Dar kartą apie Didžiųjų kalbos klaidų sąrašo žodyno klaidas: semantizmai

BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ERIKA RIMKUTĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego JESZCZE RAZ O WIELKICH BŁĘDACH JĘZYKOWYCH BŁĘDY SŁOWNIKA WYKAZU: SEMANTYZMY SŁOWA KLUCZOWE: kultura języka, język litewski, semantyzmy, Lista wielkich błędów językowych, Korpus współczesnego języka litewskiego, uzasadnione i nieuzasadnione użycie. 1. WPROWADZENIE W artykule omówiono, na ile aktualny jest zatwierdzony przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (dalej – VLKK) jeszcze w 1997 r. Wykaz wielkich błędów językowych (dalej – DKKS). Jak stwierdzono na stronie internetowej VLKK1, jest to jedna z najbardziej znanych uchwał VLKK. W DKKS podano błędy leksykalne, słowotwórcze, morfologiczne i składniowe oraz ich poprawki, a także najważniejsze wymagania dotyczące wymowy. Zatrzymajmy się przy jednej części DKKS – błędach leksykalnych (w DKKS określa się je jako błędy słownikowe). W 2014 r. dwa pierwsze podpunkty DKKS (1.1 „Niezalecane zapożyczenia i ich derywaty” oraz 1.2 „Niewskazane nowe zapożyczenia”) uznano za nieobowiązujące (zob. Urnėžiūtė 2014 oraz informacje na stronie VLKK). Tak więc z błędów leksykalnych w DKKS pozostały dwie części: 1) niezalecane kalki oraz 2) błędy znaczenia słów i połączeń wyrazowych. Można śmiało stwierdzić, że obie te grupy błędów leksykalnych są istotne dla użytkowników języka i niebezpieczne.2 W niniejszym drugim (i ostatnim) artykule cyklu o błędach słownikowych DKKS (w pierwszym omówiono użycie niezalecanych kalk, zob. Rimkutė 2014) najwięcej uwagi poświęca się błędom znaczenia słów i połączeń wyrazowych, tak zwanym semantyzmom; wyniki tego badania porównano z danymi przedstawionymi we wcześniejszym artykule na temat niezalecanych kalk. Semantyzmy badano w jednym ze źródeł odzwierciedlających współczesny język – Korpusie współczesnego języka litewskiego (dalej – Korpus). Od razu należy wspomnieć, że Korpus nie jest najodpowiedniejszym źródłem do analizy, ponieważ wiele jego tekstów jest (lub powinno być) redagowanych. To, że w Tekstynie można znaleźć niezalecane kalki językowe i semantyzmy z DKKS (a także inne błędy językowe), pozwala wyciągnąć kilka wniosków: 1) część tekstów znajdujących się w Tekstynie opublikowano wcześniej, niż zatwierdzono DKKS (najstarsze teksty Tekstynu opublikowano w 1992 r.), dlatego znalezionych w nich niezalecanych kalk językowych i semantyzmów nie można uważać za wielkie błędy (są to zwykłe błędy językowe); 1 Dostęp online: http://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/didziosios-klaidos. 2 Bez wątpienia należałoby pisać i dyskutować także o błędach językowych innych poziomów, ponieważ jest ich wiele nawet w języku akademickim, plg. VLKK tyrimą dėl vadovėlių, magistro darbų ir disertacijų santraukų kalbos (žr. http://www.vlkk.lt/naujienos/ kitos-naujienos/akademines-kalbos-tyrimas-rodo-zema-rastingumo-lygi). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ERIKA RIMKUTĖ. Jeszcze raz o błędach leksykalnych z Listy wielkich błędów językowych: semantyzmy | 2 2) używanie niektórych niepoprawnych słów jest umotywowane: użytkownicy języka świadomie popełnili błędy językowe (zob. szerzej 3.4); 3) autorzy tekstów i redaktorzy językowi nie rozpoznają niezalecanych kalk językowych i semantyzmów oraz nie potrafią ich poprawiać. W kolejnym rozdziale omówiono, jakie słowa uważa się za semantyzmy, w trzecim rozdziale przedstawiono badanie semantyzmów podanych w DKKS i znalezionych w Tekstynie, z uwzględnieniem częstotliwości semantyzmów, ich użycia w częściach Tekstynu, w tekstach z określonego okresu oraz motywacji użycia. 