1 i nie zostały jeszcze uwzględnione w wydanym w 2008 roku Słowniku wyrazów międzynarodowych2 (dalej – TŽŽ). W ostatnich latach w największych miastach Litwy szczególną popularność zyskały japońskie lokale gastronomiczne, dlatego upowszechniły się również nazwy potraw kuchni japońskiej, z których większość jest tak nowa, że nie przystosowała się jeszcze do systemu języka litewskiego. Obserwując obecne bogactwo nowych zapożyczeń z języka japońskiego3 i przeglądając zapożyczenia z tego języka zawarte w TŽŽ, spośród których obecnie najbardziej popularne są terminy z dziedzin sportu (aikido, bushido, dżudo), sztuki (haiku, uta) i religii (szintoizm), natomiast międzynarodowe wyrazy z dziedziny kulinariów to zaledwie dwa – sake4 i sushi, widać wyraźną dynamikę języka. W wykazie odpowiedników zapożyczeń z języków obcych zatwierdzonym 20 grudnia 2012 r. przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (dalej – VLKK) (zob. VLKK 2012) znajdujące się w nim siedem popularnych nowych zapożyczeń z języka japońskiego mających warianty: mirinas, onigiris, sašimis, soba, sušis, terijakis, vasabiai, to terminy z dziedziny kulinariów. Niektóre z zapożyczeń rozpatrywanych przez VLKK już się przyjęły, natomiast użycie innych zapewne dopiero się ustabilizuje5. Celem niniejszego artykułu jest, opierając się na analizie synchronicznej oraz metodach opisowej i porównawczej, dokładniejsze zbadanie dotąd nieanalizowanych litewskich1 Ponieważ Japończycy piszą hieroglifami, niemal wszystkie zapożyczenia z języka japońskiego trafiają do języka litewskiego najpierw w angielskiej transkrypcji. 2 Już po oddaniu artykułu do druku ukazał się nowy, rozszerzony o prawie 5000 słów Słownik wyrazów międzynarodowych, w którym spośród wszystkich dziesięciu zapożyczeń analizowanych w artykule znajduje się jedynie tofu (zob. TŽŽ 2013). 3 Opierano się na Bazie danych neologizmów języka litewskiego (ND). 4 Japoński napój alkoholowy; wytwarzany w procesie fermentacji z ryżu. 5 Por. : TŽŽ 2008 jest wyrazem obcym sushi, natomiast w najnowszym TŽŽ 2013 – już sušis. 132 KALBOS KULTūRA | 86 przedstawione w nim nowe zapożyczenia kulinarne z języka japońskiego oraz podać normatywne zalecenia dotyczące ich użycia. Artykuły, w których analizowano pojedyncze wyrazy obce pochodzenia obcego związane z kulinariami, ukazywały się już wcześniej (zob. Girčienė 2008, Lanza 2009), jednak zapożyczenia z języka japońskiego z tej dziedziny nie były dotąd omawiane osobno. To, że w ostatnim czasie najwięcej zapożyczeń z języka japońskiego napływa właśnie z dziedziny kulinariów, potwierdza również fakt, że na Litwie stale przybywa restauracji z sušio, czyli popularnego specyficznego japońskiego dania przyrządzanego z surowej ryby lub innych produktów morskich, rzadziej – warzyw albo jaj, nazywanych po prostu sušinėmis (np. We wtorkowy wieczór w sušinė przy ulicy Jasinskio w Wilnie bawiła się cała grupa przedstawicieli świata rozrywki (15min.lt 20111122).7 Sušis jest już zaadaptowanym japońskim słowem (zob. VLKK 2012), istnieje jednak wiele jeszcze niezaadaptowanych nowych zapożyczeń z języka japońskiego, które nierzadko są nazwami tradycji (głównie – świąt: Choyo, Dango, Sekku), elementów stroju (geta, kandzaši, tabi), sztuki (kaidan, kaisekis, suisekis) lub słowami określającymi osoby wyróżniające się czymś albo należące do określonych subkultur (beigelhedai, haradžiukai, hikikomoriai), jednak ponieważ nie są one przedmiotem niniejszego artykułu, terminy niezwiązane z kulinariami nie są szerzej analizowane. W niniejszej pracy analizuje się dziesięć popularniejszych