Kalbinės nuojautos praradimas: ar reali grėsmė?

BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 STEFANO M. LANZA Uniwersytet Witolda Wielkiego UTRATA JĘZYKOWEJ INTUICJI: CZY TO REALNE ZAGROŻENIE? SŁOWA KLUCZOWE: język ogólny, intonacja, akcentowanie, wyczucie języka. W Roku Kultury Języka każdy użytkownik języka powinien zastanowić się nad swoją relacją ze wspólnym dobrem narodu – językiem państwowym. Ze wspólnego dobra każdy powinien korzystać odpowiedzialnie: poprawność językowa w żadnym wypadku nie jest wyłącznie sprawą językoznawców. Niniejszy artykuł ma na celu zwrócenie uwagi na fonetyczne cechy języka litewskiego i jego współczesne użycie poprzez przedstawienie faktów z zakresu kultury, literatury i historii języka. W ten sposób mamy nadzieję pomóc rozbudzić pewną świadomość narodową. Pielęgnując język litewski, charakteryzujący się 1 systemem intonacji i rozróżniający ilościową długość samogłosek – co wciąż jest zjawiskiem fonologicznie relewantnym – zanik języków antycznych, najważniejszych dla kultury europejskiej, powinien być traktowany jako skłaniający do refleksji precedens. Jaki jest dziś stan systemu intonacji języka litewskiego? Celem tego artykułu jest postawienie problematycznych pytań – czy można ustalić, co powoduje odstępstwa od norm akcentuacyjnych i jakie środki można podjąć w celu zachowania cech charakterystycznych języka litewskiego. PROCES UTRATY JĘZYKOWEGO WYCZUCIA: JĘZYKI ANTYCZNE Języki się zmieniają. O tym, czy się rozwijają, kwitną, ubożeją, umierają (a może także rodzą), zasadniczo decyduje jeden czynnik – użytkownicy. Język jako cecha wyróżniająca grupę użytkowników (plemię, naród itp.) był postrzegany już w czasach antycznych. Cudzoziemców w starożytnej Grecji rozpoznawano po słabej znajomości greki. Tego, kto po grecku tylko bełkotał, nazywano barbarzyńcą (por. stgr. βάρβαρος „bełkoczący w języku greckim”). Wobec braku polityki językowej starożytna klasyczna 2 greka, której podstawą był język regionu Attyki, długo przetrwała dzięki napisanym w niej dziełom i prestiżowi ich autorów. Nawet po utracie niepodległości w 146 r. p.n.e. panowała opinia, że „podbita Grecja 1 Trudno byłoby znaleźć bardziej swoistą cechę fonetyczną języka litewskiego niż system intonacji. Jest ona właściwa wszystkim dialektom litewskim. Antanas Pakerys (1995: 301) odróżnia fonetykę języka litewskiego od fonetyki przytłaczającej większości innych języków europejskich (a także od sąsiednich języków słowiańskich, jednocześnie podkreślając pokrewieństwo z językiem łotewskim); jest ona tak swoista, że pierwsi badacze języka litewskiego, którzy próbowali ją opisać, musieli niemało się natrudzić („hi accentus nequeunt exemplificari vocibus Polonis aut aliis“, tzn. „akcentów tych (=sposobów akcentowania, intonacji) nie można wyjaśnić przykładami z języka polskiego ani innych języków“; cyt. za Universitas lingvarum Litvaniae z 1737 r.; por. Strockis 2004: 301–302). 2 Tai garsažodinės kilmės žodis (bar-bar). Iš graikų kalbos terminas pateko į lotynų kalbą forma barbarus (por. w słowniku napisanym przez Festa w II w.: Barbari dicebantur antiquitus omnes gentes exceptis Graecis „w starożytności barbarais buvo vadinamos visos tautos išskyrus graikus“). STEFANO M. LANZA. Utrata wyczucia językowego: realne zagrożenie? |2 ujarzmił dzikiego BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 zwycięzcę” (tj. Rzymian), a żaden Rzymianin, który nie uczył się greki, nie mógł uważać się za 3 