2. POJĘCIE SEMANTYZMÓW I METODOLOGIA BADANIA W tym rozdziale szczegółowo opisano semantyzmy podane w DKKS i znalezione w Tekstynie, tj. te litewskie słowa lub połączenia wyrazowe, które pod wpływem innych języków zyskują nowe znaczenia, a znaczenia te uważa się za nienormatywne. Według Aldony Paulauskienė (2000: 76) najczęściej dotknięte zostają poboczne znaczenia wyrazu, natomiast znaczenie główne pozostaje nienaruszone. Aldonas Pupkis (2005: 263) nazywa semantyzmami także semantyczne kalki, kalki znaczeniowe, semantyby. W języku litewskim pojawiają się one nie tylko z powodu niedokładnego tłumaczenia, lecz także wskutek nieostrożnego użycia (np. pomylenia znaczeń dwóch wyrazów: kompanija i kampanija, formacija i farmacija). Jonas Šukys (2003: 51) wymienia kilka litewskich semantyzmów: abuojas, -a (niedopuszczalne znaczenie „obojętny, -a”), aplamai (niedopuszczalne znaczenie „ogólnie”), berods (niedopuszczalne znaczenie „zdaje się, prawdopodobnie, widocznie”), gangreit (niedopuszczalne znaczenie „dość szybko”), tūlas, -a (niedopuszczalne znaczenie „jakiś, -aś”), ainis (niedopuszczalne znaczenie „przodek, pradziad”). Jak widać z przykładów, są to niezrozumiałe wyrazy gwarowe. Niemniej jednak najczęściej niedopuszczalne znaczenia pojawiają się pod wpływem innych języków: wcześniej języka rosyjskiego, a w ostatnich latach – języka angielskiego. Lionginas Pažūsis (2014: 21–30) wspomina o fałszywych przyjaciołach tłumacza lub fałszywych odpowiednikach, np. metropolitenas nie powinno być używane w znaczeniu „stolica, wielkie miasto”, a prezidentas nie powinno być używane w znaczeniu „przewodniczący”; krytykowane jest niedawno rozpowszechnione znaczenie harmonizuoti „porządkować, uzgadniać”; zaleca się nie używać słowa ambicija w znaczeniu „dążenie, cel”, pilotinis – w znaczeniu „pierwotny, początkowy”. O niewłaściwie tłumaczonych słowach angielskich pisał także Vilmantas Vilkončius (2001). Słowa te można uznać za nowe semantyzmy. Kilka nowych semantyzmów powstałych pod wpływem języka angielskiego w artykułach z ostatnich lat omawiają Dalia Gedzevičienė (2014), Rasuolė Vladarskienė (2013). Za najbardziej znaną listę semantyzmów można uznać wspomniany DKKS. Inni autorzy publikacji dotyczących kultury języka podają także więcej semantyzmów – w ich pracach można znaleźć kilkadziesiąt semantyzmów niewymienionych w DKKS. Np. A. Paulauskienė (2000) za semantyzmy uznaje następujące słowa: atmintis (w znaczeniu „wspomnienie”), dirbti (w znaczeniu „działać”, gdy mowa nie o człowieku), eilė (w znaczeniu „wiele”, „mnóstwo”, „niejeden”), galvoti (w znaczeniu „sądzić”), naudoti (w znaczeniu „używać”), papirkti (w znaczeniu „przyciągnąć”, „zachwycić”), pasisakyti (w znaczeniu „wypowiadać się publicznie”), J. Šukys (2003), be jau minėtų lietuviškų semantizmų, nagrinėja ir daugiau netinkama pergyventi (w znaczeniu „martwić się”, „boleć”), perlenkti (w znaczeniu „przesadzić”, „wyolbrzymić”) i in. semantyzmy używane w tym znaczeniu, nieuwzględnione w DKKS: baltiniai (w znaczeniu „bielizna, BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ERIKA RIMKUTĖ. Jeszcze raz o błędach leksykalnych w wykazie Wielkich błędów językowych: semantyzmy | 3 koszule“); dainuoti (w znaczeniu „wykonać hymn“), didėti (w znaczeniu „zwiększać się“), duota(si)s, -a/-oji (w znaczeniu „ten“, „posiadany“, „znany“), eilinį kartą (w znaczeniu „jeszcze raz“, „znowu“), gimtasis, -oji (gdy nie mówi się o miejscu urodzenia), ypatingai (w znaczeniu „szczególnie“); negrįžtamas, negrįžtamai (w znaczeniu „nieodwracalny“, „ostateczny“), pastovus, -i (w znaczeniu „stały“, „częsty“), sutikti (w znaczeniu „znaleźć“, „zauważyć“, „odkryć“), šviežias, -ia (w znaczeniu „nowy“) i in. W jednym z najnowszych podręczników kultury języka – w wydanych w 2013 r. Podstawach redagowania – Nijolė Linkevičienė uznaje za semantyzmy następujące słowa: anksti (w znaczeniu „znacznie“3), apvalus (w znaczeniu „okrągły“), atpigintas (w znaczeniu „w niższej, obniżonej cenie“), dėkingas (w znaczeniu „sprzyjający“, „odpowiedni“), dvigubas (w znaczeniu „dwojaki“), išgyvenimai (w znaczeniu „uczucia“), koks (w znaczeniu „który“), matymas (w znaczeniu „pogląd“), medžiaga (w znaczeniu „artykuły“, „reportaże“, „komunikaty“ itp.), padėvėtas (w znaczeniu „używany“), pakankamai (w znaczeniu „dość“), praktiškai (w znaczeniu „prawie“), prasmė (jeśli oznacza „znaczenie“), ženkliai (w znaczeniu „znacznie“) i in. Należy zwrócić uwagę czytelników, że w DKKS podano niemało słów z niewłaściwie użytymi przedrostkami (np.: atkrauti, atredaguoti, pajungti, paskaičiuoti, praeiti, prafinansuoti, užskaityti), które trafniej byłoby uznać za błędy słowotwórcze (np. takiego zdania jest Šukys 2003). Należy zatem podkreślić, że nie wszystkie semantyzmy wskazane w DKKS odpowiadają zwyczajowemu rozumieniu semantyzmów, jednak w niniejszym badaniu podchodzi się do tego formalnie i analizuje cały wykaz Znaczeń słów i połączeń DKKS. Poniżej analizowane są wyłącznie semantyzmy podane w DKKS. Dane statystyczne i przykłady zaczerpnięto z pracy licencjackiej Laury Vilčinskaitė „Użycie semantyzmów w Korpusie współczesnego języka litewskiego“ (2015)4. Semantyzmy (podobnie jak omówione w pierwszej części cyklu niezalecane kalki językowe) analizowano na podstawie metodologii zastosowanej w artykule Povila Rudzevičiusa (2005): badano, w jakich tekstach i kiedy opublikowanych użyto semantyzmów; sprawdzano, czy zostały użyte motywowanie, czy niemotywowanie. 