na Litwie japońskich zapożyczeń kulinarnych (wraz z wariantami), odnotowanych do kwietnia 2013 r.8 w przestrzeni elektronicznej i prasie: fugu, kaisekis, kaisekis-rioris, kombuča, misas, seitanas, surimis, šabu šabu, tempura, tofu. Analizowane nowe zapożyczenia to nazwy potraw (fugu, kaisekis-rioris, šabu šabu, tempura, tofu) i napojów (kombuča), substytutów mięsa (seitanas, surimis), sosów (miso) lub specyficznej kolacji (kaisekis). Oczywiście zapożyczeń z języka japońskiego z tej dziedziny jest więcej (osobno można by badać nawet nazwy rodzajów sushi: chirašis, makis, nigiris, temakis), jednak w artykule nie dąży się do omówienia wszystkich stale przybywających japońskich wyrazów obcych związanych z kulinariami. W dalszej części artykułu nowe zapożyczenia omawiane są w następującym porządku: jako hasło wysuwa się zlituanizowane (czasami – także pokrywające się z angielską transkrypcją) zapożyczenie z języka japońskiego. Jeśli wyraz jest odmieniany, obok 6 We wrześniu 2012 r. w Kownie odbył się nawet pierwszy festiwal sushi (restoranai.lt). 7 Japońskie restauracje sushi na Litwie zwykło się nazywać wielowyrazowymi nazwami, których przynajmniej jeden człon jest angielską transkrypcją japońskiego słowa sushi, np. : Sushi Express, Sushi Sushi, Tom Sushi, Sushi House, Sushi Town, Dao-Sushi, Sushi-Lt, Super Sushi, Oti Oti Sushi. 8 Kur teksto paskelbimo data aiški, informacija rašoma skliaustuose, greta šaltinio pavadiniIPU-sushi, mo. Najwcześniej datowane źródło pochodzi z 2005 r. Język przykładów, z wyjątkiem błędów ortograficznych, interpunkcyjnych i gramatycznych, pozostawiono bez zmian. U. TAMAŠAUSKAITĖ. Nowe kulinarne zapożyczenia z języka japońskiego 133 akcentuacja hasła. Interesujące jest to, że akcentuacja wszystkich siedmiu analizowanych odmienianych rzeczowników jest druga, tzn. w bierniku liczby pojedynczej akcentowana druga od końca sylaba jest albo długa akutowana (seitãną), albo krótka (kaisèkį, kaisèkį-riòrį, kombùčą, msą, surmį, tempùrą). W tekstach, w których występują zapożyczenia kulinarne, znaki graficzne pozostawia się w oryginalnej postaci, jedynie same analizowane słowa w przykładach przedstawionych przez autorkę artykułu wyróżnia się pogrubioną czcionką. Każde nowe zapożyczenie omawia się osobno, a na końcu przedstawia się ogólne wnioski. Analizowane w artykule tendencje w użyciu i normalizacji zapożyczeń z języka japońskiego powinny pomóc w orientowaniu się również w przypadku innych podobnych słów pochodzących z języka japońskiego. FUGÙ Fugu to ryba (łac. Takifugu niphobles), z której po usunięciu bardzo trujących składników przyrządza się danie uznawane za delikates. Np. : Czy może już wszystkie owoce morza przemieniły się w prawdziwe fugu (trującą rybę uznawaną za dość drogi delikates, którą trzeba bardzo starannie i profesjonalnie przygotować)? (Vilniaus diena 20110409). Fugu (ang. blowfish) – to ryba, która w swoim organizmie ma śmiertelną truciznę. [...] W związku z tym człowiek, który zje źle przygotowaną rybę fugu, natychmiast otrzyma śmiertelną dawkę niezwykle silnych toksyn, na które nie ma antidotum. Tą samą nazwą fugu określa się również wykwintne dania z tej ryby, które, mimo ryzyka śmiertelnego zatrucia, są bardzo popularne w Japonii (balsas.lt 20080923). Spośród dziesięciu zapożyczeń analizowanych w niniejszym artykule jedyne fugu zarówno w źródłach internetowych, jak i w tekstach drukowanych najczęściej nie jest wyróżniane ani cudzysłowem, ani kursywą. Dzieje się tak najprawdopodobniej dlatego, że jego pisownia pokrywa się z angielską transkrypcją i nie trzeba jej specjalnie przystosowywać do języka litewskiego. Większość normatywnych zapożyczeń rodzaju męskiego, których zakończeniem jest -u, jest nieodmienna i ma akcentowaną krótką sylabę końcową (por. DLKG 2006: 82)9. Tak więc również zapożyczenie z języka japońskiego fugu, zapisane w autentycznej pisowni i niemające w języku litewskim innych wariantów pisowni, proponuje się uznać za normatywne. 