wykształconego. Jednakże, jak wiadomo, już w II w. p.n.e. z różnych przyczyn politycznych i społecznych powstał wyraźny rozdźwięk między językiem literackim używanym w dawnych tekstach a językiem ogólnym używanym na co dzień, tj. tak zwaną κοινή. Ten ostatni język jest 4 szeroko poświadczony w papirusach. W pismach urzędowych często mylono samogłoski długie i krótkie, dyftongi i samogłoski proste, co skłania do wniosku, że takie pomieszanie było charakterystyczne również dla języka mówionego. Taka utrata wyczucia jakości dźwięków dowodzi, że równolegle (choć logicznie należałoby powiedzieć, że jeszcze wcześniej) utracono również bardziej złożoną cechę języka: system akcentów tonalnych. Proces przebiegał powoli i stopniowo, jednak ówcześni działacze kultury, oratorzy i nauczyciele retoryki wyraźnie zdawali sobie sprawę z tego, jakie zagrożenie powstało dla piękna języka klasycznego i w ogóle dla jego istnienia. Reakcję obrońców dobrego stylu ucieleśniał kierunek purystyczny, nazwany attycyzmem. Jeden z rzeczników attycyzmu, Dionizjusz z Halikarnasu, jeszcze w I w. p.n.e. nauczał, że akcent klasycznej greki był melodyczny, a podniesienie tonu głosu obejmowało interwał trzech tonów i jednego półtonu (Περί συνθέσεως ὀνομάτων, XI). Mimo wysiłków próba attycystów sztucznego podtrzymania przy życiu dawnego systemu prozodycznego – ponieważ 5 nikt już na co dzień nie posługiwał się tą odmianą języka – ostatecznie nie przyniosła rezultatów. Chociaż uczeni nadal nie są zgodni co do natury akcentu języka łacińskiego (dynamicznej czy melodycznej), to właśnie w tym języku najlepiej 6 poświadczona jest utrata językowego wyczucia. W języku łacińskim ilościowa binarna (długa / krótka) opozycja głosek jest nie tylko fonologicznie relewantna, lecz także stanowi podstawę wersyfikacji. Inwolucja heksametru 7 świadczy o tym, jak w ciągu zaledwie około dwustu lat całkowicie rozpadł się system fonetyczny języka łacińskiego. Naprzemienność sylab o różnej długości tworzy strukturę klasycznego heksametru: –   , –   , –   , –   , –   , –  We wszystkich stopach, choć w piątej tylko w rzadkich wyjątkowych przypadkach i zawsze wyłącznie ze względów stylistycznych, dwie krótkie sylaby mogą zastąpić jedną długą (tj. daktyl może zastąpić 3 Graecia capta ferum victorem cepit – pisze Horacy (Ep. II, 1, 156) 4 Tradycyjnie wskazuje się na wyprawy Aleksandra Wielkiego, które doprowadziły do rozpowszechnienia uproszczonego języka (i odpowiedniego stopniowego zaniku dialektów) z przyczyn praktycznych. Po litewsku zob. Palionis 1999: 249–250, Poliakov 2008: 152–153. 5 Jest to interwał kwinty, choć Dionizjusz nie używa tego terminu. To ważne źródło O układzie słów najwyraźniej nie było dostępne Zygmuntowi Zinkevičiusowi, ponieważ ograniczył się on do stwierdzenia „Przypuszcza się, że Grecy rozróżniali akcenty toniczne w wygłosie” (Zinkevičius 1980: 45). 6 Podobnie nie ma zgody również co do akcentów tonicznych w języku łacińskim. Pomimo zachowanych pisemnych uwag nauczycieli retoryki łacińskiej niektórzy uczeni nadal uważają, że akcenty toniczne języka łacińskiego są wymysłem późnych filologów łacińskich. Na ten temat w języku litewskim zob. Strockis 2004: 292. 