3. UŻYCIE SEMANTYZMÓW W KORPUSIE WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO W DKKS przedstawiono 115 semantyzmów. Wszystkich ich szukano w Korpusie w różnych formach (nie tylko hasłowych). Nie znaleziono ani jednego przypadku użycia słowa atreaguoti5. W przypadku kilku słów znaleziono tylko przykłady poprawnego użycia: są to atleisti, išvesti, pavesti, perspėti i uždaryti, np. : STT zgodnie z ustawami nie może proponować projektów aktów prawnych, dlatego powierza się to Komisji Antykorupcyjnej.6 Żołnierze, którzy schwytali tego zwiadowcę, początkowo nie zorientowali się, by dokładnie go przeszukać, a następnie, odprowadziwszy go dalej, wypuścili. 3 por.: „Na długo (= Znacznie) przed posiedzeniem przy budynku sądu już gromadzili się ludzie” (Linkevičienė 2013: 92). Wyjaśnić rzadziej używane semantyzmy, których stosowanie może powodować niejasności. 4 Opiekunka naukowa pracy Erika Rimkutė. 5 Ogólnie należałoby postawić pytanie, czy atreaguoti można uznać za semantyzm, ponieważ trudno wyobrazić sobie kontekst, w którym to słowo byłoby używane poprawnie. To słowo bardziej przypomina niezalecany kalk językowy. 6 Tutaj i dalej przykłady pochodzą z Tekstynu. Przykłady nie zostały zmienione, jedynie w niektórych miejscach usunięto pozbawione znaczenia początki i końce wierszy konkordancji, a istotne słowa wyróżniono. Nie poprawiono ani błędów leksykalnych, ani innych. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ERIKA RIMKUTĖ. Jeszcze raz o błędach słownikowych w wykazie wielkich błędów językowych: semantyzmy | 4 tę kwestię rozstrzyga się za obopólną zgodą i, za zgodą pracodawcy, pracownik zostaje zwolniony w terminie wskazanym w jego podaniu, wypłacając wynagrodzenie za pracę do dnia zwolnienia uzbrajanie grup przestępczych (art. 234-4) – warunkowe przedterminowe zwolnienie z odbywania kary albo zamiana nieodbytej części kary na karę łagodniejszą On ostrzega chrześcijan w Koryncie, że ci, którzy cudzołożą, kradną lub się upijają, nie odziedziczą królestwa Bożego W „Panoramie” usłyszeliśmy przypuszczenie przedstawiciela Rosji, że nawet nie powinniśmy myśleć o uznaniu Czeczenii, ponieważ wciąż jest to terytorium Rosji. Niektóre semantyzmy zostały użyte tylko w zaleceniach językowych, tj. w umotywowanym kontekście (szerzej o motywacji użycia zob. podrozdział 3.4). Są to słowa apsidėti, atidengti, atkoreguoti, atredaguoti, gyvybingas, išnešti, pračiuopti, pradiktuoti, prafinansuoti, pragalvoti, prakomentuoti, prakonsultuoti, prakontroliuoti, prileisti trūkumų, užėjimas, užplaukimas i užvežimas, np.: „biec, pobiec”: Codziennie przebiegam (=pobiegam) kilka kilometrów. 1.3.71. p račiuo pti – niewłaściwe użycie. zob. „apčiuopti, užčiuopti”: Powiększoną wątrobę nietrudno wybadać książkę, zeszyt; atidaryti skėtį = rozłożyć parasol. 1.3.10. atidengti: a tideng t i kaltininką, nusikaltėlį = nustatyti kaltininką, nusikaltėlį; Ne visada aišku, jak oceniać przypadki użycia słowa sekantis, -i. DKKS wskazuje, że nie można używać sekantis, -i w znaczeniach „ten, -a, taki, -a, taki, -a“ (przed wyliczeniem), „oto co, oto dlaczego“ (przed wyjaśnieniem), a sekančiai nie należy używać w znaczeniu „tak, w ten sposób“. W tych niedopuszczalnych znaczeniach sekantis,-i; sekančiai stanowi zaledwie około 8 proc. całego niepoprawnego użycia znalezionego w Tekstyne (bez rozróżniania użycia umotywowanego i nieumotywowanego, lecz po odrzuceniu przypadków, gdy wspomniane słowa zostały niepoprawnie użyte w publikacjach z zaleceniami językowymi przy wyjaśnianiu, że są to błędy językowe), np. : Rząd sowiecki litewskiego ministra spraw zagranicznych Urbšysa stwierdza prawdziwość następujących faktów: 1. W ciągu ostatnich miesięcy organy władzy litewskiej Ale jednak ostatecznie zdecyduj dopiero po szczerej odpowiedzi udzielonej samemu sobie na następujące pytania: – Czy mogę być przedsiębiorcą? Znaczenie logistyki można również uzasadnić następującymi argumentami: – przedsiębiorstwa muszą uwzględniać potrzeby klientów W przedstawionych poniżej danych przykłady z użytym wyrazem sekantis, w znaczeniach „inny”, „dalszy”, „nadchodzący”, „następujący po” itp., również uznaje się za błędy językowe (z wyjątkiem wielkich liter, por. Kniūkšta 2008) i nie odróżnia się ich od wskazanych w DKKS niedopuszczalnych znaczeń wyrazów sekantis, sekančiai. 