Žodyno vaizdinys „Lietuvių kalbos žodyne“

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas OBRAZ SŁOWNIKA W SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO SŁOWA KLUCZOWE: słownik, obraz, zdanie ilustracyjne, semantyka, Słownik języka litewskiego. UWAGI WSTĘPNE O znaczeniu akademickiego Słownika języka litewskiego (dalej – LKŽe) dla różnorodnych badań interdyscyplinarnych pisano już wielokrotnie. Wartość różnych słowników (zwłaszcza LKŽe) podkreślają nie tylko językoznawcy (zob. Dini 2002; Kažukauskaitė 2002; Nepokupnas 2002, Paulauskienė 2002; Toporovas 2008 i in.). Ich motyw stale pojawia się również w tekstach nienaukowych. Poeci (Vytautas Mačernis, Bernardas Brazdžionis, Czesław Miłosz, Justinas Marcinkevičius i in.) w swoich wierszach wspominają autora pierwszego słownika języka litewskiego – Konstantinasa Sirvydasa. Gdy zaczęły ukazywać się kolejne tomy LKŽe, powstał niejeden wiersz (Justina Marcinkevičiusa, Marcelijusa Martinaitisa i in.), w których pojawia się również motyw słownika akademickiego. W tekstach prozatorskich (powieściach, esejach i innych tekstach różnych gatunków, na przykład Kosta Ostrauskasa, Romualdasa Granauskasa, Agnė Žagrakalytė i innych) podkreśla się znaczenie słownika akademickiego dla naszej kultury, mówi się o zbieraczach słów, redaktorach itp. 1 Zatem pojęcie słownika wybrano świadomie do semantycznego badania obrazu. O innym Wielkim słowniku języka litewskiego – słowami Viktorii Daujotytė, o podstawowym tekście kultury Štai kaip o słowniku w jednym z 1 wywiadów mówił Romualdas Granauskas: „Człowieku, dlaczego nie przyciśniesz piersią Wielkiego słownika języka litewskiego? Dlaczego nie zaglądasz do niego, dlaczego nie przeczytałeś go przynajmniej trzy razy, a zamierzasz pisać? Jakim językiem, jaką swoją półmową? Może przynajmniej zrozumiałbyś, że naród litewski nie stworzył nic cenniejszego i szlachetniejszego? Sam zniknie, a ON pozostanie“ (Granauskas 2015: 317). Krótko o swoim wkładzie w gromadzenie słów do słownika akademickiego wspomina również bohaterka powieści Agnė Žagrakalytė – rzeczywista postać Juozas Žagrakalys: „Napisałem szesnaście opowiadań gwarowych. Później, na apsiėmiau rinkti žodžius žodynui – kas nenorės prisidėti prie tokio gero darbo <…>“ (Žagrakalytė 2013: 561). propozycję Vidugirisa, chętnie Przypomnijmy tylko, że prawnik, literat i krajoznawca J. Žagrakalys jako zbieracz słów został wskazany w ostatnim tomie słownika akademickiego. W monografii Aldonasa Pupkisa napisano, że zaczął zbierać słowa do słownika już w 1933 r., a najwięcej zebrał po wojnie (w latach 1972–1977 z żywej mowy zapisał około 4000 słów, z piśmiennictwa – około 5000) (Pupkis 2013: 424). AURELIJA GRITĖNIENĖ. Žodyno vaizdinys Lietuvių kalbos žodyne | 2 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (Daujotytė-Pakerienė 2002: 34) – o czytaniu jako chyba pierwsza mówiła Jolanta Zabarskaitė. Patrząc na artykuły słownikowe jako na wytworzony w określony sposób specyficzny dyskurs i czytając je w różnych przekrojach, możemy znaleźć różnorodne dane o cechach litewskiego światopoglądu i sposobu odczuwania świata. O źródłach LKŽe jako odzwierciedleniach historii kultury pisała Zita Šimėnaitė (2010: 158–166). Na podstawie materiału słownikowego zbadano już nasz polityczny obraz świata (państwo, ustawa, władza), analizowano wyobrażenie jarzębiny; wykorzystując odnotowany w słowniku materiał Adalberta Bezzenbergera, opisano marias, pamarys i pamariškis (Zabarskaitė 2010: 126–143; 2012: 239–253; Gritėnienė 2016: 85–104). Celem tego artykułu z zakresu lingwistycznej kulturologii jest, poprzez wykorzystanie szerokiego i różnorodnego dyskursu 20 tomów słownika, zbadanie, jaki obraz semantyczny słownika ukształtował się w hipertekście LKŽe, oraz ustalenie, które cechy tego obrazu uważa się za najważniejsze i najbardziej aktualne. Aby osiągnąć ten cel, postawiono kilka konkretnych zadań: badając zgromadzony materiał metodami interpretacyjną, analityczno-opisową i analizy semantycznej, scharakteryzować strukturę, typy, zakres, autorów i materiał słowników, opisać przebieg prac leksykograficznych