Irenos Ermanytės nuopelnai leksikografijai

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VIOLETA ČERNĖ Instytut Języka Litewskiego ZASŁUGI IRENY ERMANYTĖ DLA LEKSYKOGRAFII Latem 2017 roku doktor nauk humanistycznych Instytutu Języka Litewskiego Irena Ermanytė obchodziła osiemdziesiąte urodziny. To doskonała okazja, by spojrzeć w przeszłość i przypomnieć sobie doświadczoną leksykografkę – wieloletnią autorkę haseł i redaktorkę Słownika języka litewskiego, autorkę Słownika antonimów, współautorkę, wraz z innymi kolegami, wykazu nazw rzek i jezior Litewskiej SRR, Słownika frazeologicznego, Szkolnego słownika wyrazów międzynarodowych oraz twórczynię licznych innych prac naukowych. Irena urodziła się 3 lipca 1937 roku w Nugãrėse, w gminie Kurš nų, w rodzinie Żmudzinki Kristiny Petraitytė i Łotysza Povila Zenona Ermanisa. Po ukończeniu szkoły podstawowej w Smurgi kontynuowała naukę w szkole średniej w Kuršėnai. W 1955 roku przyszła językoznawczyni rozpoczęła studia języka i literatury litewskiej w Wileńskim Państwowym Instytucie Pedagogicznym (od 2011 r. – Litewski Uniwersytet Edukologiczny). W 1960 r. ukończyła studia w tym instytucie. W 1961 r. I. Ermanytė rozpoczęła pracę w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej (od 1990 r. – Instytut Języka Litewskiego), gdzie pracowała aż do 2007 roku. Pół wieku. Początkowo pracowała w Grupie Toponimicznej Sektora Historii Języka i Dialektologii, a wraz z WIOLETĄ ČERNĖ. Zasługi Ireny Ermanytė dla leksykografii | wraz z 2 kolegami: Broniusem BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Savukynasem, Aleksandrasem Vanagasem, Vytautasem Vitkauskasem i Klementiną Vosylitė, parengė Lietuvos TSR upių ir ežerų vardyną (1963 m.). Irena prisidėjo prie duomenų gromadziła materiały do Atlasu języka litewskiego, t. 1–3 (1977–1991) (Zinkevičius 1994: 252–253; Sabaliauskas 2012: 247–250). Później przeszła do Sektora Słowników i wszystkie siły poświęciła Słowu, które zostało złożone w dwudziestu tomach akademickiego Słownika języka litewskiego. Tak więc I. Ermanytė wkroczyła na leksykograficzną drogę, całkowicie poświęciła się słownikarstwu, oddała się pracy, która — jak mówiła językoznawczyni — wymaga żelaznej cierpliwości, ogromnego skupienia i niezwykłej wytrwałości. Wszyscy słownikarze, jak 1 twierdził pionier litewskiej leksykografii gwarowej, główny redaktor XVII–XX tomu Słownika języka litewskiego Vytautas Vitkauskas, musieli znać naukę o semantyce, nawet najdrobniejsze szczegóły gwar, gramatykę historyczną, wszelkie osobliwości dawnych pism i wszystkie je przedstawiać w sposób naukowy (Vitkauskas 2001: 2). Przeglądając Słownik języka litewskiego, często nazywany Wielkim Słownikiem, od tomu IX (1973) znajdujemy nazwisko I. Ermanytė jako autorki tekstu słownikowego. Historyk językoznawstwa, profesor Algirdas Sabaliauskas, w Historii badań języka litewskiego stwierdza, że na potrzeby akademickiego Słownika języka litewskiego od tomu IX do tomu XVIII Irena napisała około 110 arkuszy autorskich tekstu (Sabaliauskas 2012: 247–250). Leksykografka wyjmowała z przydzielonych jej pudełek fiszki i reikšmėmis, skyrė pagrindines, perkeltines