7 Podobnie jak w języku litewskim, także w języku łacińskim długość samogłosek może być jedynym sposobem rozróżniania wyrazów, np.: pălus „bagno” i pālus „pal”; lĕgo „zbieram” i lēgo „przekazuję (majątek)”; dĭco „przydzielam” i dīco „mówię”; pŏpulus „lud” i pōpulus „topola”; fŭgit „ucieka” i fūgit „uciekł”. STEFANO M. LANZA. Utrata wyczucia językowego: czy realne zagrożenie? |3 spondej), a ostatnia BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 „brakująca” (katalektyczna) stopa może być realizowana jako – – (tj. spondej stosowany zamiast trocheja). Dlatego zwykle stosuje się następujące oznaczenie: Akcent wyrazowy niekoniecznie –   , –   , –   , –   , –   , –  pokrywa się z mocną częścią stopy (tj. z pierwszym długim elementem, co określa się terminem arsis), jak byłoby w wierszu tonalnym, na przykład Kristijonasa Donelaitisa. Jednak zbieżność jest typowa dla zakończenia wersu, klauzuli (w heksametrze są to dwie ostatnie stopy). Oto pierwszy wers Eneidy Wergiliusza (czcionką pogrubioną wyróżniono sylaby akcentowane): Broń i męża opiewam, który pierwszy z wybrzeży Troi. [ar-ma-vi , rum-que-ca , no-Tro , iae-qui, pri-mu-sa , bo-ris] 8 –   , –   , – – , – – , –   , – – Jak widać, ilościowa zmienność sylab odpowiada strukturze heksametru, natomiast akcent wyrazowy w dwóch miejscach nie pokrywa się z arsis: w słowie cano akcentowana jest sylaba ca-, lecz w metrum tworzy ona drugi element słabej części daktyla (określanej terminem thesis), a zaimek względny qui tworzy słabą część spondeja. 9 Wergiliusz tworzył w I w. p.n.e. A inny, mało znany poeta łaciński Komodian (Commodianus), po upływie trzech stuleci, napisał heksametrami dzieło o 10 charakterze dydaktycznym Instructiones („Pouczenia“). Jest to zbiór 80 wierszy, podzielony na dwie księgi. Oto sam początek, pierwszy wers pierwszego wiersza (pogrubioną czcionką wyróżniono sylaby akcentowane): Pri-ma prae-fa -tio no-stra vi -am er-ran-ti de-mon-strat [Pri-ma-prae , fa-ti-o, no-stra, vi-am-er, ran-ti-de , mon-strat] –  – , –   , –  ,   – , – – – , – – Przytłaczająca większość jego wersów (97 proc.) wykazuje takie, jak gdyby przypadkowe, 11 mieszanie różnych stóp. Analizując klauzule heksametru, zwłaszcza te tworzące ostatnie stopy wersów, wyraźnie widać skłonność poety do traktowania wszystkich sylab akcentowanych jako długich, a wszystkich nieakcentowanych jako krótkich. Daje on pierwszeństwo nie metrum, lecz akcentowi rytmicznemu. Obok klasycznej, prawidłowej kombinacji klauzuli (–   , – ) występują niemal wszystkie inne możliwe trójsylabowe i 8 Granica sylabiczna niekoniecznie pokrywa się z granicą stóp lub ich części, por. pri-mu-sa-bo-ris. 9 Przyimek ab należy uznać za słowo niemające samodzielnego akcentu w strumieniu mowy. 10 Nie wiadomo dokładnie, kiedy żył Kommodian. Chociaż proponowane przez naukowców datowanie waha się między II a V w., w jego utworach można dostrzec aluzje do wydarzeń historycznych z połowy III w. (szerzej na ten temat zob. Salvatore 1977). 11 Statystykę obliczono na podstawie 45 wierszy pierwszej księgi (Lanza 1997: 81). Należy zauważyć, że przy braku regularnej jakościowej sekwencji sylab podział sylab na stopy staje się subiektywny. Tak czy inaczej zdarzają się również heksametry całkowicie regularne. STEFANO M. LANZA. Utrata wyczucia językowego: czy to realne zagrożenie? |4 stopy dwusylabowe. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 W takim zamieszaniu stały pozostaje jedynie kontur akcentu rytmicznego: jedna sylaba 12 akcentowana, dwie nieakcentowane, następnie jedna sylaba akcentowana, jedna nieakcentowana. Przypomina to wiersz sylabotoniczny. Jednak pozostałe części wersów nie są regularne, a niezależnie od tego, jaka byłaby podstawa metryczna Komodiana, jeśli w ogóle takowa istnieje, jedno jest jasne: poeta ten nie potrafił odróżniać samogłosek krótkich od długich zarówno w sylabach akcentowanych, jak i nieakcentowanych. W miarę zmian fonetycznych języka łacińskiego zanikły pewne ich cechy; w pewnym zakresie różna w tym języku długość samogłosek utraciła aprašytoji kiekybinė niveliacija, geriausiai liudija romanų kalbos. Panašiai kaip naujojoje graikų funkcję fonologiczną, a opozycja ilościowa samogłosek stała się nieistotna. Akcent we wszystkich tych językach ma charakter dynamiczny, iloczasu nie ma. NAJWAŻNIEJSZE WYMAGANIA DOTYCZĄCE WYMOWY JĘZYKA LITEWSKIEGO Państwowa Komisja Języka Litewskiego opublikowała Najważniejsze wymagania dotyczące wymowy języka litewskiego. Pisząc o języku litewskim, co samo przez się jest zrozumiałe, ma się na myśli ogólny język litewski. Wymienione tam błędy językowe należy uważać za szczególnie poważne, trzeba je bezwzględnie poprawiać, ponieważ lista ta jest podrozdziałem Listy wielkich błędów językowych. Sam tytuł nieco wprawia w zakłopotanie. Oczywiste jest, że zostało to niefortunnie sformułowane. Jeśli te wymagania są „najważniejsze”, to czy należałoby wyciągnąć wniosek, że są ważniejsze od ważnych? Jest to wadliwe zarówno pod względem gramatycznym, jak i logicznym. Czyż nie narzuca się tu myśli, że toleruje się (jest tolerowane?) lekceważenie wymagań zasadniczych? Wymagania są jasno formułowane. O wymowie samogłosek: 8.1 Rozróżniać samogłoski krótkie od długich zarówno w sylabach akcentowanych, jak i nieakcentowanych; 8.2 Rozróżniać samogłoski e, ė, o od dyftongów ie, uo zarówno w sylabach akcentowanych, jak i nieakcentowanych; 8.3 Rozróżniać intonację opadającą dyftongów i złożonych połączeń dźwiękowych od intonacji rosnącej. Do powyższych dodano uwagę: Pożądane jest rozróżnianie intonacji długich samogłosek oraz dyftongów ie, uo. Ponownie forsowana jest interesująca myśl: w systemie intonacji nie wszystko jest jednakowo ważne. Konieczne („najkonieczniejsze”) jest rozróżnianie luk – lak, kltas – kaltas, ti – ta , rndas – radas, tisė – te sė, itd., ale tylko „pożądane” jest rozróżnianie kpti (na górę) – kpti (miód), kšė (ciecz) – kšė („przecier”), vtis (bezokolicznik) – Vtis, lti (bezokolicznik) – lti (dotykać, czas teraźn. 3. os.), gėlę (gryźć, czas przeszł. dokonany, imiesłów, lm. mian.) – gėlę (kwiat, lp. bier.), siūsi – siųsi, rūgsta – rūksta, mėtos 12 Zamiast daktyla występuje molos (trzy długie sylaby, por. już podany przykład Instr. I, 1), anapest (dwie krótkie sylaby i jedna długa, np., dĕŭs ae(ternus), Instr. XXVII, 7), amfibrach (jedna długa sylaba między dwiema krótkimi, np., lŏcō mă(ligno), Instr. XXIV, 19), kretik (jedna krótka sylaba między dwiema długimi, np., essĕ dī(cebant), Instr. IV, 6), tribrach (trzy krótkie sylaby, np., nĕquĕ dŏ(lores), Instr. XLII, 25), bakchij (jedna krótka sylaba i dwie długie, np., dŏlō vī(vendi), Instr. VI, 19) oraz antybakchij (dwie długie sylaby i jedna krótka, np., Chrīstō bĕ(nigno), Instr. XXXVI, 16); zamiast spondeja (albo choreja) występuje jamb (jedna krótka i jedna długa sylaba, np., (corpore) sĭtīs, Instr. XXX, 4). Stopa z dwóch krótkich sylab, pirichis, ogólnie bardzo rzadka w wierszowaniu łacińskim, w klauzulach Komodiana nie występuje. STEFANO M. LANZA. Utrata intuicji językowej: czy to realne zagrożenie? |5 (mėtytis czas BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 teraźniejszy, 3. osoba) – mėtos (mėta liczba mnoga, mianownik), tek (przysł.) – tik (tiekti tryb rozkazujący, 2. osoba), josta (liczba