3.1. Częstotliwość użycia semantyzmów w Korpusie współczesnego języka litewskiego Najwięcej przypadków użycia w Korpusie znaleziono dla następujących badanych wyrazów: žinoti (50 9257), priimti vaistus (34 064), skaityti (20 194), statyti (16 236), išlaikyti (16 023). W przypadku tak dużej 7 W nawiasach podano całkowitą liczbę użyć danego wyrazu w Korpusie, bez rozróżnienia użycia poprawnego i niepoprawnego. W poniższych przykładach w nawiasach podano, ile znaleziono przypadków niepoprawnych. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ERIKA RIMKUTĖ. Jeszcze raz o błędach leksykalnych w wykazie wielkich błędów językowych: semantyzmy | 5 Ze względu na liczbę danych postanowiono analizować wymienione słowa (i inne użyte w žodžių ar junginių) vartoseną išsamiau nagrinėti tik publicistikos dalyje (kiti tiriami žodžiai Tekstynie ponad 3000 razy we wszystkich częściach Tekstynu). W tej części Tekstynu znaleziono tylko 7 przypadków niepoprawnego użycia słowa žinoti, po dwa przypadki użycia słów priimti vaistus i skaityti, 28 przypadków użycia słowa statyti oraz 5 przypadków użycia słowa išlaikyti w niewłaściwym znaczeniu. Jest więc oczywiste, że nienormatywne użycie tych słów stanowi bardzo niewielką część. W przypadku słów, których ze względu na dużą liczbę użyć nie zbadano wszystkich przykładów (oprócz wspomnianych wcześniej są to również słowa atidaryti, atleisti, dėti(s), išeiti, (iš)pildyti, išskirti, išžiūrėti, nešti atsakomybę, pavesti, perspėti, pervesti, peržiūrėti, prabėgti, praeiti, reiškia, uždaryti, užsipilti, vesti), na podstawie użycia nie można wiarygodnie uogólnić, jaka część stanowi użycie poprawne, a jaka niepoprawne. Analizując inne słowa, w przypadku których zbadano wszystkie znalezione w Tekstynie przypadki użycia, można wyciągnąć jasne wnioski co do tego, jaką część stanowi użycie poprawne, a jaką niepoprawne. Łącznie znaleziono 58 518 wierszy konkordancji z poprawnym użyciem (stanowi to 85,31 proc.) oraz 10 073 przypadki niepoprawnego użycia (14,69 proc.). Zatem semantyzmów w Tekstynie jest stosunkowo niewiele (por. Wielkość Tekstynu 140 mln. słów). Ze względu na częstotliwość semantyzmy podzielono na cztery grupy: 1) użyte więcej niż 501 razy; 2) użyte 101–500 razy; 3) użyte 10–100 razy oraz 4) użyte 1–9 razy. Zwraca się uwagę, że tutaj i dalej analizowano wyłącznie przypadki niepoprawnego użycia, a poprawne przykłady odrzucono. Najczęściej używane i analizowane we wszystkich częściach Tekstynu są następujące semantyzmy: paskaičiuoti (1666), peržiūrėti (1591), apmokyti (1153), sekantis, -i (832), pašvęsti (593), vieningas, -a (574), iššaukti (548), įpakavimas (519). W drugiej pod względem częstotliwości grupie semantyzmów, tj. słów użytych 101–500 razy, znaleziono 12: ap(si)jungti, apsivesti, at(si)žymėti, bendrai, gautis, įjungti, matomai, pašalinis (vaistų) veikimas, pervesti, reiškia, stovis i užskaityti. W Tekstyne dość rzadko (10–100 razy) użyto największej liczby semantyzmów – znaleziono 51 takich słów, np.: abuojas, apsieiti, aptarnauti sąskaitą, atlieti, atremontuoti, atrestauruoti, atsiekti, aukščiau stovintis, -i, davinys, glaustas, įnešti, išdirbti, išieškoti, išjungti, išpulti, išrišti, išskirti, išžiūrėti, įvesti, kurčias, nuimti, pajungti, pakelti, pernešti, praeiti, praklausyti, pravesti, pribūti, priešakinis, -ė, prigulėti, rastis, regimai, sąstatas, statyti, talpinti, tūlas, -a, užmanyti, užsipilti i in. Najrzadziej użyto (1–9 razy) 38 semantyzmów, np.: atidengti, atkoreguoti, atmainyti, atredaguoti, atreguliuoti, atsinešti, gyvybingas, -a, išimti, išlaikyti, išstatyti sąskaitą, išstoti, nešti atsakomybę, prabalsuoti, prabėgti, pragalvoti, užėjimas, užinteresuoti, užkrauti akumuliatorių, užnešti, užplaukimas, užvažiavimas