9 Por. również z międzynarodowymi wyrazami z dziedziny kulinariów i różnych innych dziedzin: fondiù, interviù, kakadù, tabù (TŽŽ 2008). 134 KULTURA JĘZYKA | 86 KAISEKI (2) Kaiseki – tradycyjny japoński obiad lub kolacja składająca się z wielu dań. Istnieją różne warianty tego zapożyczenia. W źródłach internetowych udało się znaleźć tylko jeden przykład użycia biernika, np. : Wieczorem można zamówić tradycyjną kolację składającą się z wielu dań – kaiseki (Lietuvos rytas 20120915). Z początku zwykle nie odczuwa się też potrzeby odmieniania rzadziej używanych zapożyczeń, dlatego paradygmat odmiany tego wyrazu jest na razie niepełny. Nieodmienny wariant kaiseki jest częstszy, por. : Za szczyt kuchni japońskiej uważa się kaiseki (powstałe jako dodatek do ceremonii herbacianej), na które składają się składniki, ich obróbka, przygotowanie i ceremonia, przeznaczone do kilku różnych dań, ukazujących subtelną sztukę jedzenia (blog. zigzag.lt 20120417). Smaguris postanowił się ukarać, próbując tradycyjnego japońskiego menu kaiseki (smaguris.blogspot.com 20121121). Kuchnia kaiseki wywodzi się z tradycji podawania gościom wyrafinowanych potraw przy zielonej herbacie podczas formalnych spotkań. Ceremonia herbaciana do dziś zachowała tradycyjny rytuał dawnych czasów, jednak wyrafinowana kuchnia kaiseki wyłoniła się jako odrębne zjawisko kulinarne (Kuchnia japońska. Poznaj smak Japonii 2012). Uwzględniając fakt, że w litewskim zapożyczeniom z języka japońskiego zakończonym na -i (np. onigiri, suši) dodaje się końcówkę is (onigiris, sušis, por. VLKK 2012), jako wariant normatywny proponuje się uznać odmienny wyraz kaisekis. KAISÈKIS-RIÒRIS (2) W języku angielskim zapożyczeniem kaiseki-ryori określa się tylko jedno japońskie danie, które, choć proste, przed ceremonią picia herbaty podawane jest bardzo wystawnie. W tym znaczeniu ten neologizm wszedł do języka litewskiego. Tutaj jego pisownia jest zróżnicowana: kaiseki-riori pisze się z łącznikiem lub bez niego; w ślad za angielską transkrypcją w drugim wyrazie zachowuje się długie -y — kaiseki ryori, choć zapisuje się również kaiseki-riori. Warianty te najczęściej używane są bez końcowej spółgłoski -s, np. : Świetne miejsce na kolację (jeśli pieniądze uwierają w kieszeni), ponieważ w tych dawnych domach kupieckich mieszczą się restauracje „highend”, które specjalizują się w „kaiseki ryori” (mytrips.lt październik 2010 r.). U. TAMAŠAUSKAITĖ. Nowe japońskie zapożyczenia kulinarne 135 Kuchnia Kioto przekształciła się w luksusowe kaiseki-riori, serwowane w japońskich restauracjach wysokiej rangi, a w XIX w. znaczący wpływ miała na nią kuchnia francuska. […] Jeden z przykładów kaiseki-riori. W przykrytych naczyniach znajdują się zupa i ryż. Każde naczynie jest odrębnym dziełem sztuki (lt.wikipedia.org). Zjecie lunch w japońskiej restauracji „Ryokan”, spróbujecie tradycyjnych potraw „Kaiseki – riori”, zapoznacie się z życiem codziennym feudalnej Japonii w hotelu „Ryokan” (kelioniuakademija.lt). W języku litewskim łącznikiem łączy się dwa składniowo równorzędne rzeczowniki oznaczające nazwę jednego przedmiotu lub zjawiska (zob. VLKK KKB – http://www.vlkk.lt/lit/708). To, że zapożyczenie jest