reikšmes, kruopščiai tikrino šaltinius. Ir taip nuo układała słowa: od palnýčiai do pampl tis, od peik kas do peñkgubas, od piestà do piktasnukis (t. 1973 m.), nuo plėstrà iki parplėzúoti, nuo pradiẽdas iki prametùmas, nuo prov eniu iki IX), puikžolė (t. X, 1976 r.), od r do ra tšūlė, od r gtiniai do užrupšnóti (t. XI, 1978 r.), od sav taiga do sekšm , od skyl do skriestùvas (t. XII, 1981 r.), od spievokas do spýžius, od spjovà do spraktùkas, od stòp do stovimóji (t. XIII, 1984 r.), od sùltė do suñkvežimis, od sutr kėlis do pasverdúoti, od šaudala do užšči ti, od šliùbas do užtektinùmas (t. XV, 1991 r.), od tra nis do trašk , od trauktùkas do šliuõžti (XIV t., 1986 m.), nuo šliùp iki šnėrúoti, nuo tãkas iki talpùs, nuo te šku iki trepùtė, od tr belė do trimitúotojas (t. XVI, 1995 r.), od turguõlė do turtúotas, od vald nis do valgùs (t. XVII, 1996 r.). Gdy pracowała samotnie, światło dzienne ujrzał XVII tom Słownika języka litewskiego, w którym nazwisko I. Ermanytė widnieje zarówno wśród autorów tekstu, jak i redaktorów. W 1996 r. za trud włożony w pracę nad Słownikiem języka litewskiego Irena, wspólnie z innymi leksykografami instytutu, otrzymała zaszczytną Nagrodę Naukową Republiki Litewskiej. Do życia Ireny wdarły się antonimy, a może raczej cichutko zapukały. W jednym z wywiadów Irena powiedziała, że w tę dziedzinę popchnął ją leksykograf Jonas 1 Šių eilučių autorės pokalbis su I. Ermanyte 2007 04 21. Garso įrašas iš autorės archyvo. VIOLETA ČERNĖ. Zasługi Ireny Ermanytė dla leksykografii | 3 Paulauskas, który na różne BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 sposoby zachęcał młodą koleżankę (Babickienė 1997: 14–18). Nawiasem mówiąc, leksykografkę J. Paulauskasa I. Ermanytė uważa za swojego Nauczyciela. W 1973 r., mając dziesięcioletnie doświadczenie w pracy leksykograficznej – a mądrość ludowa głosi, że bez praktyki nie trafisz nawet do ucha – Irena zaczęła gromadzić kartotekę antonimów języka litewskiego (Ermanytė 2008: 134). Kwestie teoretyczne zgłębiała, studiując prace językoznawców rosyjskich, angielskich i niemieckich. W 1985 r. ukazał się przygotowany przez I. Ermanytė Słownik antonimów języka litewskiego, pierwszy specjalistyczny słownik tego rodzaju na Litwie, jeszcze stosunkowo niewielki objętościowo; zawierał około 920 par antonimicznych (Ermanytė 1985: 8). RYC. 1. I. Ermanytė. Słownik antonimów języka litewskiego. Kowno: Šviesa, 1985. W 1994 r. I. Ermanytė eksternistycznie obroniła dysertację Antonymia i antonimy języka litewskiego (promotor A. Vanagas). Choć lingwistka nadal poświęcała najwięcej sił pracy nad Słownikiem języka litewskiego, jego opracowywaniu i redagowaniu, dokładała antonim do antonimu. W 2002 r. ukazał się uzupełniony o nowe dane i bogatszy materiał ilustracyjny Szkolny słownik antonimów języka litewskiego. We „Wstępie” do słownika napisano, że praca ta jest próbą stworzenia szkolnego normatywnego słownika antonimów języka litewskiego, z którego, ucząc uczniów obrazowego języka, mogliby korzystać nauczyciele (Ermanytė 2002: 6). VIOLETA ČERNĖ. Zasługi Ireny Ermanytė dla leksykografii | 4 2 PAV. I. Ermanytė. Szkolny BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 słownik antonimów języka litewskiego. Kowno: Šviesa, 2002. Wkrótce mogliśmy już czytać i analizować rezultat solidnej, liczącej niemal 600 stron pracy wymagającej znajomości žodyną (2003 m.). Šis lietuvių kalbos leksikografijos veikalas – tai ilgai trukusio ir daug antonimów oraz wielkiej staranności (Jakaitienė 2005: 176–182). Materiał ilustracyjny Žodyno autorė „Įvade“ prisipažįsta, kad buvo nelengva surinkti ir susisteminti antonimus. czerpano z najróżniejszych źródeł, oczywiście przede wszystkim z I–XX tomów Słownika języka litewskiego, kartoteki uzupełnień do Słownika języka litewskiego, zbiorów folklorystycznych, dzieł klasyków literatury litewskiej – Antanasa Baranauskasa, Kristijonasa Donelaitisa, Balysa Sruogi, Vaižgantasa, Motiejusa Valančiusa, Antanasa Vienuolisa, Žemaitė – Pisma Świętego i Nowego Testamentu, prasy periodycznej (Ermanytė 2003: V–XII). W tym Słowniku antonimów znajduje się 5259 gniazd antonimów. Niektóre słowa tworzą wiele par antonimów, na przykład kálnas – trzynaście, džiaũgsmas – jedenaście, pak lti – dziesięć, žãlias – dziewięć par, dárbas – osiem, atsikélti – siedem i tak dalej. W słowniku podawane są również synonimy, np. przy słowie ángelas w znaczeniu „dobra istota” uszeregowują się złe duchy – dèmonas, šėtõnas, vẽlinas, vélnias; obok kalniaũ w znaczeniu „bardziej w stronę góry” alfabetycznie podane są kloniaũ, lobiaũ, lomiaũ, pakalniaũ; obok kalvùs stoją dubùs, lomùs, slėnùs, slėsnùs; obok kilù – meñka, niekš nga, žẽma itp. Jak mówi francuski poeta Charles Baudelaire, kwiaty cnoty nie mogą kwitnąć bez kwiatów zła. Przeglądając Słownik antonimów, rzuca się w oczy, że antonimicznością charakteryzuje się niemal wszystkie części mowy, nie wyłączając nawet wykrzykników VIOLETA ČERNĖ. Zasługi Ireny Ermanytė dla leksykografii | 5 (na przykład, márš - stòp), ani BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przyimków (na przykład, – š). W słowniku podano również frazeologizmy o pochodzeniu antonimicznym, na przykład, wcześniej czy później; [i] zimnego i gorącego; [i] zimą [i] latem itp. Ogólny poziom leksykograficzny podnosi „Indeks gniazd antonimów” (Jakaitienė 2005: 176–182). Słownik antonimów zredagował leksykograf dr J. Paulauskas. RYS. 3 I. Ermanytė. Słownik antonimów. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2003. I. Ermanytė omawiała kwestie związane z antonimami w różnych artykułach. Na przykład: Funkcje stylistyczne słów o dwóch przeciwstawnych znaczeniach (Kalbos kultūra 42, 1982), O znaczeniach antonimów i ich użyciu w języku (Kalbos kultūra 46, 1984), Antonimiczne znaczenia tego samego czasownika (Kalbos kultūra 61, 1991), Antonimy kontekstowe (Kalbos kultūra 65, 1993), Przeciwstawność jako semantyczna i logiczna podstawa antonimii (Lietuvių kalbotyros klausimai 35, 1995), Kilka uwag o enancjosemii (Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 1997), Frazeologizmy pochodzenia antonimicznego (Gimtoji kalba 6, 2004), Uwagi o strukturze i semantyce antonimów (Kalbos kultūra 77, 2004). W 2008 r. Instytut Języka Litewskiego wydał monografię I. Ermanytė Antonimija ir antonimai. W tej