oraz trudności, z którymi stykają się słownikarze podczas opracowywania słowników, uwypuklić niedociągnięcia występujące w słownikach i ukazać wartość słowników. Wyobrażenie rozumiane jest tutaj jako pewien uogólniony obraz mentalny, który ukształtował się w ludzkiej świadomości, odtworzenie wcześniejszej percepcji lub 2 doświadczenia. Wyobrażenie różni się od obrazu tym, że jest bardziej schematyczne i uogólnione. Wyobrażenia – ogniwo pośrednie między percepcją a myśleniem abstrakcyjnym; ich powstawanie w pamięci, wyobraźni i myśleniu reguluje język (VLE 548). O tym, jak wyobrażenie rozumieją semiotycy i filozofowie epoki nowożytnej, zob. szerzej Sverdiolas 2006: 174; Balodis 2009; Nastopka 2010: 26 i in. Krótko podsumowując badania filozofów, moglibyśmy stwierdzić, że w filozofii epoki nowożytnej wyobrażenie pojmowane jest jako fenomen mentalny, pewna reprezentacja, swoiste podłoże percepcji i doświadczenia. 2 Pojęciu wyobrażenia dość bliskie jest również pojęcie archetypu, szerzej stosowane przez literaturoznawców i kulturologów. Por. definicję archetypu: archetyp – oryginalny model, idealny wzór, prototyp, przekazywany z pokolenia na pokolenie obraz zbiorowej nieświadomości o uniwersalnym znaczeniu, niezależny od indywidualnego (LLE 2001: 28). Kognityvinėje lingvistikoje įprasčiau vartoti koncepto sąvoką. Priminsime, kad konceptu poznania, zwykle nazywany jednostką myślenia; wszelkie informacje o czymś, znajdujące się w świadomości ludzi mówiących określonym językiem (szerzej o terminie konceptu zob. Černeiko, Cho Son Te 2001: 51; Papaurėlytė 2003: 25; 2007: 15– 17; Gudavičius 2011: 109–117). Najczęściej termin konceptu stosuje się w odniesieniu do pojęć abstrakcyjnych, natomiast słownik jest konkretną realnością. Ponadto materiał zebrany w tym artykule nie jest analizowany metodą analizy kognitywnej, nie stosuje się tu również innych najważniejszych terminów kognitywistyki (atrybut, figura, kolokacja itp.), dlatego w tym badaniu semantycznym wybrano termin wyobrażenia. AURELIJA GRITĖNIENĖ. Wyobrażenie słownika w Lietuvių kalbos žodynas | 3 Materiał badawczy BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 gromadzono, przeglądając wszystkie 20 tomów LKŽe w ujęciu wertykalnym i czytając hipertekst słownika w ujęciu horyzontalnym. Czytając w ten sposób artykuły słownikowe, znaleziono 211 haseł, w których ilustracjach wspomniana jest leksema žodynas. Interesujące jest to, że leksemy leksikografas, -ė („specjalista w dziedzinie leksykografii”) i žodynininkas, -ė („twórca słowników, leksykograf”) odnotowano wyłącznie w ich własnych artykułach nepavartotos nė viename iš 20 žodyno tomų apibrėžiant ar iliustruojant kitus žodžius. Didžioji dauguma (net 98 proc.) leksemą žodynas turinčių iliustracijų išrašyta iš įvairių słownikowych. Pochodzą one z pism większej liczby autorów (przede wszystkim językoznawców, działaczy kultury i życia społecznego): 64 zdania z dzieł Kazimierasa Būgii, 19 z dzieł Jonasa Jablonskisa, 9 z dzieł Juozasa Balčikonisa, 7 z dzieł Antanasa Baranauskasa, po 3 z dzieł Kazimierasa Jauniusa i Vincasa Kudirkasa, 2 z dzieł Juozasa Tumasa-Vaižgantasa, po 1 z dzieł Antanasa i Jonasa Jušków, Jonasa Šliūpasa, Mykolasa Biržiški, Antanasa Salysa, Jurgisa Šlapelisa, Vydūnasa i in. Słownik jest również wspominany w różnych publikacjach naukowych (czasopismach, Lietuvių kalbos gramatikoje, innych słownikach itp.). Z żywego języka zapisano 3 tylko 2 ilustracje z leksemem žodynas (po jednej z Liškiavy i Kretyngi). Należy wspomnieć, że w LKŽe znaleziono również synonimy słowa žodynas (one także są przedmiotem analizy w tym artykule): neologizmy Kiprijonasa Juozapasa Nezabitauskisa surinktžodis i žodinykas, używane przez Simonasa Daukantasa žodrodys, przez A. Juškę – vardinyčia, po raz pierwszy odnotowane w słowniku Fridricha Kuršaitisa (KII362) žodinė knyga i žodknygė, używane w słowniku Maksa Niedermanna, Alfreda Senna, Franca Brenderisa i A. Salisa žod nis, Antanas Vireliūnas nazywał słowniki terminologiczne įvardynas, a słowniki określa się również międzynarodowym słowem leksikonas. Wszystkie te