zapisywane zarówno z łącznikiem (kaiseki-riori), jak i bez łącznika (kaiseki ryori), można wyjaśnić tym, że również angielska transkrypcja czasami się różni, tzn. używany jest zarówno wariant kaiseki-ryori (zob. en.wikipedia.org, openkyoto.com), jak i kaiseki ryori (zob. pref.kyoto.jp, kaveyeats.com). Chociaż, w odróżnieniu od użycia rzeczownika kaiseki, mającego czasami końcówkę -is, dwuwyrazowe połączenia kaiseki-riori lub kaiseki ryori nie zostały dotąd odnotowane w źródłach internetowych z końcówką s, przy adaptacji wspomnianego zapożyczenia w języku litewskim proponuje się usankcjonować neologizm kaisekis-rioris i zacząć go odmieniać przez przypadki. KOMBUČÀ (2) Kombucza to fermentowany napój z określonych bakterii i grzybów, pity ze względu na rzekome korzyści zdrowotne. W pisanym języku litewskim występują dwa warianty użycia nowego zapożyczenia: a) zlituanizowane zgodnie z wymową kombuča lub b) ang ielska transkrypcja zapożyczenia kombucha, np. : a) Kombuča, czyli grzyb herbaciany – fermentowany napój herbaciany. Kombucha pochodzi z Chin, ale przez długi czas była zapomniana. W ostatnim dziesięcioleciu XX w. zaczęła zyskiwać popularność w Kalifornii w USA i wzbudziła zainteresowanie w Japonii oraz Rosji. Grzyb herbaciany jest kolonią bakterii kwasu octowego i drożdży. Jej napary uważa się za leki i środki profilaktyczne przeciwko chorobom; zawierają witaminy B i D (lt.wikipedia.org). Orzeźwienie zapewni filiżanka herbaty kombucha – fermentowanego napoju (pasazas.lt 20130220). Zachodni mieszkańcy, ratując nasze oczy i nosy, sprzedają „kombuchę” rozlaną do zwykłych plastikowych butelek, a nawet ozdobioną elegancką etykietą. Po co ją kupować? Okazuje się, że „kombucha” jest nieodzowną częścią zdrowego odżywiania! (prigauk.lt). 136 KULTURA JĘZYKA | 86 Zielona herbata, kawałki limonki, kombucha (Sveika moteris 2006 r. b) Gurman’s žalioji arbata su priedais kombucha [antraštė] Tai labai sena plačiai savo gydomosiomis savybėmis žinoma žalioji arbata. kwiecień). Wlać rum, likier, kombuchę i sok żurawinowy z kilkoma kostkami lodu do „szejkera” i energicznie wstrząsnąć. Po przelaniu do kieliszka koktajlowego delikatnie wymieszać (mamosreceptai.lt). Warianty te nawet w tym samym tekście mogą nie zawsze być odmieniane przez przypadki, por.: : Herbata ta charakteryzuje się intensywnym aromatem uzyskiwanym z zielonej herbaty, kombuchy i guarany – miejscowych krzewów rosnących w pobliżu wybrzeży Amazonki w Ameryce Południowej. [...] Skład: zielona herbata (68%), trawa cytrynowa, guarana (7%), mięta pieprzowa, imbir, naturalna substancja aromatyzująca, kwiaty czarnego bzu, czarny pieprz, suszony napój kombucha, werbena cytrynowa (assorti.lt). Pijcie herbatę kombucha [podtytuł] (alfa.lt 20120710). Czasami nieodmieniany termin kulinarny kombucha zapisywany jest wielką literą i wyróżniany graficznie, tj. ujmowany w cudzysłów, np. : Do przygotowania herbaty „Kombucha” używa się tak zwanego „grzybka herbacianego” (lrytas.lt 20110615). Jako podstawowy wariant normatywny proponuje się uznać odmieniany nowy zapożyczony wyraz kombucha. MISO (2) W litewskiej praktyce językowej na razie funkcjonuje tylko nieodmienna nazwa fermentowanej pasty sojowej miso, której forma pokrywa się z angielską transkrypcją języka japońskiego, np. : Miso, inaczej zwana pastą sojową, jest wytwarzana z ziaren soi, które są gotowane, solone, rozcierane, a następnie mieszane ze specjalnym zaczynem i przechowywane w beczkach, w których zachodzi proces fermentacji (kulinare.lt 20100720). [...] masa ze sfermentowanych ziaren soi, zwana miso, pomaga