pracy autorka omawia teorię antonimów, analizuje związki antonimii, polis​​emii i synonimii, a także szczegółowo podsumowuje doświadczenia zgromadzone przez językoznawców litewskich, rosyjskich, niemieckich i angielskich w badaniu teoretycznych i metodologicznych zagadnień antonimii. W monografii poświęcono niemało uwagi enantiosemii – zjawisku językowemu, w którym to samo słowo ma dwa przeciwstawne znaczenia. VIOLETA ČERNĖ. Irenos Ermanytės nuopelnai leksikografijai | 6 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RYS. 4. I. Ermanytė. Antonimija ir antonimai. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. I. Ermanytė nazywa antonimy wielką miłością swojego życia. Czy słucha radia, czy czyta, już słyszy / widzi antonimiczne pary wyrazów. Według Ireny myśli antonimami, nie może żyć bez antonimów, antonimy śnią jej się nawet nocami. A swoją drogą, gdy tego lata autorka tych wersów zapytała Jubilatkę, czy ta miłość nie wygasła, odpowiedź brzmiała: ,,Oj, nie!''. Tymi pracami I. Ermanytė się nie ograniczyła. Jest jedną z autorek Słownika frazeologicznego. Oprócz Ireny nad frazeologizmami pracowali leksykografowie Instytutu Języka Litewskiego: Ona Kažukauskaitė, Gertrūda Naktinienė, Jonas Paulauskas, Zita Šimėnaitė, Angelė VilutytėRimševičienė. To liczące niemal dziewięćset stron dzieło litewskiej leksykografii wydano w 2001 roku. Za pracę nad Słownikiem frazeologicznym I. Ermanytė wraz z innymi słownikopisarzami została uhonorowana Nagrodą Naukową Republiki Litewskiej (2002 r.). Warto wspomnieć o pracy I. Ermanytė (wraz z innymi kolegami) nad Szkolnym słownikiem wyrazów międzynarodowych, którego ukazały się cztery wydania – w 1995, 1998, 2000 i 2010 r. Kolejną ważną dziedziną działalności językoznawczyni były ekspedycje zbierania słownictwa, w które przyszła leksykografka zaangażowała się podczas studiów na czwartym roku. Po raz pierwszy zbierać słownictwo Irena išvyko 1958 metais į Varniùs. Ekspedicijai vadovavo būsimasis profesorius Vladas VIOLETA ČERNĖ. Zasługi Ireny Ermanytė dla leksykografii | 7 Grinaveckis. Później, już pracując BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 w Instytucie, przemierzono wzdłuż i wszerz niemal całą Litwę. Irenie zdarzało się rozmawiać nawet z pasterzem siedzącym wśród krów. Potrafiła skłonić wieśniaków do mówienia, aby 2 otworzyli serca, aby wspomnienia wylały się potokiem, aby skarby języka sypnęły się obficie. W 1962 r. I. Ermanytė wraz z innymi kolegami przeprowadzała wywiady z mieszkańcami Akmeniškiai i Mažeikiai, w 1963 r. zbierała leksykę gwarową w Viešvėnai (rej. telszański), Zervynos (rej. orański); w 1964 r. drogi i dróżki zaprowadziły ją do Gadūnavas (rej. telszański), Gegužinė (rej. koszedarski); w 1971 r. zbierała materiały do Słownika języka litewskiego w Pelesa, Rudni, Gervėčiai. W 1972 roku wyruszyła do Žilinai (rej. orański); w 1973 roku dotarła do Kruopiai (rej. okmiański); a rok później udała się do Rudnia. Fakty językowe zbierała w Puńsku, Sejnach. A gdzie jeszcze okolice Kupiškis, Rokiškis?! Zapisano ponad 20 tys. dialektalnych jednostek leksykalnych. Irena, podobnie jak inni zbieracze słownictwa, na pierwsze ekspedycje wyruszała bez dyktafonu; wszystko zapisywała ręcznie w zeszytach i notesach, których zgromadziła całą stertę. Wiele zapisanych przez nią zdań żyje dziś własnym życiem na kartach Słownika języka litewskiego. 