„Standartinė kalba?“

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ALDONAS PUPKIS JĘZYK STANDARDOWY? W internetowym czasopiśmie naukowym Lietuvių kalba (www.lietuviukalba.lt) w 2016 r. opublikowano artykuł Ireny Smetonienė, Antanasa Smetony i Audriusa Valotki „Dėl standartinės kalbos termino” (dalej: Smetonienė i in. 2016). Postawiono w nim pytanie: „czy nie byłoby celowe zacząć używać terminu język standardowy zamiast język ogólny?” (s. 1). Ponieważ we wnioskach artykułu podsumowuje się, że „powinniśmy używać terminu język standardowy” (wyróżnienie moje. – A. P.), warto dokładniej przyjrzeć się temu, dlaczego i na jakiej podstawie argumentacyjnej w terminologii litewskiego językoznawstwa proponuje się podjęcie dość rewolucyjnej decyzji. We Wstępie do artykułu wskazano, dlaczego podnosi się tę kwestię. Autorom najważniejsze wydają się przyczyny zewnętrzne, wynikające z kontaktów z zagranicznymi naukowcami: jakoby zaczęliśmy się z nimi nie porozumiewać z powodu terminów, których nie przedyskutowano w naszej nauce o języku (z powodu ich rozumienia oraz synonimii terminów). Podano również konkretne przykłady terminów, których zdaniem autorów nie przedyskutowano (i z powodu których zapewne dochodzi do nieporozumień): jak rozumiemy terminy zapożyczenie i obcy element językowy, neologizm i nowe 1 słowo, jak wyjaśniamy relacje między polityką językową a planowaniem językowym, czy mówiąc o zagadnieniach morfologii lepiej używać terminów znacznik czy marker, co zrobić z konkurującymi w dziedzinie stylistyki terminami styl kancelaryjny, styl rzeczowy i styl administracyjny. Wskazano również pożądany kierunek użycia: „[c]oraz bardziej skłaniamy się ku wyborowi terminu międzynarodowego, a nie litewskiego, ponieważ w ten sposób łatwiej porozumieć się z naukowcami z innych krajów” (Smetonienė i in.: 2016: 1). Podobnie jest rzekomo z terminami języka ogólnego i standardowego. Zdaniem autorów „termin języka standardowego lepiej odzwierciedla normatywny charakter, status państwowy, oficjalność określonej odmiany języka, konsekwentne i prawidłowe poznawanie systemu językowego oraz stosowanie rezultatów tego poznania w procesach standaryzacji języka i polityki językowej” (Smetonienė ir kt. 2016: 1). Na temat dwóch ostatnich terminów – języka ogólnego i standardowego – rozumuje się następująco: „Oczywiście, bez zmiany treści nietrudno zastąpić dowolny termin innym (jest to tylko kwestia umowy i celowości 1 Trudno zrozumieć, kierując się jaką logiką, do grupy przykładów niedyskutowanych terminów włączono relacje między polityką językową a planowaniem języka: jeden ze współautorów omawianego artykułu jeszcze niedawno opublikował obszerny artykuł (zob. Valotka 2015) o relacjach treściowych tych pojęć. ALDONAS PUPKIS. Język standardowy? | 2 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pytanie), <...>, [a] praktyka międzynarodowa pokazuje, że termin lokalny pozostaje lokalnym, powoduje problemų verčiant jį į kitas kalbas“ (Smetonienė ir kt. 2016: 1). Autoriai stengiasi įžvelgti ir abiejų „różnicę treści terminów, przejawiającą się w nazywaniu różnych etapów rozwoju języka”. Ważnym argumentem wydaje im się również to, że język ogólny, według autorów, w pracach naukowych i dokumentach tłumaczy się na ang. common language, jednak odzwierciedla „wczesną fazę rozwoju języka standardowego, która nie osiągnęła jeszcze etapu języka nowoczesnego” (Smetonienė ir kt. 2016: 2), a zatem byłby to właśnie etap przedkodyfikacyjny. Jednak przynajmniej w odniesieniu do terminów używanych w pracach naukowych takie twierdzenie jest całkowicie bezpodstawne (zob. tabelę). TABELA. Dane dotyczące użycia (tłumaczenia) terminów bendrinė kalba, standardinė kalba w sekcjach słów kluczowych internetowej bazy danych lituanistycznych 2 Litewskie słowo angielskiego słowa kluczowe