synonimy w LKŽe są wymieniane wyłącznie w poświęconych im hasłach słownikowych. Znany dziś wszystkim termin žodynas stworzył i po raz pierwszy zastosował Jurgis Ambraziejus Pabrėža, a upowszechniła i utrwaliła go gazeta „Aušra” (Balašaitis 1984: 95). Medžiaga tyrimui rinkta iš visų LKŽe 20 tomų, neimant papildymų kartotekos danych, dlatego należy podkreślić, że uzyskane wyniki odzwierciedlają obraz słownika, który ukształtował się w litewskim postrzeganiu świata do XXI w. 3 Oczywiste jest, że zdania te zostały zapisane od informatorów niewątpliwie mających do czynienia z leksykografami: Ileż pieniędzy pójdzie na ten słownik! Krtn (zob. sukriušti). W Visan sodžiuj wszyscy się zaangażowali w zbieranie słów do słownika Lš (zob. užjaudyti). AURELIJA GRITĖNIENĖ. Obraz słownika w Słowniku języka litewskiego | 4 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1. ANALIZA SEMANTYCZNA MATERIAŁU ILUSTRACYJNEGO LKŽe Autorem poszczególnej ilustracji w LKŽe jest albo osoba zidentyfikowana (na końcu zdania ilustracyjnego podaje się nazwisko konkretnej osoby, z której pism zaczerpnięto zdanie), albo anonimowa (autorów kryje wspólny skrót rš, sp, Klb, LKK, LK, B itp.), jednak w sensie ogólnym możemy stwierdzić, że cały hipertekst słownika stworzył jeden kolektywny twórca – cały naród litewski. Mówiąc o konkretnym obrazie słownika, należy doprecyzować, że przeanalizowane w tym badaniu dane hipertekstu LKŽe ukazują obraz słownika ukształtowany przez specjalistów w dziedzinie językoznawstwa – badaczy leksykografii, gramatyki, dialektologii i innych dziedzin nauki o języku, a także bliskich im działaczy kultury oraz twórców literatury pięknej. Zazwyczaj wszystkie analizy semantyczne opierają się na znaczeniach słów przedstawionych w słownikach objaśniających lub na ich materiale ilustracyjnym. Słownik w objaśniających słownikach języka litewskiego zazwyczaj definiuje się następująco: słownik – to papierowa lub elektroniczna książka przeznaczona do lektury wyrywkowej, w której w określonym porządku (zwykle alfabetycznym) przedstawiono 4 słowa, połączenia wyrazowe z objaśnieniami, ilustracjami lub tłumaczeniem na inny język albo bez nich. W niniejszym badaniu, na podstawie zdań ilustracyjnych LKŽe (a dokładniej – twierdzeń wypowiadanych za pomocą tych zdań), wyodrębniono następujące najważniejsze cechy obrazu słownika: budowa słownika, typ, autor, objętość, materiał leksykograficzny, przebieg prac, trudności przy opracowywaniu słowników, braki słowników i ich wartość. Poniżej każda z tych cech zostanie omówiona bardziej szczegółowo. 2. BUDOWA SŁOWNIKA Budowa słownika obejmuje strukturę dwóch typów: makrostrukturę (ogólną budowę słownika, porządek rozmieszczenia jego głównych części i artykułów słownikowych) oraz mikrostrukturę (pojedynczego žodyninio straipsnio sandarą) (Jakaitienė 2005: 33). W kilku ilustracjach LKŽe wspomina się o makrostrukturze słownika (wstępie, porządku przedstawiania słów, skrótach, ilustracjach itp.): „Wstęp” do słownika jest wyliczeniem pewnych problematycznych kwestii wymowy i akcentowania K1K53,47 (z. 5 wyliczenie). Słowa 4 Por. definicję słownika w LKŽe, a także w Słowniku współczesnego języka litewskiego (http://lkiis.lki.lt/dabartinis) i w Słowniku ogólnego języka litewskiego (http://bkz.lki.lt/). 5 W artykule przykłady cytowane są z elektronicznej wersji LKŽe (zob. www.lkz.lt). Skróty są takie same jak w słowniku. W nawiasach podaje się słowo, z którego artykułu zaczerpnięto przykład. AURELIJA GRITĖNIENĖ. Obraz słownika w Lietuvių kalbos žodyne | 5 W słowniku Būgi słowa są BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 uporządkowane alfabetycznie LKI103 (zob. rikiuoti). Rzeczowniki zdrobniałe w słowniku Būgi nie są dołączane do hasła głównego, lecz opracowywane w osobnych artykułach LKI104 (zob. šlieti). W słownikach tyldą oznacza się powtarzające się słowa lub ich części TŽŽ (zob. tildė). Do oznaczania akcentów w słownikach i gramatykach używamy kilku znaków J. Jabl (zob. žodynas). Drugą dużą zmianą, której J. Jablonskis dokonał w słowniku [Juški], było oznaczenie akcentów intonacyjnych wszystkich słów LKV244 (zob. sužymėjimas). W moim słowniku przy każdym słowie będą umieszczone zdania, dzięki którym łatwiej będzie pojąć znaczenie słowa K. Būg (zob. suvaikyti). W ilustracjach poświęconych mikrostrukturze słownika mowa jest o hasłach, kolejności ich prezentacji itp. : Hasłowe słowo artykułu słownikowego rš (zob. antraštinis). Mianownik jest podstawową formą odmienianego słowa, w której to słowo jest zapisywane w słownikach, spisach, nagłówkach MLTEII443 (zob. vardininkas). 