i in. Na uwagę zasługują te wyrazy, które w Korpusie prawie zawsze (w 80–100 proc. przypadków) są używane wyłącznie w niewłaściwym znaczeniu. Są to wyrazy abuojas, -a, ap(si)jungti, apsivesti, aptarnauti sąskaitą, apturėti, atkoreguoti, atkrauti, atmirti, atredaguoti, atreguliuoti, atremontuoti, atrestauruoti, atsiekti, at (si) žymėti, aukščiau stovintis, -i, gautis, išmetinėti / užmetinėti, paskaičiuoti, praanalizuoti, prabalsuoti, pračiuopti, pradiktuoti, prafinansuoti, pragalvoti, prakeliauti, praklausyti, prakomentuoti, prakonsultuoti, prakontroliuoti, praskambėti, pribūti, užinteresuoti, užmanyti, užskaityti, užvežimas. Niektóre z wcześniej przedstawionych wyrazów wystąpiły w Korpusie tylko kilka razy, dlatego nie można wyciągać wiarygodnych wniosków, że są używane wyłącznie w niepoprawnym znaczeniu. Normatywiści językowi powinni zwrócić uwagę na to, że wyrazy z przedrostkami at-, prasą często używane niepoprawnie (co prawda istnieje dość wiele przypadków, gdy wyrazy te zostały użyte w pracach poświęconych kulturze języka w celu zilustrowania niepoprawnego BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ERIKA RIMKUTĖ. Jeszcze raz o błędach leksykalnych w wykazie najpoważniejszych błędów językowych: semantyzmy | 6 użycia). Analizując dane Korpusu, można odnieść wrażenie, że powszechne stają się niepoprawne znaczenia wyrazów gautis, paskaičiuoti, užskaityti. Niemniej jednak, aby stwierdzić, że słowa te zagrażają poprawnemu użyciu, należy jeszcze zbadać ich motywację (zob. podrozdział 3.4). W Korpusie najczęściej (w 80–100 proc. przypadków; nie uwzględniono tu tych słów, które zawsze zostały użyte we właściwym znaczeniu, wymieniono je na początku artykułu) poprawnie używane są następujące słowa: apsieiti, atidaryti, atidirbti, bendrai, davinys, dėti(s), gyvybingas, -a, glaustas, įnešti, išdirbti, išeiti, išieškoti, išimti, išjungti, išlaikyti, išnešti, (iš)pildyti, išrišti, išskirti, išstoti, išvesti, išžiūrėti, kurčias, -a, nuimti, pajungti, pakelti, pernešti, pervesti, praeiti, praplaukti, pravažiuoti, pravesti, priešakinis, -ė, rastis, reiškia, sąstatas, statyti, talpinti, tūlas, užbėgimas, užėjimas, užnešti, užplaukimas, užvažiavimas, vesti, vieningas, -a, žinoti. Podsumowując dane dotyczące częstotliwości semantyzmów, można je porównać z głównymi wnioskami z badań nad niezalecanymi kalkami. W Korpusie znaleziono 3086 wierszy konkordancji z niezalecanymi kalkami (w różnych formach) z DKKS. Zatem widać, że kalk jest w Korpusie znacznie mniej niż semantyzmów. Najczęściej występujące kalki znalezione w Korpusie to: išsireikšti, išsireiškimas (506), vienok (277), gerbūvis (241), neužilgo (235), (kaž)koks tai (231), (kaž)kas tai (209). Najrzadziej używane kalkowane połączenia to ant kiek, ant tiek, ant sveikatos, kaip kartas, (kaž)kieno tai, (kaž) kodėl tai. W całym Korpusie nie znaleziono kalk būti (ne) kurse, ir taip, (kaž)kur tai. Jak wynika z wcześniej opisanych danych, zarówno semantyzmów wskazanych przez same DKKS, jak i przypadków ich użycia w Tekstynie jest znacznie więcej. Zatem zdolność rozpoznawania semantyzmów i ich poprawianie wymagają większej uwagi użytkowników języka i normatywistów. 3.2. Rozmieszczenie semantyzmów w częściach Współczesnego litewskiego korpusu tekstów Przy obliczaniu, ile semantyzmów znaleziono w poszczególnych częściach Tekstynu, dane należy interpretować ostrożnie. Na pierwszym rysunku widać, że najwięcej semantyzmów użyto w publicystyce. Dane te można wyjaśnić tym, że teksty publicystyczne stanowią większą część całego Tekstynu. Język mówiony na pierwszy rzut oka wydaje się najbardziej poprawny, ale tak nie jest: znaleziono tu najmniej błędów, ponieważ teksty języka mówionego stanowią najmniejszą część Tekstynu. RYS. 1 Rozkład semantyzmów w Tekstyne8 8 Tekstyne dzieli się na następujące części, jak wskazano na pierwszym rysunku; ich proporcje zob. http://tekstynas.vdu. lt/tekstynas/menu?page=statistics. Nie uwzględniono tu tych semantyzmów, które analizowano tylko w części publicystycznej, ponieważ w Tekstyne znaleziono ponad 3000 przypadków ich użycia. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ERIKA RIMKUTĖ. Jeszcze raz o błędach słownikowych z wykazu Wielkich błędów językowych: Palyginkime gana panašius neteiktinų vertinių vartosenos Tekstyne duomenis: daugiausia semantyzmy | 7 kalk również znaleziono w publicystyce (58,2 proc.), znacznie mniej w literaturze niebeletrystycznej (18,4 proc.), języku mówionym (12 proc.) i literaturze pięknej (8,8 proc.). Najmniej przypadków użycia odnotowano w części Tekstynu dotyczącej języka administracyjnego (2,6 proc.). Po obliczeniu częstości znormalizowanej (ile przypadków użycia przypada na 100 tys. słów) uzyskano zupełnie inne dane: najwięcej semantyzmów odnotowano w języku mówionym (36 przypadków użycia na 100 tys. słów), dość podobne są liczby użyć semantyzmów w części publicystycznej (9,8 przypadków), literaturze administracyjnej (8,8 przypadków) i literaturze niebeletrystycznej (7,8 przypadków). Dane dotyczące znormalizowanej częstotliwości niezalecanych kalk językowych (szerzej zob. Rimkutė 2014) znacznie różnią się od semantyzmów: w języku mówionym na 100 tys. słów występuje 65,3 przypadków, w literaturze niebeletrystycznej – 2,7, w publicystyce – 2, w literaturze pięknej – 1,5, w literaturze administracyjnej – 0,6 przypadków użycia. Można zatem stwierdzić, że tylko w części tekstów języka mówionego niezalecanych kalk językowych używa się częściej niż semantyzmów, natomiast w pozostałych częściach Tekstynu kalk językowych jest kilkakrotnie mniej. I ponownie można wyciągnąć wniosek, że semantyzmy trudniej rozpoznać niż inne błędy leksykalne. Dane te można porównać również z wnioskami przedstawionymi w artykule P. Rudzevičiusa (2005) na temat niedopuszczalnych dawnych zapożyczeń. Twierdzi on, że zapożyczeń jest najwięcej w literaturze pięknej (30,2 proc.). Można przypuszczać, że dawne zapożyczenia są bardziej potrzebnym środkiem stylistycznym do ilustrowania języka i charakterów bohaterów literatury pięknej niż kalki językowe czy semantyzmy. Poniżej wymieniono po pięć najczęstszych semantyzmów z każdej części Tekstynu oraz podano częstotliwość ich użycia. W literaturze administracyjnej najwięcej razy użyto semantyzmów paskaičiuoti (339), įpakavimas (110), užskaityti (82), sekantis, -i (78) i pašvęsti (77). W literaturze pięknej odnotowano następujące często używane semantyzmy: paskaičiuoti (120), iššaukti (88), sekantis (87), apmokyti (79) i pašvęsti (36). W literaturze niebeletrystycznej wymieniono następujące częste semantyzmy: sekantis, -i (221), stovis (169), apmokyti (165), pašvęsti (149) i iššaukti (136). W części publicystycznej najczęściej użyto semantyzmów paskaičiuoti (1073), apmokyti (797), sekantis, -i (429), vieningas, -a (420) i pašvęsti (331). Pięć najczęściej używanych semantyzmów w źródłach języka mówionego to gautis (118), paskaičiuoti (19), sekantis, -i (17), apsivesti (6) i užsipilti (5). Jak widać z przedstawionych przykładów, we wszystkich częściach Tekstynu można znaleźć semantyzm sekantis, a niemal we wszystkich częściach używane są pašvęsti i paskaičiuoti. Warto również wspomnieć o czasowniku gautis, częstym zarówno w języku mówionym, jak i w publicystyce (stanowią one odpowiednio 46 i 40 proc.). A zatem normatywiści językowi powinni zwrócić uwagę na te często używane w różnego rodzaju tekstach słowa. Z ich powodu dochodzi również do dyskusji (por. opinię Dainiusa Razauskasa (2008) na temat słowa sekantis); ponadto występują pewne stałe połączenia z jednym lub drugim semantyzmem (zob. podrozdział 3.4), których częste użycie może wywołać u użytkowników języka błędne wrażenie, że te wyrażenia są poprawne. 3.3. Rozmieszczenie semantyzmów w tekstach z różnych okresów Badając błędy słownikowe przedstawione w DKKS, przyjęto założenie, że użytkownicy języka z czasem coraz lepiej znają normy językowe i popełniają mniej błędów. Dlatego postawiono hipotezę, że w starszych BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ERIKA RIMKUTĖ. Jeszcze raz o błędach słownikowych w wykazie wielkich błędów językowych: tekstuose (skelbtuose iki 2000 m.) semantizmų (kaip ir kitų DKKS nurodytų klaidų) bus dausemantyzmy | 8 giau, natomiast w nowszych tekstach (opublikowanych od 2001 r.) semantyzmów będzie mniej. Po zbadaniu danych hipoteza się potwierdziła: w tekstach opublikowanych do 2000 r. semantyzmy stanowią 60 proc. wszystkich przykładów, a od 2001 r. – 40 proc. Bardzo podobne są również dane dotyczące badań nad niezalecanymi kalkami: w tekstach opublikowanych do 