pojedyncza, mianownik) – justa (juosti czas teraźniejszy, 3. osoba) itd. Na jakiej zasadzie się tu oparto? Jeśli zabrania się nierozróżniania akcentów tonicznych tylko w pewnych przypadkach, dlaczego miałoby to być w ogóle zabronione? W drugiej grupie przykładów również jedynie akcenty toniczne pozwalają rozróżnić znaczenia. Jeśli rozumieć, że system intonacji jest swoistą cechą języka litewskiego, a zarazem środkiem komunikacji, te zalecenia brzmią jak świadoma rezygnacja z części własnej tożsamości. Ustępując w ten sposób „na zasadzie życzenia”, uznaje się, że użycie języka zmienia się samowolnie na naszych oczach. Punkty 8.1 i 8.2 odzwierciedlają obawę, że mówiący mają skłonność do lekceważenia jeszcze większej liczby cech języka, że przeżywamy pewien zasadniczy etap rozwoju języka, mianowicie taki etap, przez który przechodziły, zmieniając się, języki starogrecki i łaciński. W odróżnieniu od czasów starożytnych dzisiaj w niektórych państwach ochrona języka jest regulowana prawnie. Na Litwie za pomocą aktów prawnych dąży się do zachowania języka litewskiego jako języka państwowego. Pierwszą podstawową zasadą polityki języka litewskiego jest to, że „język litewski jest środkiem komunikacji państwa i jego 13 mieszkańców we wszystkich dziedzinach życia publicznego, jednym z najważniejszych przejawów suwerenności i integralności państwa”. Karanie za błędy może i jest dobre, ale bardziej celowe jest zrozumienie, z jakich powodów odstępuje się od norm. Ten, kto nie przestrzega wymogów wymowy, nie dąży świadomie ani w złej wierze do naruszenia norm prawnych. Przecież nie sposób dopatrzyć się tu umyślnego czynu bezprawnego. Dlatego społeczeństwo ma skłonność do krytykowania językoznawców normalizatorów i ich działalności jako oderwanej od rzeczywistości. Człowiek powinien rozumieć, że należy mówić poprawnie w swoim języku nie po to, by unikać błędów wymienionych w wykazach lub aktach prawnych ani ze strachu przed karą. Poczucie językowe nie jest wrodzone. Musi być kształtowane, podobnie jak obywatelskość, umiejętności społeczne, świadomość narodowa itd. Wyznaczoną paralelę z językami klasycznymi można kontynuować. Ewolucja wersyfikacji języka starogreckiego i łaciny pokazała, jak intuicja językowa przedstawicieli tych wielkich narodów stępiała i ostatecznie nie byli oni już w stanie, posługując się swoim językiem, odróżniać samogłosek krótkich od długich zarówno w sylabach akcentowanych, jak i nieakcentowanych; rozróżniać samogłoski od określonych dyftongów w sylabach akcentowanych i nieakcentowanych; rozróżniać intonacje wstępujące samogłosek i dyftongów od intonacji zstępujących. Po przemyśleniu tego wszystkiego zrodził się pomysł przeanalizowania kilku powszechnie znanych litewskich utworów wierszowanych, także włączonych do programów nauczania szkół, aby wyrobić sobie pogląd, czy zagrożenie utraty intuicji językowej w języku litewskim jest aktualnym zjawiskiem, poświadczonym również na piśmie. 