3. TYP SŁOWNIKA Słowniki dzieli się na typy na podstawie różnych kryteriów. Ze względu na źródło informacji zwykle wyróżnia się słowniki językowe i encyklopedyczne. W LKŽe znaleziono tylko jedną ilustrację, w której wspomniano o słowniku encyklopedycznym: Enciklopedinis žodynas DŽ (zob. enciklopedinis). W dyskursie LKŽe najwięcej mówi się o słownikach językowych. Istnieją różne ich typy. Według liczby języków wyróżnia się następujące słowniki: Jednojęzyczne słowniki objaśniające są zazwyczaj normatywne A. Sal (zob. jednojęzyczny). Słownik dwujęzyczny DŽ (zob. dwujęzyczny). Širvydas opublikował słownik trójjęzyczny prš (zob. opublikować). Okazuje się, że wydano nawet dwa słowniki Šlapelisa – trójjęzyczny i jednojęzyczny K. Būg (zob. jednojęzyczny). Słownik wielojęzyczny NdŽ (zob. wielojęzyczny). Słowniki dzieli się również według objętości, formy oraz przeznaczenia: Słownik kieszonkowy DŽ (zob. kieszonkowy). Słownik liliput DŽ (zob. liliput). Słownik praktycznych zagadnień K. Būg (zob. zagadnienie). W ilustracjach LKŽe wymienia się różne typy jednojęzycznych słowników. Według kolejności podawania wyrazów wyróżniamy następujący typ słownika: słownik Būgi jest alfabetyczny, nie gniazdowy rš (zob. gniazdowy). Najwięcej typów słowników wyróżniamy według opisywanych jednostek i sposobu przedstawiania informacji: słownik Būgi jest częściowo przekładowy, częściowo objaśniający LKI113 (zob. przekładowy). Objaśniający słownik terminów specjalistycznych SkŽ279 (zob. słownik). Słownik ze względu na swój charakter jest pośredni między wyczerpującym a selektywnym BVIII204 (zob. pośredni). W hipertekście LKŽe wymienia się również słowniki aspektowe: Zebrałem niemało materiału do słownika etymologicznego K. Būg (zob. materiał). Odwrotny AURELIJA GRITĖNIENĖ. Žodyno vaizdinys Lietuvių kalbos žodyne | 6 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 žodynas rš (ž. žodynas). Rašomosios kalbos žodynui šnektų žodžialytės neturi jokios svarbos K. Būg (zob. żodžialytė). W litewskiej leksykografii długo istniała widoczna luka – nie mieliśmy specjalnego słownika wymowy ogólnej K1K53,44 (zob. żiojėti). Niemało ilustracji, w których mowa o różnych słownikach specjalistycznych: Oprócz leksykonu nazw roślin J. Pabrėža napisał słownik morfologicznych terminów botaniki KlbXVIII11 (zob. vardynas). Najczęściej kalki pojawiają się przede wszystkim w tłumaczonej literaturze naukowej, tłumaczonych słownikach terminologicznych i są neologizmami tłumacza KlK27,32 (zob. verstinis). Słownik dialektu rš (zob. tarmė). Słownik tematyczny byłby prawdziwą pomocą dla piszących, pomógłby im znaleźć słowo o potrzebnym znaczeniu, propagowałby rzadziej używane lub mniej znane słowa oraz ich znaczenia KlK27,48 (zob. teminis). Słownik augminyčinis P (zob. žodynas). Zbierał materiały do słownika wybitnych postaci Litwy rš (zob. žymesnybė). Czasami w ilustracji podaje się nazwę konkretnego słownika: „Słownik języka litewskiego” Būgi pod względem zakresu jest słownikiem typu tezaurus LKI113 (zob. tezauras). Cały czas zabiera mi „Słownik ortograficzny i poradnikowy”, który chciałbym ukończyć do Nowego Roku K. Būg (zob. taryba). [„Słownik języka litewskiego i rosyjskiego” Šlapelisa] 6 doprowadzono do litery K J. Balč (zob. atvaryti). 