2 Šių eilučių autorės pokalbis su I. Ermanyte 2007 04 21. Garso įrašas iš autorės archyvo. VIOLETA ČERNĖ. Zasługi Ireny Ermanytė dla leksykografii | 8 5 IL. I. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Ermanytė podczas ekspedycji zbierania słownictwa (1971 r., Gervėčiai) 6 IL. Fragment notesu I. Ermanytė. Ekspedycja zbierania słownictwa w 1964 r. (Gegužinė, rejon kaišiadorski) VIOLETA ČERNĖ. Dorobek Ireny Ermanytė w dziedzinie leksykografii | 9 Leksykografia i BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 leksykologia nie były jedynymi dziedzinami, które znalazły się w kręgu zainteresowań Ireny. Interesowała ją również kultura języka litewskiego, toponimika i inne zagadnienia, które znalazły odzwierciedlenie w artykułach i artykulikach opublikowanych w Lietuvių kalbotyros klausimuose (Acta Linguistica Lithuanica), Kalbos kultūroje, Gimtojoje kalboje i innych wydawnictwach. Oto kilka z nich: S. Daukanto aukà i inne wyrazy pokrewne (1967), Laikrodis ir laikraštis (1967), Žemės kalba (1968, z K. Eigminasem), Būdas ir pobūdis (1969), Pažiūrà, póžiūris i ich synonimy (1971), Taurùs ir kilnùs (1972), Darbas, veikla ir kūryba (1974) itd. I. Ermanytė tłumaczyła literaturę naukową z języka łotewskiego. „Ćwiczeniami dla umysłu” Irena po wielu latach nazwie pracę nad dwutomową encyklopedią mitologii (1997– kurį vertė drauge su kitais vertėjais 3 . Visus kalbininkės I. Ermanytės nuveiktus darbus lietuvių kalbos labui kur čia 1999), wspomni. Zdaje się, że każdy z nas ma swoją ciemną stronę osobowości. Irena, nazywana przez kolegów i przyjaciół Irutė, jest wyjątkiem. O żadnym człowieku z ust Ireny nie usłyszysz złego słowa. Wspaniała, szczera, ciepła, pełna światła, subtelna, znająca wszystkie gwary aż do ziarenka maku, o suwalijskim przenikliwym sposobie myślenia... Takimi barwami I. Ermanytė 4 kreśli portrety ludzi, z którymi dane jej było wspólnie pracować i obcować. Może dlatego koledzy mówią o Irenie wyłącznie z szacunkiem. A przecież dobre słowo jest lepsze niż dar. LITERATURA B a b i ck i en ė Z. 1997: „Język jest systemem dorównującym naukom ścisłym” (rozmowa z I. Ermanytė). – Gimtoji kalba 8, 14-18. E r m a ny t ė I. 2008: Antonimia i antonimy, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. E r m a ny t ė I. 2003: Słownik antonimów, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. E r m a ny t ė I. 2007: Wykaz bibliograficzny. Opracowała Zita Šimėnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. E r m a ny t ė I. 1985: Słownik antonimów języka litewskiego, Kowno: Šviesa. E r m a ny t ė I. 2002: Szkolny słownik antonimów języka litewskiego, Kowno: Šviesa. J a k a i tie nė E. 2005: [Recenzija]. Acta Linguistica Lituanica LII, Vilnius: Lietuvių kalbos instytut. 3 Šių eilučių autorės pokalbis su I. Ermanyte 2007 04 21. Garso įrašas iš autorės archyvo. 4 Šių eilučių autorės pokalbis su I. Ermanyte 2007 04 21. Garso įrašas iš autorės archyvo.