usunąć z organizmu toksyny i metale ciężkie oraz zmniejsza negatywny wpływ promieniowania atomowego. Miso łagodzi kaca, a palaczom pomaga pozbyć się nikotyny. Codzienne spożywanie miso w niewielkich ilościach zmniejsza prawdopodobieństwo zachorowania na raka wątroby, jelita grubego U. TAMAŠAUSKAITĖ. Nowe zapożyczenia kulinarne z języka japońskiego 137 jelita, żołądka. Miso szczególnie odnawia dobroczynną florę jelitową oraz reguluje ciśnienie krwi (sakiaivsb.lt 20091130). Miso to masa ze sfermentowanych ziaren soi i innych zbóż, z której wraz z glonami wakame i grzybami shiitake przygotowuje się tradycyjną japońską zupę miso. Japończycy szczycą się różnymi rodzajami miso, tak jak Francuzi szczycą się winami i serami, Włosi – oliwą z oliwek i makaronami, a Litwini – czarnym chlebem żytnim i miodem pitnym. Miso jest podstawą kuchni japońskiej i jedną z głównych przyczyn dobrego zdrowia oraz długowieczności Japończyków. Japończycy jedzą zupę miso zarówno na śniadanie, obiad, jak i kolację, a także używają jej do przygotowywania innych potraw. [...] Uwaga! Zbliża się chwila, gdy miso trafi do zupy! 2–3 łyżki (lub według smaku – zimą więcej, wiosną i jesienią mniej, latem bardzo mało) miso z brązowego ryżu należy rozcieńczyć płynem z zupy w osobnym naczyniu i wlać z powrotem do zupy (gyva.lt). Zdarza się, że zapożyczenie miso wyróżnia się cudzysłowem, np.: [...] zupa z pasty sojowej „miso” z pieczonymi bakłażanami i specyficznym warzywem (mytrips.lt 20120128). Uwzględniając fakt, że do zapożyczeń mających nieakcentowane zakończenie -o (np.: hiszp. burrito, chorizo, wł. capuccino, carpaccio) dodaje się końcówkę -as (zob. VLKK 2012), proponuje się używać odmiennego nowego zapożyczenia misas10. SEITAN (2) Seitan to gluten pszenny, używany jako zamiennik mięsa. Angielska transkrypcja japońskiego zapożyczenia seitan jest w języku litewskim używana rzadko, a jeśli już się ją zapisuje, to zawsze wyróżnia się ją graficznie cudzysłowem, np. : Buddyjscy wegetarianie, kucharze, są bardzo kreatywni w tworzeniu zamienników mięsa, np. z glutenu pszennego „seitan”, soi „tofu”, agaru i innych produktów roślinnych (mytrips.lt 20120128). Najczęściej do zaadaptowanego zapożyczenia dodaje się litewską końcówkę i taki wyraz się odmienia, np. : Co to za dziwne produkty spożywcze? [...] Seitan – masa przypominająca swoją strukturą mięso, otrzymywana przez płukanie mąki pszennej (Lietuvos rytas 20070508). 10 W grudniu 2013 r., gdy artykuł został już oddany do druku, zauważono, że lista odpowiedników wyrazów obcych została uzupełniona także o zapożyczenie miso, którego proponowanym odpowiednikiem jest misas (zob. VLKK 2013). 138 KALBOS KULTūRA | 86 Stek z seitanu [nagłówek] [...] Seitan kroimy w cienkie plastry, podsmażamy na oleju [...] (svajuke. wordpress.com 20130225). Galūnę as turintį linksniuojamą japonų kalbos skolinį seitanas siūloma pripažinti norminiu. SURÌMIS (2) Surimi to mielone mięso rybne, zwykle stosowane jako zamiennik mięsa krabowego. W Banku Konsultacji VLKK, na podstawie zaleceń Europejskiego słownika terminów Eurovoc, zaleca się stosowanie odmiennej formy surimis, a produkty z mielonego mięsa rybnego nazywać produktami z surimi (VLKK KKB; EV). Teoretycznie istnieje różnica semantyczna między nowym zapożyczeniem w formie liczby pojedynczej i mnogiej, jednak w użyciu nie obserwuje się takiej tendencji, zgodnie z którą liczby pojedynczej surimis używa się tylko wtedy, gdy mowa o mięsie rybnym, a liczby mnogiej surimiai – wyłącznie w odniesieniu do produktów z mięsa rybnego, np.: [...] surimiai, wyprodukowane z