13 Uchwała Sejmu Republiki Litewskiej „W sprawie wytycznych polityki języka państwowego na lata 2009–2013”, art. 1 ust. 4 STEFANO M. LANZA. Kalbinės nuojautos praradimas: ar reali grėsmė? |6 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 PRZYKŁADY ANALIZY INTONACJI W LITEWSKIEJ TWÓRCZOŚCI WIERSZOWANEJ Aby powiązać wersyfikację w języku litewskim z intuicją językową, należy zwrócić uwagę na rym, ponieważ jest to najbardziej wyrazista pod względem cech prozodycznych i fonetycznych część wersów. W niniejszym badaniu znaczenie ma nie klauzula ani cała ostatnia akcentowana sylaba wersu, lecz tylko samogłoskowa podstawa ostatniej akcentowanej sylaby, długość tej samogłoski (lub dwugłosu) oraz rodzaj akcentu (intonacja). Analizie zostanie poddane, czy rymujące się słowa są ze sobą zgodne oraz czy ich akcentowane samogłoski (lub dwugłosy) są pod względem ilościowym i jakościowym jednakowe. Dlatego oprócz rymów dokładnych (aukšta – kalna, ras – vras) odpowiednie są także rymy przybliżone (gadą – atrada, žmė – smia) oraz niedokładne (tùrinio – 14 šùlinio, la ką – ma nė), jeśli tylko akcentowane samogłoski (lub dwugłoski) są identyczne, tj. należą do tego samego szeregu artykulacyjnego i mają ten sam stopień wzniesienia. Stosując tę metodę, zakłada się, że sześć podstawowych samogłosek języka litewskiego ([a], [e], [e], [i], [o], 15 [u]) oraz wszystkie dwugłoski są nadal rozróżniane, tj. jeśli poeta zrymował takie słowa jak ragą i dega, pilti i pulti, nie wyciąga się wniosku, że nie odczuwał różnicy między [a] i [e], [il] i [ul]. Takie przypadki należy uznać za wyraz swobody poetyckiej. Badając intuicję językową, na uwagę zasługują te przypadki, gdy rymowane są podstawy sylab zawierających samogłoskę (lub dwugłoskę) o różnej długości i różnej intonacji. Do badania wybrano utwory, w których nie ulega wątpliwości pragnienie poety, by przestrzegać systemu rymów, tj. takie, w których rym funkcjonuje jako świadomy środek artystyczny. Analizie poddano wyłącznie utwory dwóch autorów: wybór wierszy szeroko znanego Maironisa oraz poemat dla dzieci Justina 16 Marcinkevičiusa Wojna grzybów. Łącznie jest to odpowiednio 156 i 164 wersy oraz 81 i 82 rymy. Podobny zakres pozwala na porównanie statystyczne. Analiza rymów w utworach Maironisa przedstawiona jest w tabeli 1. 14 Nieco innej terminologii, jednak bez większych różnic, używa Juozas Girdzijauskas (1998: 46). 15 Nie należy zapominać, że mowa o dźwiękach, a nie o pisowni. Całkowicie dokładnie współbrzmią takie samogłoski rymów Maironisa, jak: mane – nežinia oraz sugrįšte – jaunystė. 16 Mianowicie: Mano gimtinė, Užmigo žemė, Augo putinas, Lietuva brangi, Kur bėga Šešupė, Vilnius, Trakų pilis, Milžinų kapai. STEFANO M. LANZA. Utrata intuicji językowej: realne zagrożenie? |7 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 TABELA 1. Analiza rymów w utworach Maironisa Rimo tipas Proc. Pastabos apie rimus Całkowita zgodność dźwięków 83,9 gailia – sopulia – gilia, z przesuniętym pritrei – didvriai, su nukeltu kirčiu17; akcentem18; didvriai – išgrė, z przesuniętym akcentem18; mielà – sielà, z przesuniętym akcentem19; garsia – mate , z przesuniętym akcentem20; Trakùs – skruostùs, z przesuniętym akcentem21. Różnią się intonacje 8,7 p evas – Divas22; tėvne – pamnę; tėvne – gnė; dinos – rug enos; gnė – tėvne; diną – v eną. Różni się długość samogłosek 7,4 Dubysos – wszystkie [2 k.]; sesytės – įkritęs; bekyšą – riša; žiba – tikyba; rugpjūtė – matutė. Podstawą wszystkich analizowanych tu rymów, choć bynajmniej nie wszystkie należą do kategorii rymów dokładnych, jest ta sama samogłoska. W nieco mniej niż jednej piątej różni się długość i (lub) intonacja. Juozas Girdzijauskas, analizując tom Pavasario balsai (1966: 208–269), poświęca największą uwagę środkom metrycznym i retorycznym oraz ich związkom z treścią emocjonalną, natomiast o technice rymowania i zgodności 23 współbrzmienia niemal nie pisze. Jednak pośrednio przyznaje, że ze względu na długość samogłosek w poezji „poszczególne