kluczowego Liczba przypadków Tłumaczenie 1. bendrinė kalba standard language 1503 2. bendrinė kalba common language 64 3. bendrinė kalba literary language 45 4. standartinė kalba standard language 56 Z drugiej strony, jeżeli bendrinė kalba będziemy tłumaczyć jako standard language, niejasny pozostanie stosunek tego ostatniego do common language. A zatem, nie zastanawiając się zbytnio, lecz manipulując twierdzeniami z innego artykułu (Cizikaitė 2002), autorzy piszą na s. 2, że bendrinė kalba / common language oznacza przedkodyfikacyjną fazę języka, choć Dalia Cizikaitė twierdzi, że to właśnie common language, tj. język wspólny, oznacza tę przedkodyfikacyjną fazę. Wynika to z przytoczonych poniżej cytatów z obu artykułów. 2 Dostęp uzyskano 1–4 czerwca 2017 r. 3 Liczba ta nie obejmuje prawie 20 przypadków, w których wspomniano jedynie o języku ogólnym, a odpowiednik angielskiego terminu nie występuje ani w słowach kluczowych, ani w adnotacjach (tu i w innych miejscach przy liczeniu mogły pojawić się nieznaczne rozbieżności). 4 Termin ten pojawia się niesystematycznie, nie zawsze jest jasne, kto wprowadził go do bazy (np. przy artykułach opublikowanych w pracach Jona Klimavičiusa Terminologija (2000) i Arnoldasa Piročkinasa Gimtasis žodis (2004) słowa kluczowe w ogóle nie zostały podane, inne artykuły opublikowano w Polsce lub w mało znanych w litewskim świecie naukowym wydawnictwach). 5 Terminy zostały użyte przypadkowo, nie są systematyczne (por. przypis 4). 6 Wśród nich znajdują się również słowa kluczowe język ogólny (standardowy) wskazane w artykule opublikowanym w zbiorze Res Balticae <...> Giedriusa Subačiusa z 2002 r. Do bazy danych lituanistyki nie włączono innego tekstu Subačiusa, 2004 m. paskelbtas Metmenų žurnale, – to straipsnio antraštėje rašoma panašiai: „Standartinių (bendrinių) kalbų istorijos chronologia” (t. 84, s. 97–115). ALDONAS PUPKIS. Język standardowy? | 3 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (1) Smetonienė i in. 2016: 2: Jednak jeśli język bendrinę kalbą przetłumaczymy jako Standard language, nadal pozostaje problem relacji z common language. Oznaczaną jako bendrine kalba / common language „fazę języka można by nazwać przedkodyfikacyjną. Jest to jeden z wczesnych etapów rozwoju języka bendrinės kalbos, kiedy nie ma jeszcze powszechnie uznanych dzieł (gramatyk, słowników) utrwalających jednolite kody językowe (normy) (Cizikaitė 2002: 274; powinno być s. 275. – A. P.). (2) Cizikaitė 2002: 274–275: Termin common language (język wspólny), w odróżnieniu od literary i national language <...> jest dość rzadki. <...> common language odzwierciedlał wczesną fazę języka bendrinės kalbos, która nie osiągnęła jeszcze etapu rozwoju języka nowoczesnego, lecz wyraźnie różniła się już od dialektu <...>. Taką fazę języka można by nazwać przedkodyfikacyjną. Jest to jeden z wczesnych etapów rozwoju języka ogólnego, kiedy nie ma jeszcze powszechnie uznanych dzieł (gramatyk, słowników) utrwalających jednolite kody językowe (normy). Tak nieprecyzyjnie interpretując cudze twierdzenia i przedstawiając autorom sfałszowane dane, dochodzi się też do myśli, by wyciągnąć wniosek, że „tak przedstawiając się światu, wyglądamy dość dziwnie (prawdę mówiąc – jesteśmy zacofani)” (Smetonienė i in. 2016: 2). Rozwikłanie ekwilibrystyki tych twierdzeń nie jest proste, trudno też rozeznać się w chaosie myśli, które podsumowuje ostatnie słowo akapitu – jesteśmy zacofani. Trzeba więc wyjaśnić, z powodu czego jesteśmy zacofani – z powodu nieumiejętności tłumaczenia, mylenia terminów czy jeszcze z jakichś innych przyczyn? W pierwszym rozdziale artykułu (z jakiegoś powodu nazwanym częścią, choć później mowa jest o rozdziałach) „Użycie terminów w innych krajach” streszczony został opublikowany w czasopiśmie naukowym prawie półtorej dekady temu artykuł