wymienionych w części I produktów rybołówstwa dopuszczonych do przywozu (eur-lex.europa.eu). [...] zgodnie z załącznikiem IIa do Protokołu wraz z dokumentem potwierdzającym pochodzenie produktów z surimi (kod CN 16042005) przedstawia się dokumenty potwierdzające, że ryby stanowią co najmniej 40 % masy produktu z surimi [...] (Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L283 20111029). [...] produktom włókienniczym i surimi [...] (Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L127 20110514). Chociaż paradygmat odmiany nowego zapożyczenia jest niepełny, po zbadaniu użycia formy surimio staje się jasne, że przypadki liczby pojedynczej rzeczownika surimis są używane częściej niż formy liczby mnogiej (por. z wcześniej podanymi przykładami form liczby mnogiej i zob. tabelę Odmiana nowych zapożyczeń przez przypadki), np. Przekąska przygotowana ze skoncentrowanych białek rybnych nazywa się surimi. Głodni Japończycy znajdują przekąski z surimi nawet w najmniejszych kioskach. Kierownicy grupy „Vičiūnai”, lidera produkcji wyrobów z surimi, którzy w ubiegłym roku gościli w Kraju Kwitnącej Wiśni, postanowili zaprezentować te niezwykle popularne w krajach azjatyckich przekąski również Europie (Lietuvos rytas 20110903). U. TAMAŠAUSKAITĖ. Nowe zapożyczenia kulinarne z języka japońskiego 139 Surimi to starannie oczyszczone mięso ryb, z którego usunięto ości i tłuszcz, a ono samo zostaje rozdrobnione i przekształcone w pastę. [...] W zależności od tego, jaka ryba została użyta do produkcji surimi, może ono mieć kolor biały, kremowy, szarawy lub różowawy (Lietuvos rytas 20120908). Do surimi najczęściej wykorzystuje się niedrogie białe ryby morskie – dorsze czarniaki, ostroboki, morszczuki i tym podobne (receptai.iki.lt 20100331). Zapożyczenie zaadaptowane jest już znormalizowane, ale nadal używana jest także uznawana w Banku Konsultacji VLKK za niewłaściwą nieodmienna forma surimi, np. : Na całym świecie rośnie popularność wyrobów surimi. [...] Wyroby surimi są niskotłuszczowe i niskokaloryczne, jednak nie zawierają biologicznie wartościowych substancji. Podczas procesu technologicznego ulegają one zniszczeniu, dlatego często wykorzystuje się je jako składniki do przygotowywania różnych potraw. Produkty surimi sprzedawane są świeże i mrożone (vmvt.lt 20130310). [...] termin „surimi”, służący do określenia uformowanej masy rybnej. Nic dziwnego, że właśnie w Japonii, a nie gdzie indziej, w 1973 roku wynaleziono i opatentowano produkt w postaci paluszków krabowych, który po kilku latach wprowadzono również na rynek międzynarodowy (e-vici.lt). Surimi proponowano także nazywać imitowanymi potrawami z morza (owocami morza), imitowanymi owocami morza (Šiupienienė 2005: 37), jednak zapożyczenie jednowyrazowe jest wygodniejsze, dlatego dłuższe nazwy się nie przyjęły. ŠÀBU ŠÀBU Angielską transkrypcją japońskiego zapożyczenia shabu-shabu określa się japońską potrawę z cienko pokrojonych kawałków mięsa i warzyw, podawaną wraz z sosami. W internetowych źródłach języka litewskiego i w prasie drukowanej stosowane są warianty shabu-shabu i syabu-syabu, wyróżniane za pomocą łącznika oraz innymi środkami graficznymi (cudzysłowem, wielkimi literami), por. Japońska kuchnia została przedstawiona wystarczająco szczegółowo, jednak mimo wszystko są potrawy, o których chciałoby się dowiedzieć więcej. Jednym z takich japońskich przysmaków jest potrawa nazywana shabu-shabu (syabu-syabu). [...] W Japonii shabu-shabu spopularyzowało się w drugiej połowie XX wieku, po otwarciu restauracji „Suehiro“. Restauracja ta opatentowała nazwę potrawy