2000 r. znaleziono 59 proc. kalk, a w tekstach wydanych od 2001 r. wystąpiło 41 proc. kalk. W tekstach opublikowanych do 2000 r. nie znaleziono ani jednego przypadku użycia wyłącznie semantyzmu dėti(s) (w późniejszych tekstach został on użyty jeden raz), natomiast w tekstach wydanych od 2001 r. nie znaleziono przykładów użycia aż 26 semantyzmów: apsidėti, atidengti, atkoreguoti, atredaguoti, atreguliuoti, atsinešti, gyvybingas, -a, išimti, išnešti, praanalizuoti, prabėgti, pračiuopti, pradiktuoti, prafinansuoti, pragalvoti, prakeliauti, prakomentuoti, prakonsultuoti, prakontroliuoti, prileisti trūkumų, skaityti, užbėgimas, užinteresuoti, užplaukimas, užvažiavimas, užvežimas. Można dyskutować, czy warto podawać te słowa w DKKS, ponieważ zwłaszcza dla młodzieży ich niepoprawne użycie jest nietypowe i często niezrozumiałe. Najczęściej do 2000 r. używano następujących semantyzmów: paskaičiuoti (1181), peržiūrėti (716), apmokyti (714), įpakavimas (440), sekantis, -i (425). Najczęściej od 2001 r. niepoprawnie używano następujących semantyzmów: peržiūrėti (875), paskaičiuoti (485), apmokyti (414), sekantis, -i (407). A zatem niektóre semantyzmy były i nadal pozostały aktualne. Jak wspomniano w poprzednim podrozdziale, słowa te są używane niemal we wszystkich częściach korpusu, należą do najczęstszych, dlatego osoby chcące mówić i pisać poprawnym językiem ogólnym powinny zwrócić uwagę na nienormatywne znaczenia tych słów. 3.4. Motywacja użycia semantyzmów Najdokładniejsze dane dotyczące poprawnego lub niepoprawnego użycia jednostek leksykalnych można uzyskać, badając motywację, ponieważ można dość jasno rozstrzygnąć, czy semantyzmy podane w DKKS są używane świadomie, tzn. ze świadomością, że jest to błąd (najczęściej wyróżnia się go graficznie), lecz ze względów stylistycznych lub innych9 jest to potrzebne słowo, czy też użytkownicy języka nie rozumieją, że używają niektórych słów w niewłaściwym znaczeniu. Zdaniem Dalii Blažinskaitė (2000: 96) „[d]obry język może być również niepoprawny, jeśli poprawność językowa zostaje naruszona z takich czy innych względów stylistycznych”. Również inni językoznawcy (np. Šukys 2003: 25–26) zgadzają się, że umotywowane stylistycznie naruszenia norm, najczęściej występujące w literaturze pięknej, publicystyce i języku potocznym, nie są uznawane za błędy. Jak twierdzi P. Rudzevičius (2005: 215), „nie zawsze można wyraźnie oddzielić użycie umotywowane od nieumotywowanego również dlatego, że sami użytkownicy języka w różnym stopniu uświadamiają sobie nienormatywność10 obcych elementów i ich możliwe funkcje w języku”. Również podczas badania użycia semantyzmów opisanych w niniejszym artykule nie zawsze łatwo było ustalić motywację: czasami brakowało szerszego kontekstu, a w niektórych przypadkach niejasna była myśl zdania. P. Rudzevičius (2005: 214–215) za umotywowane naruszenia norm uznawał: 1) istniejące lub domniemane wtrącenia niebędące elementami współczesnego języka ogólnego: a) folkloru; b) dawnej literatury; c) tekstów gwarowych; 9 Por. Przyczyny wymieniane przez Jurgitę Girčienė (2007: 149): z powodu „chęci powiedzenia inaczej, w sposób ekspresywny stylistycznie, wyrażenia tożsamości społecznej, a więc w celu uzyskania nowszej, modniejszej ekspresji językowej“. 10 P. Rudzevičius analizował niezalecane dawne zapożyczenia (uwaga E. R.). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ERIKA RIMKUTĖ. Jeszcze raz o błędach leksykalnych w wykazie wielkich błędów językowych: semantyzmy | 9 2) zaktualizowane zapożyczenia, gdy ze względów stylistycznych przerabia się i wprowadza do kontekstu elementy użycia językowego z dawnych czasów; 3) cytaty ze współczesnego języka nienormatywnego: a) gdy cytowany jest dłuższy tekst, aby zachować autentyczność języka; b) gdy tylko pojedyncze słowo jest pisane w cudzysłowie; c) gdy zapożyczenie jest używane jako emocjonalno-ekspresyjny środek stylistyczny; d) w dialogach; e) w zaleceniach językowych. W niniejszym artykule za umotywowane użycie semantyzmów uznaje się następujące przypadki (są one od razu ilustrowane kilkoma przypadkami użycia): 1) pisać w cudzysłowie, np.: inne możliwe znaczenie w języku angielskim – „come out“ może również oznaczać komuś „gau tis“ („wyjść“) tłum. Wtedy już rzeczywiście wykazująca czujność redakcyjna