literaturoznawczyni (nie językoznawczyni) Cizikaitė dotyczący historii terminu angielskiego języka ogólnego i jego odpowiedników w języku litewskim (Cizikaitė 2002: 273–284). Można się zastanawiać, dlaczego autorzy recenzowanego artykułu najpierw nie bezpośrednio, lecz za pośrednictwem jedynej pośredniczki przyglądają się innym krajom anglojęzycznym, zamiast sięgnąć do dorobku własnej historii językoznawstwa. Z drugiej strony mogli sami zainteresować się treścią i definicjami omawianych terminów nie tylko w językach wymienionych przez Cizikaitė, lecz także w językach innych krajów suomių, norvegų, vengrų ir kt. kalbų terminų apžvalgos). Cizikaitės straipsnis nėra kuo nors (szczególnie brakuje analizy rozwoju niemieckiego terminu, ponieważ mógł on mieć (i miał!) niemały, a być może nawet decydujący wpływ na litewską terminologię tej dziedziny, a także estońskiego, szczególnego, lecz wartego krótkiego omówienia, ponieważ na nim jako jedynym źródle opierają się wspomniani autorzy. ALDONAS PUPKIS. Język standardowy? | 4 Nie można nie zgodzić się ze stwierdzeniem autorki, że termin BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 język standardowy wyparł wcześniejsze terminy w języku angielskim (Cizikaitė 2002: 280), jest on coraz częściej przejmowany także w praktyce innych języków europejskich i w niejednym z nich staje się podstawowy. Można tu jeszcze dodać twierdzenia innej autorki, że „termin język standardowy reprezentuje «specyficzne pojęcie zachodnie, które rozpowszechniła tradycja kulturowa» (Birštonaitė 2002: 266), że «[p]ojęcia języka narodowego czy ogólnego <...> zupełnie nie odpowiadają sytuacji językowej byłego Imperium Brytyjskiego» (Birštonaitė 2002: 265). Wnioski z artykułu Dalie Cizikaitė zostały sformułowane dość sprzecznie. Mówiąc o litewskim terminie z tej dziedziny, autorka stwierdza, że „język ogólny, w odróżnieniu od angielskiego common language, jest pełnoprawnym terminem” (Cizikaitė 2002: 280), a w jego „definicjach znajdujemy niemal wszystkie najważniejsze i te same semy, które zawiera angielski język standardowy: narodowy, znormalizowany, standardowy, wspólny, mający formę pisaną i mówioną, wzorcowy, używany w wielu sferach. A zatem to, co w anglistyce nazywa się standard English, w językoznawstwie litewskim określa się terminem język ogólny. Najbardziej nadawał się on do określenia nowego etapu języka litewskiego i nowego rozumienia języka, które ukształtowało się na początku XIX wieku” (Cizikaitė 2002: 281). Lecz w ostatecznym wniosku stwierdza się już, że „[t]erminy języka pisanego, języka ogólnego i języka literackiego są zbyt wąskie, aby określić skodyfikowany i normatywny język litewski. Szczególnie niewygodnie jest posługiwać się terminem języka ogólnego przy porównywaniu historii kilku języków” (Cizikaitė 2002: 281–282). W drugim rozdziale recenzowanego artykułu omawia się zmienność omawianych terminów na Litwie. Przegląd ten jest krótki, niepełny i selektywny. Niekiedy odnosi się wrażenie, że sięgnięto po sofistyczne triki: przytaczane są tylko te przypadki, które są korzystne dla autorów, a przegląd tej zmienności kończy się na 1980 r. (a dokładniej – na 1972 r.). Przede wszystkim zdumienie budzi fakt, że w ogóle nie omówiono jednego z artykułów bodajże najszerzej opisujących rozwój tego terminu, autorstwa prof. Arnoldasa Piročkinasa (1970), w którym wskazano, że terminu języka pisanego jako pierwszy zaczął używać nie Frydrichas Kuršaitis (ze swej strony dodam również obecny w litewskich pismach Augusta Schleichera termin Schriftsprache. – A. P.), lecz Jonas Jablonskis, jak można by sądzić na podstawie recenzowanego artykułu. Ponadto, wspominając o Jablonskisə w pracy naukowej, należało wskazać, gdzie utrwalił on ten wybór i świadome odróżnienie od języka mówionego. Z drugiej strony, „zapominając” o