4. AUTORZY SŁOWNIKÓW W kilku ilustracjach LKŽe twórcy słownika są określani bardzo ogólnie, bez indywidualizacji. Leksykografów nazywa się twórcami, redaktorami, pisarzami słownika itp. : Zostałem redaktorem słownika K. Būg (zob. rengėjas). Twórca słownika J. Jabl (zob. twórca słownika). Jakiego porządku trzymają się tutaj autorzy słownika w swoim podziale słów dla czytelników? J. Jabl (zob. czytelnik). Autor książek słownych (słowników) KII26 (zob. słowny). Pierwszy przygotowujący wielki encyklopedyczny słownik arabski EncIV1187 (zob. przygotowujący). Cały kolektyw redaktorów – redakcja słownika: Redakcja słownika pilnie potrzebuje otrzymać trzy egzemplarze słownika Lalisa KlbXIV64(K.Būg) (zob. redakcja). Kolektyw redakcyjny [„Słownika języka litewskiego”] był tworzony z przedstawicieli ważniejszych gwar języka litewskiego KlbXVI10 (zob. telkti). 6 Słowo wywnioskowane z kontekstu pisanego, podane w LKŽe w nawiasach kwadratowych, w tym artykule uważa się za równorzędne z innymi słowami zdania. AURELIJA GRITĖNIENĖ. Obraz słownika w Słowniku języka litewskiego | 7 Konstantina BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LKŽe diskurse daug dažniau nurodomos konkrečios žodynų autorių pavardės: Sirvydasa, Kazimierasa Daukšy, Kristijonasa Gotlybasa Milkausa, Simonasa Daukantasa, Dionizasa Poški, Fridricha Kuršaitisa, Mykolasa Miežinisa, Antanasa Juški, Kazimierasa Būgi, Jurgisa Šlapelisa, Jonasa Jablonskisa i innych. Tylko w rzadkich przypadkach autor słownika i samo dzieło są wspominane bez żadnego szerszego kontekstu: Słownik Daukantasa K. Būg (zob. žodrodis). Ujawniwszy leksykografa Neselmana JJ (zob. žodininkas). W bardziej szczegółowych ilustracjach, osadzonych w szerszym kontekście, mowa jest o konkretnych słowach podawanych przez autorów słowników: Širvydas (= Sirvydas) w piątym wydaniu swojego słownika ma prekie K. Būg (zob. penktas). Słowniczek K. Daukšy pokazuje, że słowo miresiuoti należy pisać mirėsiuoti „gaimuroti“ K. Būg (zob. mirėsiuoti). Porównywane są słowniki kilku autorów, mowa jest o wpływie jednego słownika na drugi, zmianach redaktorów słownika itp. : Słownik Šlapelisa ma być bogatszy w słownictwo niż słownik Kuršaitisa K. Būg (zob. žodingas). Kuršaitis ... przepytał cały słownik Mielkisa LTI417(A.Baran). Jest tu coś zaczerpnięte także ze słownika Kuršaitisa J. Jabl (zob. paimti). Słownik Juškevičiusa od litery m opracowuje Šlapelis LKKXX56(K.Būg) (zob. vesti). Należałoby wykorzystać także materiały Jauniusa nadające się do słownika Juškevičiusa K. Būg (zob. materijolas). Niemało pisze się o poświęceniu leksykografów swojej pracy: [D. Poška] całe swoje życie trudził się, gromadząc słownik litewski A1884,16 (zob. žodynas). Zmarł ksiądz Miežinis, zmarł także jego słownik V. Kudir (zob. pamirti). Wspomina się o konkretnych pracach wykonywanych przez leksykografów: A. Juška przetłumaczył w słowniku słowa litewskie na język polski krótko, lakonicznie LKV170 (zob. išversti). Šlapelis uzgadniał tekst słownika z językiem pisanym, lecz niczego nie uzupełniał; J. Balč od oryginału nie odszedł daleko (zob. traukti). Cały otrzymany od nich materiał … J. Jablonskis zamierzał wykorzystać do swoich artykułów lub słownika KlbV54 (zob. suvartoti). 5. OBJĘTOŚĆ SŁOWNIKÓW Objętość słownika najczęściej określa a) tomów, b) arkuszy, c) stron lub haseł a) Słownik jednotomowy DŽ1 (zob. vienatomis). žodžių skaičius: Słownik dwutomowy DŽ (zob. dvitomis). Słownik sześcio tomowy rš (zob. šešiatomis). Słownik wielotomowy rš (zob. daugiatomis); AURELIJA GRITĖNIENĖ. Obraz słownika w Słowniku języka litewskiego | 8 b) Słowniczek będzie BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 miał od pięciu do dziesięciu arkuszy LKGII607 (zob. między); c) Dziś jeszcze nie wyobrażam sobie objętości słownika. Wydaje mi się tylko, że będzie miał około 4000–6000 s. (dużego formatu) KlbXIV164(K.Būg). Słownik będzie duży – wyjdzie około 8 lub 10 tysięcy stron K. Būg (zob. tysiąc). Jednakże według mojego rozeznania Słownik A. J[uškosa] nie będzie miał więcej niż 35000 słów Vaižg (zob. rozeznanie). Czasami objętość słownika określa się przymiotnikami: ogromny, lemtas i tym podobne. : Darbiai 7 (zob. lemtas). Būga zamierzał włączyć do słownika wszystkie słowa używane i dawniej używane rašai tamsta milžinišką mūsų kalbos žodyną Jn (ž. darbus). Iš to jau pasidarė lemtas žodynas prš w języku litewskim sp (zob. užmoti). 