w 1955 r. Później potrawa rozpowszechniła się na całym świecie. Mówi się, że obecnie restauracje shabu-shabu często zakładają byli zawodnicy sumo 146 KULTURA JĘZYKA | 86 że rodzaj gramatyczny nieodmiennych rzeczowników pochodzenia obcojęzycznego jest wyrażany syntaktycznie (zgodnie z formami wyrazów uzgadnianych z rzeczownikami), a nie morfologicznie (DLKG 2006: 64), dlatego syntaktyczne wyrażanie rodzaju takich rzeczowników jest bardzo zróżnicowane, tzn. zapożyczenia są używane zarówno w rodzaju męskim, jak i żeńskim (DLKG 2006: 49). Jednak wszystkie trzy nieodmienne zapożyczenia z języka japońskiego (wraz z akcentowanym na rdzeniu šàbu šàbu) kończą się samogłoską -u, a przy takim zakończeniu wyrazy są używane w rodzaju męskim (DLKG 2006: 64). WNIOSKI 1. Liczba nowych zapożyczeń kulinarnych z języka japońskiego szybko rośnie, jednak przykłady zaczerpnięte z języka drukowanych środków masowego przekazu i internetu pokazują, że nie zawsze są one dostosowywane do litewskiej pisowni i systemu gramatycznego. 2. W użyciu spośród wszystkich wariantywnych form najczęściej funkcjonują nie zaadaptowane, lecz nowe zapożyczenia z języka japońskiego zachowujące autentyczną pisownię (tj. transkrypcję angielską). Wobec braku zlituanizowanego wariantu zapożyczenia najczęściej postępuje się najprościej, tzn. wyrazy po prostu wyróżnia się graficznie. 3. Siedem z dziesięciu zbadanych zapożyczonych rzeczowników, zgodnie ze swoją budową gramatyczną, może być odmienianych, jednak w użyciu paradygmaty fleksyjne wszystkich z nich (najczęściej z powodu niezbyt dużego rozpowszechnienia) są jak dotąd niepełne. 4. Na podstawie danych analizy proponuje się skodyfikować przedstawione nowe zapożyczenia z języka japońskiego i uzupełnić nimi zatwierdzoną przez Państwową Komisję Języka Litewskiego listę odpowiedników wyrazów obcych. ŠALTINIAI DLKG 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. EV – Europos žodynas Eurovoc. Prieiga per internetą: <http://www3.lrs.lt/pls/ ev/ev.main> (žiūrėta 20130315). ND – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. Internetinė duomenų bazė. Sud. Rita Miliūnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga per internetą: <http://naujazodziai.lki.lt/> (žiūrėta 20130414). TŽŽ 2008: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Alma littera. TŽŽ 2013: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Alma littera. U. TAMAŠAUSKAITĖ. Naujieji japonų kalbos kulinarijos skoliniai 147 VLKK 2012: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 20121220 patvirtintas svetimžodžių atitikmenų sąrašas su paaiškinimais. Prieiga per internetą: <http:// vlkk.lt/lit/100213> (žiūrėta 2013 m. sausio–balandžio mėnesiais). VLKK 2013: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 20131128 patvirtintas svetimžodžių atitikmenų sąrašas su papildymais. Prieiga per internetą: <http:// vlkk.lt/lit/100213> (žiūrėta 20131227). VLKK KKB: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos Kalbos konsultacijų bankas. Prieiga per internetą: <http://www.vlkk.lt/konsultacijos> (žiūrėta 2013 m. marzec ). LITERATURA Girčienė J., Liutkevičienė D. 2007: Użycie i norma nazw serów. – Kalbos kultūra 80, 110–122. Girčienė J. 2008: Zapożyczenia obce z włoskiej sztuki kulinarnej. – Kalbos kultūra 81, 192– 204. Keinys S. 2007: Żywe dostosowywanie i normowanie zapożyczeń. – „Žmogus ir žodis” 9(1), 70–74. Lanza S. M. 2009: O trzech zapożyczeniach z włoskiej terminologii kulinarnej. – 308–316. „Kalbos kultūra” 82, Leksyka 2005: Porady językowe. Leksyka: użycie zapożyczeń, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Leksyka 