artykule Piročkina, nie przedstawia się wielu informacji o pojawieniu się omawianego terminu, zmianach jego formy, innych terminach, a w końcu nie poznajemy również stanowiska autora artykułu, Piročkina. ALDONAS PUPKIS. Język standardowy? | 5 Po krótkim wspomnieniu terminu języka pisanego, lecz bez BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wyjaśnienia jego treści, dość szeroko pisze się o terminie języka ogólnego, stworzonym przez Pranasa Skardžiusa w 1927 r. i wprowadzonym do użycia. Tym razem próbuje się oprzeć niejako na metodzie cech dystynktywnych. Zarówno cytując Skardžiusa, jak i referując jego poglądy, pabrėžiama tos kalbos atmainos b e n d r u m o ypatybė (požymis): „termino kūrėjui buvo svarbu szczególnie podkreśla się wspólność języka – jako aspekt jednoczący państwo <...>. W istocie rzeczy był to wówczas najlepszy wybór, odpowiadał on zarówno politycznemu, jak i historycznemu duchowi ówczesnej Litwy” (Smetonienė ir kt. 2016: 6; wyróżnienie moje. – A. P.). Dalej pisze się o rosyjskim (= przetłumaczonym z języka rosyjskiego. – A. P.) terminie języka literackiego, który w 1950 r. zastąpił termin języka ogólnego. Twierdzi się, że nie był on ani trochę lepszy (zapewne od języka ogólnego, ale nie wyjaśnia się dlaczego), w Litwie nie miał żadnej tradycji (chociaż użycie jego i jego odpowiedników sięgało nawet 100 lat; zob. Piročkinas 1970: 31). Taką bezsensowną zamianą nie byli zadowoleni ani językoznawcy mieszkający na Litwie, ani ci mieszkający za granicą: niejednokrotnie pisali o tym Pranas Skardžius i Petras Jonikas, a także aktywnie dyskutowali językoznawcy litewscy (tego ostatniego twierdzenia nie znam z literatury – dyskusje rozpoczęły się dopiero niemal 20 lat później). Termin języka ogólnego zaczęto przywracać do użycia w 1969 r.; wskazuje się, gdzie po raz pierwszy zaczęto go używać. Nie wszyscy językoznawcy to popierali, opublikowano kilka artykułów dyskusyjnych. Spośród nich szczególnie godna uwagi jest opinia Jonasa Palionisa (1975), że oprócz ugruntowania się terminu szczególnie ważne jest to, iż „tłumacząc litewski termin języka ogólnego na inne języki, zwłaszcza języki narodów radzieckich, należałoby albo używać odpowiedników terminu języka literackiego tych narodów, albo w każdym przypadku wyjaśniać pojęcie oznaczane tym terminem języka ogólnego“ (Palionis 1975: 32). Autorzy omawianego artykułu przyznają, że te słowa Palionisa stały się właśnie leitmotywem ich artykułu: „nie da się należycie używać terminu języka ogólnego w innych językach, co prawda obecnie już zachodnich“ (Smetonienė i in. 2016: 7). Ale pomimo dyskusji (= ideologicznego i biurokratycznego oporu. – A. P.) termin języka ogólnego ugruntował się, a było to „wielkie ideologiczne zwycięstwo, świadczące o mocnym kręgosłupie litewskich językoznawców“ (Smetonienė i in. 2016: 7; wyróżnienie moje. – A. P.). Przywrócony termin później nabrał „innych semów” (wspominane jest twierdzenie Jonikasa (1972: 1), że językiem ogólnym „można nazwać rodzaj języka kulturowego i cywilizacyjnego przeznaczonego dla całego narodu”), lecz termin ten, zdaniem Jonikasa, miał także wady: podobno trudno dokładniej określić pojęcie „wspólności”, ponieważ wspólnością charakteryzuje się zarówno gwara odrębnej rodziny, jak i wsi, i parafii. Aleksas Girdenis (1973: 45) zdefiniował język ogólny jako język publicznego życia narodu, a „sem publiczności” został przeniesiony także do Encyklopedii języka litewskiego (1999, 2008). Jednak zaraz potem wyciąga się wniosek, że takie uzupełnianie treści terminu (jakoby była to jakaś ALDONAS PUPKIS. Standartinė kalba? | 6 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 „wyjątkowa sytuacja w praktyce pracy terminologicznej) i zbliżanie go do rozpowszechniającego się na świecie terminu języka standardowego «nie jest dobre, ponieważ w innych