komunistyczna komórka „išneš ė nutarimą“... Czekała ulica, alkohol albo klinika psychiatryczna. od połowy maja jeździł na gościnne występy po Litwie. Teatr „wypełniał i przekraczał” plany, aktorzy wykonywali „normy” przedstawień i ról Wierzy się, że sałata może „przywołać” miłość, a u kobiety w ciąży „wywołać”1 1 poród. W tamtych czasach, przed odzyskaniem niepodległości, przedstawienia bywały „zdejmowane” nie tylko z powodów politycznych, lecz często także artystycznych: A w przyszłym tygodniu przedstawiciel rządu moskiewskiego obiecuje „podnieść dokumenty” i wyjaśnić, czy na Litwie ogłaszane jest Aleksandra nikt nie może zaprzeczyć, że z takiej organizacji pracy „stojącym najwyżej” spadają judaszowe srebrniki, dlatego bronią etatów rękami i nogami 2) znaleźć w cytatach dosłownych, a także w cytatach ze starszych tekstów, w tekstach gwarowych, np. : Vaižgantas zauważył: „Dr. J. Basanavičiui nic nie jest ani nie było, co byłoby sprawą narodu, a dla niego byłoby obojętne i nie do przyjęcia. 27 września 1926 r. – 2 lutego 1933 r. // LVA. F „Wypełniając ustalony przez Ministerstwo Oświaty tryb postępowania, informuję o swojej działalności A on i tak poślubił jej syna, ożenił się. Ale (ona) nic nie mogła zrobić. „Tam, gdzie świeżo panuje ciemność, / Znowu, poświęcona początkom istnienia, / Narodzi się na nowo dla nadchodzącego poranka” (17. sonet „Zimy”, s. 65). „Premier i niektórzy ministrowie są internowani i znajdują się w sztabie armii. Urzędy państwowe zajęte przez oddziały wojskowe”. Z listu Kazysa z 27.09.1948: „Niewesołe rzeczy z naszym Vladasem. On znajduje się gdzieś w sanatorium i prawdopodobnie pogrąża się w pesymizmie. 3) znaleźć w wydawnictwach normatywnych przeznaczonych do nauki i edukacji, np.: Obsługiwać: obsługiwać konto = prowadzić konto; „Atkoreguoti” – nieużywane. zob. „(pa)koreguoti: Nasz komitet niedawno skorygował ten projekt; Dopracować (= zakończyć opracowywanie, tworzenie, ostatecznie przetworzyć, udoskonalić) metodykę, plan. 11 Šiame pavyzdyje kabutės gali būti pasirinktos ne dėl noro apsisaugoti pavartojus netaisyklingą žodį, bet dėl kalbos gry. ERIKA RIMKUTĖ. Jeszcze raz o błędach leksykalnych w wykazie największych błędów językowych: BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 semantyzmy | 16 Girčienė J. 2007: Użycie nowych zapożyczeń: granica między kulturą języka a stylistyką. – Kultura języka 80, 143–152. Kniūkšta P. 2008: Za czym podąża „następny”? – Kultura języka 81, 236–244. Linkevičienė N. 2013: Podstawy redagowania, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Dostępne w Internecie: http://www.flf.vu.lt/mokslas/elektroniniai istekliai#vadovėliai-mokymo-priemonės (dostęp 2015 05 15). Paulauskienė A. 2000: Kultura języka litewskiego, Kowno: Technologija. Pažūsis L. 2014: Tłumaczenie i język, Wilno: Uniwersytet Wileński. Dostęp w internecie: http://www.esparama.lt/es_parama_pletra/failai/ESFproduktai/2014_Monografija_Vertimas_ir_kalba.pdf (dostęp 2015 04 10). Pupkis A. 2005: Studia nad kulturą języka, Wilno: Gimtasis žodis. Razauskas D. 2008: W sprawie następującego pytania. – Kultura Języka 81, 224–235. Rimkutė E. 2014: Czy wykaz wielkich błędów językowych jest nadal aktualny? Przypadek kalk językowych. – Język Ogólny 87, 1–13. Dostęp w internecie: www.bendrinekalba.lt/Pdf/Rimkute_BK_87_straipsnis.pdf (dostęp 05.06.2015). Rudzevičius P. 2005: Tendencje używania zapożyczeń w korpusie tekstów języka litewskiego. – 210–219. „Kalbos kultūra” 78, Šukys J. 2003: Kultura języka dla wszystkich, Kowno: Šviesa. Urnėžiūtė R. 2014: Nikt nie odwołał poprawnego języka (R. Urnėžiūtė przeprowadziła wywiad z D. Vaišnienė, J. Palionytė, R. Miliūnaitė, A. Dvylytė, D. Smalinskasem). – „Gimtoji kalba” 2, 18–26. Vilčinskaitė L. 2015: Użycie semantyzmów w korpusie współczesnego języka litewskiego. Praca licencjacka, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Vilkončius V. 2001: Przekład na język litewski: zalew szablonów, Wilno: Gimtasis žodis. Vladarskienė R. 2013: Nowe znaczenia słów międzynarodowych w administracyjnym języku litewskim, – Taikomoji kalbotyra 3 (2013–2014). Dostęp w internecie: http://taikomojikalbotyra.lt/lt/2013/12/naujostarptautiniu-zodziu-reiksmes-administracineje-lietuviu-kalboje (dostęp 2015 07 20). Otrzymano 2015 07 22 Przyjęto 2015 11 03