głoski i sylaby bywają akcentowane, wydłużane albo skracane, w zależności od ich logicznego i emocjonalnego ciężaru”. To, że mogłoby się to zdarzyć w tych rymach, należy uznać za kwestię wolności poetyckiej, ponieważ troska Maironisa o współbrzmienie rymów w jego utworach jest wszędzie oczywista. Właśnie pod koniec XIX w. wrzały debaty o litewskiej poetyce i trudno przypuszczać, by Maironis mógł pozostać wobec nich obojętny. W artykule z 1898 r. „Tiesos eilėms rašyti” Vincas Kudirka stawiał dość surowe wymagania metrom, formie i treści wierszy, Akcentowanie didvris w języku ogólnym słusznie uważa się za błędne. Prawdopodobne jest, że utrwala się ono także z powodu hymnu państwowego (por. Tu, didvrių žemė). Ciekawe, że 17 wystarczyłoby zamienić miejscami słowa wersu, a rytm znów zgadzałby się z akcentem wyrazowym: Ddvyrių tu žemė. Taka nieznaczna zmiana nie powinna nawet oburzyć, jeśli przypomnimy, że słowa hymnu już raz zmieniono: zamiast Tegu dirba tavo naudai Vincas Kudirka napisał słowiańską konstrukcję Tegu dirba tau ant naudos. 18 To przypadek metrycznej transakcentuacji (powinno być ga liai). Akcentowanie końcówkowe nie jest poświadczone także w gwarach. 19 Co prawda wariant z akcentowaniem końcówkowym sielà znajduje się w LKŽe. Jest to jednak jedyny taki przypadek w wersyfikacji Maironisa (wszędzie indziej występuje tylko s ela, s elos), dlatego raczej należy go wyjaśniać swobodą poetycką. 20 To przypadek metrycznej transakcentuacji (powinno być garsiai). Akcentowania końcówkowego nie znaleziono także w gwarach. 21 To przypadek metrycznej transakcentuacji (powinno być skrostus). W gwarach także nie akcentuje się końcówki. 22 Wariantów intonacji tych słów nigdzie nie poświadczono. Inny przypadek rymowania pievas z intonacją opadającą zob. w przypisie 34. 23 „Maironis <...>, osiągnąwszy organiczną jedność treści i formy” (Girdzijauskas 1966: 269). STEFANO M. LANZA. Utrata intuicji językowej: czy realne zagrożenie? |8 jednak zarazem BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 uzasadnił także wolność poetycką: „Swoboda poetów (licentia poëtica) pozwala pisarzowi 24 odstąpić od zasad wierszowania (w rytmie, rymie, skracaniu słów itd.), ale 1. nie za bardzo i nie zbyt często, 2. każde odstępstwo od powierzchownej formy musi być zrekompensowane wartością wewnętrznej treści wierszy” (Kudirka 1909: 67). W wierszach Maironisa słowo tėvnė (tėvnės itd.) ma szczególny ładunek emocjonalny, można by mu przypisać status nieustannej „wolności poetyckiej”. Rymuje się ono zarówno z  o intonacji wznosząco-opadającej (Graži tu, mano brangi tėvne, / šalis, kur miega kapuos didvyriai: / graži tu savo dangaus mėlne!), jak i z  o intonacji opadającej (Graži tu, mano brangi tėvne, / šalis, kur miega kapuos didvriai: / ne veltui bočiai tave taip gnė), a także z samogłoską krótką (O drebu, vien žemumą savo baisų paž nęs, / ir drebėdamas myliu aukštos Tėvo tėvnės). Pozostałe trzy 25 przypadki niezgodności intonacji w wersach zebranych na potrzeby tego badania (tj. p evas – Divas, dinos – rug enos, diną – v eną) należą do kategorii tak zwanego „akcentowania życzeniowego” (por. uwagę do punktu 8.3 Podstawowych wymagań dotyczących wymowy języka litewskiego: „Pożądane jest rozróżnianie intonacji długich samogłosek oraz dyftongów ie, uo.