krajach na język standardowy patrzy się jako na osiągnięty (? – A. P.) etap, a zatem i my powinniśmy rozważać tę kwestię, mając na uwadze, że język litewski również nie stoi w miejscu, że język ogólny był także pewnym okresem jego rozwoju, lecz on, podobnie jak w innych krajach, dobiegł końca» (Smetonienė i in. 2016: 8). Trzeci rozdział nosi tytuł „Dlaczego dziś na Litwie należy używać terminu języka standardowego?” Powinniśmy w nim znaleźć jasno i logicznie wyjaśnione, dlaczego utrwalonego, tradycyjnego terminu język ogólny nie można uzupełnić o nowe semy, dlaczego rozwój wszystkich albo przynajmniej wielu (tak może wynikać z kontekstu artykułu) języków już osiągnął (albo przeszedł w) nowy okres rozwoju i jak należałoby go scharakteryzować, dlaczego zarówno w języku angielskim, jak i w językach krajów postsowieckich oraz innych postkolonialnych, a także państw rozwijających się, zakończył się lub kończy dawny etap rozwoju języka ogólnego, w czym się to przejawia? A zatem na całym świecie miałby dokonać się przełom w rozwoju języków (wręcz rewolucja), który być może jako pierwsi na Litwie zauważyli autorzy omawianego artykułu (albo zapożyczyli tę myśl od Cizikaitė (2002), a może z artykułu Giedriusa Subaciusa z 2002 r., choć tego ostatniego nie uwzględnili w wykazie literatury) i uznali, że również nie powinniśmy pozostawać w tyle za tymi procesami, dlatego powinniśmy iść ramię w ramię z językiem angielskim (tradycja Imperium Brytyjskiego) oraz przejąć termin szeroko w nim ugruntowany. Co więcej, ten nowy termin odzwierciedlałby także „konsekwentne i prawidłowe poznawanie systemu językowego oraz stosowanie tej wiedzy w procesach standaryzacji języka i polityki językowej” (Smetonienė i in. 2016: 1). To rzeczywiście nowatorska myśl, że zmiana terminu mogłaby zasadniczo stymulować badania całej dziedziny językoznawstwa, ponieważ, jak należy rozumieć, termin języka ogólnego nie jest w stanie tego dokonać. Niestety, w artykule nie znajdujemy żadnych bardziej szczegółowych wyjaśnień ani w tej, ani w innych kwestiach. Znajduje się w nim jedynie mnóstwo trudnych do zrozumienia rozważań, wyrażanych głównie za pomocą cytatów z różnych źródeł lub autorów, pozostaje więc tylko przedstawić kilka uwag wynikających z tych rozważań i spróbować ocenić propozycję przedstawioną przez autorów artykułu. Wydało mi się więcej niż dziwne, gdy w recenzowanym artykule przeczytałem stwierdzenie, że to właśnie ja już w 1980 r. w swojej książce Kalbos kultūros pagrindai zbliżyłem rozumienie terminu język ogólny do używanego już wówczas w Europie terminu język standardowy (czyżby więc wtedy dostrzeżony przeze mnie został już rozpoczynający się nowy etap rozwoju litewskiego języka ogólnego?). Co więcej, w tej książce autorzy odkrywają jeszcze moją propozycję dotyczącą używania terminu język standardowy na Litwie (Smetonienė i in. 2016: 8; wyróżnienie moje. – A. P.). Po przeczytaniu o takich odkryciach należy przypomnieć samo sformułowanie tej myśli w mojej książce Kalbos kultūros žargonų, sociolektų) pirmiausia skiriasi tuo, kad ji yra sunorminta, daugiau ar mažiau apdorota ALDONAS PUPKIS. Język standardowy? | 7 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pagrindai: „Język ogólny od innych odmian języka (gwar, system. Ta cecha, będąca cechą wyróżniającą, przejawia się w kodyfikacji, czyli w istnieniu ustalonych reguł. właściwości języka ogólnego wskazywane przez różnych autorów mogą nie być absolutne, mogą nie być charakterystyczne dla wszystkich języków lub wszystkich epok” (Pupkis 1980: 7). Spośród kilku terminów używanych na określenie tej odmiany języka, które mają takie czy inne wady, „[n]ajlepiej specyfikę języka ogólnego oddawałby termin język standardowy (standard w „Słowniku wyrazów międzynarodowych” wyjaśniono jako «norma, przykład»; słowo to może