6. MATERIAŁ SŁOWNIKOWY Aby napisać słownik, przede wszystkim należy zgromadzić różnorodny materiał. Do słownika akademickiego słowa zbierano z żywego języka i z rozmaitych pism. Z obrazu słownika zbierał i przenosił litewskie słowa do kartoteki słownika języka litewskiego tyrimui atrinktose iliustracijose daugiausia ir kalbama apie šį darbą: Daug žodynui primeškeriojau 1916–1919 metais K.Būg (ž. primeškerioti). Kaip skruzdėlė jis (M. Untulis) rš (zob. tempti). Słowa wybrane z różnych źródeł oraz przykłady ich użycia zapisuje się na oddzielnych kartach – tworzy się kartotekę słownika: Kartoteka słownika DŽ (zob. kartoteka). Kartoteka decydowała o objętości słownika, a nawet o jego strukturze rš (zob. lemti). Nie tyle dużo słownika Juškevičiusa, ile moich materiałów (słownik kartotekowy!) K. Būg (zob. kartotekowy). Jedni autorzy wciągają do słowników wszystkie słowa występujące w języku: Treścią słownika są wszystkie, bez żadnego wyjątku, słowa języka litewskiego K. Būg (zob. wyjątek). Mój słownik niektórym naszym rodakom (patriotom) bardzo się nie podoba z powodu swoich zapożyczeń TŽII464(K.Būg) (zob. rodak). A. Juška również nie unikał słów i wyrażeń grubiańskich oraz wulgarnych, nie uważając ich za nieodpowiednie dla słownika i w ogóle dla czytającej publiczności LKV151 (zob. wulgarny). Czasami w ilustracjach wyróżnia się lub podkreśla jakąś szczególniejszą warstwę leksyki słownikowej: Te słowa nie brudzą im języka i rzekomo należy je umieścić w słowniku K. Būg (zob. brudzić). Być może większość przytaczanych w słowniku przykładów językowych to tłumaczenia M. Birž (zob. przytoczyć). Pomimo redakcji J. Juški, w wydrukowanej części słownika znajdują się zwykle unikane w języku piśmiennym 7 Lemtas – „niemały, dość duży“. AURELIJA GRITĖNIENĖ. Obraz słownika w Słowniku języka litewskiego | 9 leksyki LKV152 (zob. BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 vengti). Włączanie tego rodzaju dialektyzmów do słowników gwarowych jest zupełnie nowym zjawiskiem w leksykografii dialektologicznej BXIII308 (zob. traukimas). 7. ETAPY TWORZENIA SŁOWNIKA Na podstawie ilustracji z LKŽe stosunkowo łatwo prześledzić przebieg prac nad przygotowaniem słownika. Najpierw należy zebrać materiał leksykograficzny: Zbieranie materiału słownikowego wiązało się z inną ogromną pracą – zbieraniem folkloru rš (zob. rinkimas). Warto byłoby zebrać słowa w jednym słowniku wraz z opisami ich znaczeń i sensów Paskui žodžiai dėliojami pagal abėcėlę: Abėcėliškas žodyno kortelių dėstymas K.Būg rš (zob. apsakymas). (zob. alfabetyczny). Po uporządkowaniu kartoteki przystępuje się do opracowywania tekstu słownika: Zacząłem przepisywać słownik z fiszek do zeszytów w celu przygotowania do druku KlbXIV165(K.Būg) (zob. przepisywać). Układaj słowo obok słowa – będziesz miał słownik J. Balč (zob. słownik). Później w prace nad przygotowaniem słownika angażuje się redaktor. Najwięcej ilustracji dotyczących redagowania słownika A. Juški: Jablonskis zredagował część słownika A. Juški (ejūra), który dał językowi literackiemu niemało nowych słów LKI47 (zob. zredagować). J. Jablonskis był jedynym [słownika A. Juški] redaktorem, który zasadniczo opracował polskie tłumaczenie LKV243 (zob. jedyny). Redagując język słownika [A. Juški], zapisany w wielu miejscach w dialekcie tego regionu, w którym był zbierany, Jablonskis ujednolicał go i przybliżał do dialektu zachodnioauksztockiego J. Balč (zob. ujednolicać). Nie otrzymałem żadnych innych pieniędzy za redakcję Słownika J[uški] KlbV106(J.Jabl) (zob. redakcja). J. Jablonskis, zgodziwszy się zostać redaktorem, marzył o uporządkowaniu i wydaniu całego słownika A. Juški LKV237 (zob. uporządkować). Przed wydaniem czyta się korekty słownika: trzeci zeszyt słownika Juškevičiusa musiałem przygotować do druku i przeprowadzić korektę aż do s. 232 (do kretalui) K. Būg (zob. przeprowadzić). Ze słownikiem, proszę pana, jak sądzę, zdążyłeś już się zapoznać z arkuszy korektowych K. Būg (zob. rzec). Zredagowany słownik oddaje się do druku: Sądzę, że druk słownika będzie można rozpocząć jesienią 1923 roku K. Būg (zob. druk). Jesienią będzie mógł ukazać się pierwszy zeszyt słownika K. Būg (zob. zeszyt). Miną już 