“) Zestawianie intonacji rymów i sprawdzanie, czy rymujące się dźwięki całkowicie się pokrywają, nie jest kaprysem pedantycznego językoznawcy naszych czasów. Jest to raczej część oceny estetycznej, ponieważ „W litewskich wierszach muszą zgadzać się także akcenty: wznoszący pasuje tylko do wznoszącego, a opadający do opadającego: pajuodę – ilgakuodę; rasoto – ploto; tiltas – pripiltas. Lecz do prawdziwej oceny nie pasują: žaibas – raibas; išplaukia – laukia; pilkas – šilkas; tėvynė – gadį/nė“ (Kudirka 1909: 65–66). Jak widać, V. Kudirka doskonale wyczuwał brzmienie przygajdów (pajudę – ilgakudę; rasto – plto; t ltas – prip ltas, jednak ža bas – ribas; išplakia — lukia; p lkas — šilkas), a ostatni przykład tėvnė — gadį/nė (tj. gadnė) można nawet uznać za aluzję do samego Maironisa. Rygorystyczne wskazówki V. Kudırki nie są żadnym rewolucyjnym podejściem. To po prostu logiczny wniosek wykształconego użytkownika języka, świadomego piękna języka litewskiego. Niemal sto lat wcześniej pierwszy litewski teoretyk poetyki, Kristijonas Gotlibas Milkus, polemizując z polemistą, napisał: „Tak oto O. [= Ostermejeris; S. M. L.] rymuje w swoim śpiewniku: žús ir mùs. 402,6. visame, duktė. 281,5. davė ir nè. 343,2. draudęs ir 26 sugáudęs. 193,8. atléisk, 27 24 Liuosybė – niezalecany germanizm. Jednak aby nazwać konkretny przypadek, gdy korzysta się z wolności poetyckiej, brakuje terminu. Można by rozważyć wyrażenie poetinė laisvybė. 25 Są to dwa ostatnie wersy wiersza Maironisa Dievo meilė. Nie został on włączony do analizowanego tutaj wyboru utworów. 26 W języku ogólnym słowa te rzeczywiście tworzą rym (žus – mus), jednak zaznaczony przez K. G. Milka akcent akutowy (ʒs) jest wskazaniem na żmudzką formę žūs, por.: „W gwarach często to samo słowo ma formy o różnej ilości wokalizmu i intonacji, np. żmudz. būs ‘będzie’” (Zinkevičius 1981: 119). 27 Jeśli nie jest to błąd drukarski, to najprawdopodobniej przykład rymu forsowanego (davė – nè). Por. Girdzijauskas 1998: 37. STEFANO M. LANZA. Utrata intuicji językowej: czy realne zagrożenie? |9 nußweisk, powstają BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 tak nieskładnie utworzone rymy, że przy wymowie ledwie słychać, czy zachodzi rymowanie. To rymy słowne. W istocie o rymie rozstrzyga wyłącznie słuch, a nie napisane litery. “ 28 Analizę rymów w Wojnie grzybów J. Marcinkevičiusa przedstawiono w tabeli 2. TABELA 2. Analiza rymów w Wojnie grzybów J. Marcinkevičiusa Rimo tipas Proc. Pastabos apie rimus Całkowita zgodność dźwięków 57,1 – Różnią się intonacje 22,2 grbų – sodbų; pal epė – lipė [2 k.]; gėdai – rėdai, z przeniesionym akcentem29; sijnas – raudnas; paklusė – Bobasi; Ūmėdėlė – kėlė; atsimrkti – verkti; lūšiai – mūšiui; gulį – užpolė; gvas – dvas; ga liai – kiliai; teisbę – grbe; pasilypėjo – praėjo; sermėgą – bėga; taršo – mršo; bėgti – rėkti; susira tė – eglitė. Różni się długość samogłosek 20,7 pinavija – lyja; ryto – krito; giria – vyre [2 k.]; supyko – suriko; pušį – mūšį [2 k.]; pušys – mūšis [2 k.]; vyre – girią; poranka – innego; mojego – šeimyną – beišmaitina; nieznającego; wiadomość – sąsiadkę; wiadomość – w lesie sosnowym; przykleił się – grzyba; na czas – dzieci. 28 „Jeśli więc O. w swoim śpiewniku rymuje: ʒús i mùs, 402,6. wissame, Córka. 281,5. dawė und nè. 343,2. Zabroniwszy i złapawszy. 193,8. atléisk, nußweisk, to są to tak słabo współbrzmiące rymy, że przy wymowie ledwie syszy się, iż są rymami dokładnymi. Albowiem o rymie rozstrzyga tylko słuch, a nie zapisane litery” (Milkus 1800: 201). 29 Słowo rėdyti jest niepoprawne. Przypadek jest dyskusyjny, ponieważ po przeniesieniu akcentu intonacja mogłaby być również twardopoczątkowa.