oznaczać także «szablon, wzorzec» – język ogólny nie jest językiem szablonowym, wzorcowym), lecz w litewskiej lingwistyce nie ma on żadnych tradycji” (Pupkis 1980: 8). Zatem naprawdę nie jestem w stanie dostrzec tu ani jakiegoś „zbliżenia”, ani „propozycji”. Mówiąc o wskazanych przeze mnie terminach języka ogólnego i jego cechach, autorzy układają to wszystko w formie swobodnego powtórzenia i twierdzą, że wówczas wyróżniałem cztery cechy języka ogólnego: 1) unormowany, mniej lub bardziej opracowany system językowy; 2) kodyfikacja – ustalone zasady; 3) forma pisemna i monolog; 4) najważniejsza funkcja – komunikacyjna. Jednak w książce te cechy (właściwości) są ułożone w nieco innej kolejności i nie są całkiem takie, jak je wymodelowali autorzy. Już wspomniano, że swoista interpretacja myśli innych autorów jest jedną z cech tego artykułu, skłaniającą do podania w wątpliwość także wielu jego innych twierdzeń i wniosków. Czytając dalej, można odnieść wrażenie, że o języku ogólnym i jego terminie mówiłem tylko ten jeden jedyny raz i że jest to moje ostateczne zdanie. Ale moje poglądy, podobnie jak poglądy niejednego innego językoznawcy, nie są jak zastygły beton, który z czasem nie mógłby się zmieniać. Dlaczego na przykład ani słowem nie wspomina się o mojej charakterystyce języka ogólnego (pojęcia i terminu) w pracy Studia nad kulturą języka (2005)? Wydaje mi się, że nie oddalając się zbytnio od koncepcji z 1980 r., poczyniono tam w pewnym sensie krok naprzód i napisano, że język ogólny jest nie tylko świadomie opracowaną, lecz także historycznie ukształtowaną odmianą języka narodowego, używaną dla zaspokajania potrzeb całego narodu w zakresie komunikacji, myślenia oraz życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego, a także do wyrażania tożsamości narodowej i reprezentacji (Pupkis 2005: 30). Ośmieliłbym się sądzić, że właśnie tutaj wyraźniej eksponuje się funkcje języka ogólnego, wśród których szczególnie ważne są funkcje tożsamości narodowej i reprezentacji. Autorzy najwyraźniej nie uznali za konieczne przestudiowania także książek i artykułów innych litewskich językoznawców dotyczących języka ogólnego – terminu, właściwości, definicji, kształtowania się, historii itd. W artykule nie wspomina się nawet o książkach najwybitniejszych historyków języka litewskiego, Jonasa Palionisa i Zigmаsa Zinkevičiusa, o używanych w nich terminach, periodyzacji itd., a także o wcześniejszych artykułach Pranasa Kniūkšty i Alberto Rosinasa, pracach z początku tego wieku Jonasa Klimavičiusa, Rity Miliūnaitė i in., w których w taki czy inny sposób analizuje się wiele kwestii związanych z omawianym artykułem. ALDONAS PUPKIS. Język standardowy? | 8 Wracając do cechy języka ogólnego, jaką autorzy nieustannie BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 podkreślają, a która jest im rzekomo nie do końca zrozumiała — jego w s p ó l n o t o w o ś c i (przypomnijmy, że Cizikaitė 2002: 280 uważa wspólnotowość za zjawisko społeczne, a nie lingvistiniu bendrinės kalbos požymiu) galima prisiminti, kad ja abejojančių jie tariasi radę ir iš charakterystyczne dla dawniejszych czasów (przypomnijmy już wspomniane wątpliwości Jonikasa, jednak on (1972: 1) bez wahania nazwał język ogólny „rodzajem języka kulturalnego i cywilizacyjnego przeznaczonego dla całego narodu”. Owa „wspólnotowość“, jego charakter kulturalny i cywilizacyjny bezpośrednio koreluje z „publicznością“ języka ogólnego u Girdenisa (2000: 316) („Język ogólny (literacki) jest językiem życia publicznego narodu (pisma, szkoły, literatury, środków masowej komunikacji)“). To samo podkreśliłem w moich Studiach nad kulturą języka (2005). I właśnie tutaj autorzy, co prawda pośrednio i w oderwaniu od wspomnianych cytatów, wypowiadają się, do czego tak naprawdę się dąży: „W istocie tradycje tworzymy sami i