2013: Porady językowe. Leksyka: użycie zapożyczeń, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Miliūnaitė R. 2009: Warianty współczesnego użycia języka litewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Rudaitienė V., Vitkauskas V. 1998: Nowe zapożyczenia z języków zachodnich, Wilno: Encyklopedia. Šiupienienė A. 2005: Z pomocą osobom opracowującym jadłospisy, Wilno: Ciklonas. Valeckienė A. 1967: Słowa pochodzenia obcojęzycznego w systemie morfologicznym języka litewskiego. – Język litewski w latach radzieckich, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 108–128. Vaskelaitė R. 2001: Składniowe role nieodmiennych słów nielitewskich. – Kultura języka 74, 43–52. Otrzymano 2013 05 04 Przyjęto 2013 12 20 148 KALBOS KULTūRA | 86 NOWE ZAPOŻYCZENIA ZWIĄZANE Z KUCHNIĄ JAPOŃSKĄ Streszczenie Ponieważ kultura japońska zyskuje na popularności, nowe zapożyczenia z języka japońskiego przedostają się do języka litewskiego za pośrednictwem języka angielskiego, przy czym szczególną popularnością cieszą się nazwy japońskich potraw. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie bardziej szczegółowej analizy nowych zapożyczeń dotyczących kuchni japońskiej na Litwie, które wcześniej nie były dogłębnie badane, na podstawie analizy synchronicznej oraz metod opisowych i porównawczych, a także przedstawienie zaleceń normalizacyjnych dotyczących ich użycia. Artykuł analizuje dziesięć najpopularniejszych zapożyczeń związanych z kuchnią japońską (wraz z ich wariantami), odnotowanych w domenie elektronicznej i prasie do kwietnia 2013 roku: fugu, kaisekis, kaisekis-rioris, kombuča, misas, seitanas, surimis, šabu šabu, tempura, tofu. Nowe zapożyczenia nie zostały jeszcze zaadaptowane; ich litewska pisownia nie została ustalona; dlatego jedna z najliczniejszych grup analizowanych zapożyczeń japońskich w mediach drukowanych i języku internetowym składa się z zapożyczeń zachowujących oryginalną pisownię (transkrypcje angielskie). Można zaobserwować tendencję, zgodnie z którą nazwy zapożyczeń, które nie zostały jeszcze zaadaptowane, są zwykle jedynie wyróżniane graficznie: pogrubieniem, kursywą lub za pomocą cudzysłowu. Aby dostosować zapożyczenia do litewskiego systemu ortograficznego i gramatycznego, podejmuje się próby ich adaptacji morfologicznej i ortograficznej; jednak często zdarza się, że jeśli są one zaadaptowane ortograficznie, nie są ustalone morfologicznie, lub odwrotnie: jeśli zapożyczenia są zaadaptowane morfologicznie, nie są zaadaptowane ortograficznie. Jeśli podejmuje się próby dostosowania wyrazów do systemu morfologicznego, zachowuje się zbieżne zakończenia rzeczowników, natomiast odrzuca się zakończenia obce i zastępuje je odpowiednimi zakończeniami litewskimi. Większość analizowanych zapożyczonych rzeczowników można odmieniać zgodnie z ich strukturą gramatyczną; jednakże paradygmat odmiany wszystkich analizowanych rzeczowników jest niepełny ze względu na ich stosunkowo niewielkie rozpowszechnienie. Na podstawie danych z analizy zaleca się skodyfikowanie przedstawionych nowych zapożyczeń japońskich i dodanie ich do wykazu odpowiedników zapożyczeń zatwierdzonych przez Państwową Komisję Języka Litewskiego. Przeanalizowane w artykule tendencje użycia i standaryzacji zapożyczeń japońskich powinny pomóc w orientacji po napotkaniu innych podobnych zapożyczeń japońskich. SŁOWA KLUCZOWE: nowe zapożyczenia japońskie, normy języka standardowego, rzeczywiste użycie, kodyfikacja. UGNĖ TAMAŠAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT10308 Wilno [email protected]