3 lata, odkąd oddał rękopis tego słownika jednemu drukarzowi V. Kudir (zob. drukarz). Pilna potrzeba zmusza autora do dalszego prowadzenia wstrzymanych prac nad drukiem słownika K. Būg (zob. drukowanie). Dziś ze słownika zebrano już dwa arkusze (s. 32) – do słowa akis KlbXIV166(K.Būg) (zob. surinkti). AURELIJA GRITĖNIENĖ. Obraz słownika w Lietuvių kalbos žodynas | 16 LLE – Encyklopedia BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 literatury litewskiej, Wilno: Instytut Literatury i Folkloru Litewskiego, Nastopka K. 2010: 2001. Semiotyka literatury, Wilno: Baltos lankos. Nepokupnas A. 2002: Słownik – to cały świat ułożony w porządku alfabetycznym na Litwie i Litwa na całym świecie. – Kronika Sejmu: numer specjalny 22 (228), 29 lipca 2002 r., 1421. Dostęp online: http://www6.lrs.lt/kronikos/pdf/030101/k-22.pdf (dostęp 2017 08 28). Papaurėlytė S. 2003: Metafory cierpienia w językach litewskim i rosyjskim. – Filologia 8, 25–31. Dostęp online: http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB0001:J.04~2003~1367184529404/- 2017 09 04). Papaurėlytė-Klovienė S. 2007: Lingvistinės kultūrologijos bruožai, Šiauliai: VšĮ Šiaulių datastreams/DS.002.0.01. ARTIC/content (dostęp uzyskano w wydawnictwie uniwersyteckim. Paulauskienė A. 2002: Pomnik narodu. – Dwadzieścia tomów „Słownika języka litewskiego“. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 21–26. Pupkis A. 2013: Juozas Balčikonis i wielki „Słownik języka litewskiego“, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Sabaliauskas A. 1997: Kazimieras Būga i leksykografia litewska. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 37, 1–4. Sverdiolas A. 2006: O bycie widmowym, Wilno: Baltos lankos, 173-176. Šimėnaitė Z. 2010: Związki leksykografii litewskiej i polskiej (Związki leksykografii polskiej I litewskiej). – Językowe I kulturowe dziedzictwo Wielkiego Księstwa Litewskiego. Bydgoszcz, 158–166. Toporovas V. 2009: Po ukazaniu się Wielkiego słownika języka litewskiego. – Władimir Toporow i Litwa. Zestawili A. Sabaliauskas, J. Zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka 261–273. Litewskiego, VLE – Powszechna encyklopedia litewska, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. T. 24, 2013. Zabarskaitė J. 2010: Polityczny obraz świata w wielkim „Słowniku języka litewskiego” (państwo, ustawa, władza). – Studia parlamentarne 9. Wilno: Litewska Narodowa im. Martynasa AURELIJA GRITĖNIENĖ. Žodyno vaizdinys Lietuvių kalbos žodyne | 17 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Mažvydo biblioteka, 126–143. Prieiga internete: http://www.parlamentostudijos.lt/Nr9/9_kalba_1.htm (dostęp 2017 09 05). Zabarskaitė J. 2012: Inna lektura wielkiego „Słownika języka litewskiego”: Adalbert Bezzenberger, marios, pamarys, pamariškis. – Mała Litwa: badania kultury pogranicza. Pod redakcją G. Blažienė, N. Morozovej, J. Zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Zinkevičius Z. 239–271. 1981: Językoznawca K. Būga, Kowno: Šviesa. Žagrakalytė A. 2013: Córka leśniczego: sprawa F 117, Wilno: Tyto alba. Nadesłano 2017 09 19 Przyjęto 2017 12 08 MENTALNY OBRAZ SŁOWNIKA W SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO (LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNAS) Streszczenie Znaczenie akademickiego Słownika języka litewskiego (Lietuvių kalbos žodynas) dla różnorodnych badań interdyscyplinarnych było wielokrotnie opisywane. Jego motyw stale pojawia się również w tekstach nieakademickich. Dlatego też pojęcie słownika do analizy semantycznego obrazu mentalnego zostało wybrane celowo. Traktując artykuły leksykograficzne wielkiego słownika jako swoisty dyskurs, utworzony w określony sposób, i odczytując je w różnych ujęciach, możemy znaleźć różnorodne dane dotyczące cech litewskiego obrazu świata i światopoglądu. Celem niniejszego artykułu jest analiza semantycznego obrazu mentalnego słownika ukształtowanego w hipertekście słownika akademickiego oraz ustalenie, które cechy obrazu mentalnego są uznawane za najważniejsze i najbardziej istotne, przy wykorzystaniu szerokiego i zróżnicowanego dyskursu 20 tomów słownika. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono kilka szczegółowych zadań: zbadanie zebranego materiału metodami interpretacyjnymi, analityczno-opisowymi i analizy semantycznej w celu AURELIJA GRITĖNIENĖ. Obraz słownika w „Słowniku języka litewskiego” | 18 opisać strukturę, BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 typy, objętość, autorów i materiał słownika, przedstawić przebieg prac leksykograficznych oraz trudności, z którymi twórcy słowników borykali się podczas ich przygotowywania, uwypuklić wady zauważalne w słownikach i ukazać wartość słowników. poziomo. W ten sposób, czytając artykuły leksykograficzne, znaleziono 211 haseł, których ilustracje zawierają leksem słownik. The research material was collected by looking vertically to all 20 volumes of the Dictionary of the Lithuanian Language and reading the hypertext of the dictionary Zdecydowana większość (aż 98%) ilustracji użytych wraz z leksemem słownik została wypisana ze źródeł pisanych różnych autorów (głównie językoznawców, osobistości kultury i życia publicznego). O słowniku wspomina się również w różnych publikacjach akademickich (w czasopismach, w Gramatyce języka litewskiego, innych słownikach itp.). Tylko 2 ilustracje z leksemem „słownik” pochodzą z języka żywego. Zatem dane hipertekstu Słownika języka litewskiego analizowane w niniejszym badaniu ukazują wyobrażenie mentalne słownika, które zostało ukształtowane przez specjalistów językoznawstwa – leksykografów, gramatyków, dialektologów i badaczy innych dziedzin nauki o języku, a także przez działaczy kultury i pisarzy literatury pięknej. Materiał do badań zebrano ze wszystkich 20 tomów; wyeliminowano jedynie dane z Kartoteki Uzupełniającej, dlatego ważne jest opisanie, że wyniki końcowe odzwierciedlają wyobrażenie mentalne słownika ukształtowane w litewskim obrazie świata do XXI wieku. Po analizie semantycznej materiału ilustracyjnego Słownika języka litewskiego wyróżniono następujące główne cechy wyobrażenia mentalnego słownika: strukturę, typ, autora, objętość, materiał leksykograficzny słownika, przebieg prac leksykograficznych, trudności napotykane podczas przygotowywania słowników, wady i wartość słowników. Analiza wszystkich przykładów ilustracyjnych z leksemem „słownik” pokazuje, że dane zgromadzone w słowniku akademickim są w pełni wystarczające do stworzenia szczegółowego wyobrażenia mentalnego słownika. Ponieważ drugie znaczenie słowa „słownik” jest bardzo konkretne i praktyczne, ukształtowane na jego podstawie uogólnione wyobrażenie mentalne jest obiektywne i jasno określone. AURELIJA GRITĖNIENĖ. Obraz słownika w „Słowniku języka litewskiego” | 19 Zbadany materiał BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pozwala na uporządkowanie takiego uogólnionego wyobrażenia słownika, ukształtowanego w „Słowniku języka litewskiego”: słownik jest drukowaną lub rękopiśmienną księgą, złożoną z jednego, kilku, kilkunastu lub kilkudziesięciu tomów i napisaną według makrostruktury oraz single author or a collective; it is written in accordance with a certain instruction, it has its mikrostruktury; po zebraniu materiału z jednego lub różnych źródeł (najczęściej poprzez sporządzenie kartoteki) słowa lub połączenia wyrazowe są prezentowane w słowniku alfabetycznie, tematycznie lub według innego systemu; zwykle opisuje się znaczenie słowa, możliwe jest także określenie jego pochodzenia, historii i geografii, podanie informacji gramatycznych, akcentuacyjnych, stylistycznych i innych, przykładów użycia oraz tłumaczeń na jeden lub kilka języków; taka publikacja ma wartość praktyczną i naukową (jest przydatna do nauki języka ojczystego lub obcego, jest potrzebna jako źródło dla różnych research of the language and culture). Oczywiście, wyobrażenie słownika byłoby nieco inne przy wejściu w XXI wiek, jednak porównanie współczesnego wyobrażenia słownika z tym, jak się ono zmieniło, mogłoby być przedmiotem badań innego artykułu. SŁOWA KLUCZOWE: słownik, wyobrażenie mentalne, zdanie ilustracyjne, semantyka, Słownik języka litewskiego. AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]