dziś nie ma już potrzeby ani sensu podkreślać wyłącznie wspólnotowości czy wymieniać sfer, w których język normatywny powinien być używany“ (Smetonienė i in. 2016: 8), i proponują zaakcentować cechy wymienione przeze mnie w 1980 r., w których w s p ó l n o t o w o ś ć języka ogólnego nie jest wysuwana jako jego najważniejsza cecha. Jeśli jednak w s p ó l n o t o w o ś ć będziemy uważać za zjawisko lingwistyczne, a nie społeczne, będziemy musieli przyznać, że sama istota języka ogólnego, jak pisze Giedrius Subačius (2003: 63), opiera się na idei integracji form językowych, tj. wyrazie ujednolicania się i ujednolicania, potrzebnego do konsolidacji społeczeństwa lub wspólnoty posługującej się tym językiem. Zatem cechą wspólności nie jest żadną wadą ani pozbawioną treści konstrukcją, lecz ideą jednoczącą społeczeństwo, scalającą je, która w dzisiejszych czasach zupełnie nie współgra z szeroko rozpowszechnianymi neoliberalnymi założeniami dezintegracji. Idąc dalej drogą uogólnienia, należy omówić jeszcze kilka zasadniczych kwestii. Po pierwsze, jak wspomniałem, dla autorów najważniejsze jest chyba to, że rzekomo pozostaliśmy w tyle za Europą Zachodnią pod względem terminu język ogólny, która w rozwoju języków posunęła się daleko naprzód. Tu jak gdyby próbuje się rozwiązać wewnętrzne potrzeby zmiany terminologii, ale całkowicie się gubi. Twierdzi się, że różnymi terminami określa się różne etapy rozwoju języków, ukazujące poziom jakości tych języków. Takie rozumowanie byłoby logicznie możliwe, ale w artykule nie wyjaśniono dwóch zasadniczych elementów omawianego tematu: 1) jakie etapy rozwoju języka litewskiego są tu omawiane, jakie są ich granice chronologiczne, 2) czym mierzy się (lub już zmierzono) jakość języka litewskiego (o tym drugim przypadku w ogóle się nie mówi, nie wyjaśniono nawet, co miano na myśli i jaka jest treść tego twierdzenia). ALDONAS PUPKIS. Język standardowy? | 9 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Jeżeli termin języka ogólnego odzwierciedla fazę języka standardowego, która nie osiągnęła jeszcze etapu języka nowoczesnego, to kiedy wyznaczyć granicę tego języka nowoczesnego? Od kiedy język lietuvių kalbą galima pradėti laikyti modernia – nuo Aušros laikų, nuo Varpo? Bet gali būti, kad ir normowany od początku odrodzonej w 1918 r. niepodległości Litwy stał się językiem państwowym i zaczęto szybko rozwijać funkcjonalne style języka? Ale wtedy terminu „język ogólny” jeszcze w ogóle nie było. A może od 1927 r., kiedy pojawił się termin „język ogólny”? A może chodzi o epokę przedjabońską albo nawet jeszcze wcześniejszą (gdzie terminu „język ogólny” nie znajdzie się nawet ze świecą)? 7 Patrząc z drugiej strony, myli się daty historyczne: należało dokładnie wskazać czas, kiedy rozpoczął się ten nowy etap języka standardowego (w Europie Zachodniej i na Litwie), skoro jeszcze w 1980 r. w pracy „Podstawy kultury języka” rozumienie terminu „język ogólny”, jak piszą autorzy, już przybliżałem „do używanego wówczas w Europie terminu języka standardowego” (Smetonienė i in. 2016: 8). Zatem jeżeli o wyborze terminu miałby decydować „poziom jakości języka”, to kto wyjaśni nam, o jaki poziom tu chodzi, i 8 przekona, że terminy omawiane przez autorów oraz odpowiadające im poziomy nie są ze sobą sprzeczne? Jestem przekonany, że tego zamieszania nie byłoby, gdyby autorzy dochodzili do terminów litewskiego językoznawstwa na podstawie źródeł litewskiego językoznawstwa, a nie przede wszystkim opierali się na praktyce zagranicznej. W naszej lingwistyce terminy z tej dziedziny już dawno się ustabilizowały i wystarczyło choćby zajrzeć do prac Palionisa, aby wszystko znalazło się na swoim miejscu. Na przykład w książce Rašomosios kalbos istorija Palionis (1995) język piśmiennictwa okresu zwanego przednarodowym nazywa językiem pisanym, szeroko mówi o kształtowaniu się pod koniec XIX – na początku XX wieku ogólnego litewskiego języka pisanego i dalej w całej książce posługuje się wyłącznie tym ostatnim terminem (Palionis 1995: 3–5). Nawiasem mówiąc, podkreśla, że tutaj „trzymając się wcześniejszej tradycji i ze względu na tendencje współczesnego użycia, zrezygnowano z terminu język literacki (choć jego zdaniem nie jest on najgorszy), a na jego miejsce przywrócono terminy język pisany i język ogólny. Jednakże tego ostatniego terminu używa się wyłącznie w znaczeniu powstałego od czasów Aušry, wspólnego dla całego narodu litewskiego pisanego i mówionego („standardowego”) języka” (Palionis 1995: 7). Gdyby jeszcze uważnie wczytano się w artykuł Cizikaitė, nietrudno byłoby zrozumieć, że wspomniany przez nią termin common language, w nawiasie przetłumaczony słowami „język wspólny”, a dalej wyjaśniony jako po prostu ʹjakikolwiek 7 Nieco wcześniej Smetonienė (2014) powiedziała to wyraźniej: za najważniejsze lata (początków) języka standardowego należy uznać rok 1922, kiedy w Konstytucji język litewski ogłoszono państwowym, Ministerstwo Oświaty uznało gramatykę Jablonskisa za standard, a w Kownie założono uniwersytet. Kwestia tego twierdzenia powinna być tutaj sformułowana inaczej: czy periodyzacja historii języka zależy od zewnętrznych uwarunkowań politycznych, społecznych lub kulturowych, choćby bardzo ważnych w życiu społeczeństwa, czy od jakościowych i (lub) ilościowych zmian w samej strukturze (systemie) języka i jego użyciu? 8 Można było oprzeć się choćby na przedstawionym w mojej książce Kalbos kultūros studijos schemacie rozwoju współczesnego skodyfikowanego języka litewskiego albo podjąć nad nim dyskusję (zob. Pupkis 2005: 45–46). ALDONAS PUPKIS. Język standardowy? | 16 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LITERATŪRA B i r š t o n a i tė R . 2002: Kai kurie anglų, slovakų ir lietuvių šnekamųjų standartinių kalbų formavimosi bruožai. – Archivum Lithuanicum 4, 265–272. C i z i k a i t ė D . 2002: Anglų kalbos terminai common language, national language, literaly language, Kingˊs language, standard language ir jų lietuviški atitikmenys. – Archivum Lithuanicum 4, 273–282. G i r de n is A . 1973: Bendrinė kalba. – Mūsų kalba 3, p. 45–47. – Tas pats: Aleksas Girdenis. Kalbotyros darbai 1, 2000, 316–318. J o n i k a s P . 1972: Lietuvių bendrinės rašomosios kalbos kūrimasis antrojoje XIX a. pusėje. Čikaga: Pedagoginis lituanistikos institutas. K a l ė di en ė L . 2013: Urnėžiūtė R., Valskys V. Dvidešimtoji Jono Jablonskio konferencija. – Gimtoji kalba 10, 21–24. P a l i o n i s J . 1975: Literatūrinė kalba, bendrinė kalba ar kaip kitaip? – Kalbos kultūra 29, 28–32. P a l i o n i s J . 1995: Lietuvių rašomosios kalbos istorija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. P i r o č k i n a s A . 1970: Literatūrinės kalbos terminas ir jo analogai. – Kalbos kultūra 19, 25–32. P u p k i s A . 1980: Kalbos kultūros pagrindai. Vilnius: Mokslas. P u p k i s A . 2005: Kalbos kultūros studijos. Vilnius: Gimtasis žodis. S k a r d ži us P. 1997: Rinktiniai raštai 2. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. S m e t on i e nė I . 2014: Kalbos vieta valstybių politikoje: standartinių kalbų susikūrimas. – Parlamento studijos 16. Prieiga internete: http://www.parlamentostudijos.lt/Nr16/16_kalba_2.htm. S m e t on i e nė I ., S m e t o n a A ., V a l o t k a A. 2016: Dėl standartinės kalbos termino. – Lietuvių kalba 10. Prieiga internete: www.lietuviukalba.lt. S u b a či u s G . 2003: Standartinė kalba – valdžios nuosavybė. – Kultūros barai 12, 63–64. V a l o t k a A . 2015: Kalbos planavimo ir kalbos politikos terminai. – Parlamento studijos 18, 84– 101. Prieiga internete: www.parlamentostudijos.lt/Nr18/files/5. Otrzymano 2017 06 20 ALDONAS PUPKIS [email protected]