Pritarimas pašnekovui žemaičių kasdienybės diskurse: funkcijos ir raiška (remiantis XX a. II pusės šaltiniais)

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ZGODA Z ROZMÓWCĄ W DYSKURSIE CODZIENNOŚCI ŻMUDZINÓW: FUNKCIJOS IR RAIŠKA (REMIANTIS XX A. II PUSĖS ŠALTINIAIS) ADNOTACJA W artykule przedstawiono badanie rozpoznawcze, którego celem było ustalenie elementów wyrażania zgody z rozmówcą oraz rozkładu ich częstości w trojakiego rodzaju dyskursie żmudzkim (w mowie potocznej, narracjach i rozmowach telefonicznych). W badaniu wykorzystano dziedzictwo mowy północnożmudzkiej z drugiej połowy XX wieku, opublikowane w kilku źródłach. Na podstawie materiału ilustracyjnego przedstawionego w źródłach leksykograficznych (zob. Aleksandravičius 2011, Vanagienė 2014–2015) omówiono oparte na subiektywnej ocenie rozumienie właściwej Żmudzinom komunikacji, najczęściej związane z dążeniem do harmonii. Rozkład elementów wyrażania zgody oraz ich względnej częstości w autentycznej codziennej mowie Żmudzinów oceniono na podstawie analizy danych zawartych w zbiorze tekstów autentycznej codziennej mowy północnożmudzkich telšiańczyków Taip šneka tirkšliškiai (zob. Girdenis 1996). SŁOWA KLUCZOWE: codzienny język żmudzki, dialog spontaniczny, zgoda z rozmówcą, powtórzenie. WSTĘP Istnienie Żmudzinów jako grupy etnicznej opiera się na doświadczeniu 1 rozmowy, a nie pisania. W porównaniu z cechami mówionego standardowego języka litewskiego mowa żmudzka ma wiele swoistych cech, które wiążą się zarówno z fonologicznym zróżnicowaniem systemów językowych, jak i z odmiennymi standardami kulturowych modeli komunikacji, a także z niejednakowym pojmowaniem normatywności struktur syntaktycznych języka litewskiego i żmudzkiego. Badania nad mówionym 2 standardowym językiem litewskim zazwyczaj inicjuje się w celu „statystycznego uzasadnienia 3 różnic między językiem mówionym a pisanym, często rejestrowanych jedynie w drodze obserwacji” (Dabašinskienė 2009: 14). Ze stwierdzonymi w drodze obserwacji różnicami w przejawianiu się żmudzkich i litewskich modeli komunikacji językowej wiąże się 1 O próbach stworzenia systemu piśmiennictwa języka żmudzkiego i ich realiach zob. Pabrėža 2017. 2 O rozróżnieniu między językiem a dialektem oraz o koncepcie języka jako obszaru obejmującego obszary dialektów por. Aliūkaitė 2013: 4; odmiennością od języka standardowego i innych gwar uzasadnianą koncepcją tarmes ir šnektas, suvokimą žr. Pabrėža 2017: 47–48. 3 języka żmudzkiego, obejmującego tworzące go Strukturalna swoistość języka mówionego determinuje reikalavimus, tokius kaip būtinybė atsižvelgti į pokalbio situaciją, dalyvius, jų skaičių, temą ir kitus lingvistinius ir charakter jego badań i wysuwa na pierwszy plan szczególne cechy nielingwistyczne, por. Dabašinskienė 2009: 14. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Pritarimas pašnekovui žemaičių kasdienybės diskurse: funkcijos ir raiška (remiantis XX a. II pusės šaltiniais) | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.14 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 i przedstawiana tu idea badania eksploracyjnego (również porównanie opartych na poważniejszej analizie odmian mówionych wspomnianych systemów językowych byłoby dość umowne, ponieważ posiadane transkrypcje mowy żmudzkiej oraz teksty języka 4 standardowego mówionego (potocznego), reprezentujące prywatny model komunikacji, przedstawiają dane z różnych okresów i sytuacji komunikacyjnych). 5 W artykule podjęto próbę omówienia jednej z cech charakterystycznych dla dialogu żmudzkiego, szybko zauważalnej dla rodzimych użytkowników standardowego języka litewskiego, którzy liudininkais, taip pat ryškiai krentančiu į akis ir pažindinantis su autentiško žemaičių kasdienybės zetknęli się z tekstami transkrypcji żmudzkiego dyskursu konwersacyjnego (zarówno dialogu, jak i polilogu). Jest to wyrażanie aprobaty wobec partnera (lub partnerów) dialogu. W codziennych 6 rozmowach Żmudzinów zwyczajowo uczestnik dyskursu zajmujący bierną pozycję słuchacza reaguje na aktywnego członka dyskursu – mówiącego lub opowiadającego – dość częstą i różnorodnie wyrażaną aprobatą. Ta cecha dyskursu zazwyczaj nie jest automatycznie przenoszona do standardowego języka litewskiego, gdy Żmudzini zmieniają kod językowy. Ponieważ nie da się tego samoczynnie przetłumaczyć, w pewnych sytuacjach ową aprobatę można uznać za niezbędny element kultury komunikacji, dla którego Żmudzini nie znajdują w języku standardowym odpowiedniego ekwiwalentu. Możliwe, że w komunikacji w języku standardowym właśnie wynikająca z takich lub podobnych różnic kulturowych nieumiejętność właściwego interpretowania milczenia lub niewiedza, czym odpowiednio zastąpić pauzy, wywołuje u Żmudzinów wrażenie niezręcznej rozmowy, a zarazem wzmacnia wizerunek milczącego Żmudzina. Dla rodzimego użytkownika języka standardowego, będącego świadkiem żmudzkiego dialogu, często powtarzające się lub stałe wyrażanie aprobaty wydaje się zwykle nadmiarowe i warte kpin. Częstą i wyrażaną w różnorodny sposób aprobatę rozmówcy w dyskursie żmudzkim można wiązać z silnie wyrażanym i tradycyjnie pożądanym dążeniem do komunikacyjnej równowagi (por. Edwards 2008: 335) lub z modelami realizacji pożądanego uznania interpersonalnego (por. Weigand 2010: 232), które wiążą się z rozumieniem grzeczności w konkretnej wspólnocie oraz realizacją zasady taktu. Pragmatyka pozwala wyjaśniać za pomocą grzeczności dwie sprzeczne implikacje milczenia: w zależności od sytuacji rozmowy i składu jej uczestników milczenie może być rozumiane zarówno jako związany z 7 określonym niższym statusem (wiekiem, społecznym) przejaw pożądanej grzeczności, jak i jako swego rodzaju afront (por. Leech 1999: 141). W sytuacjach zwykłej rozmowy (gdy status społeczny uczestników dialogu, polilogu jest podobny, a komunikacja częsta i 4 O możliwej synonimiczności i różnicy między pojęciami język mówiony i język potoczny, gdy język mówiony rozumiany jest szerzej, a język potoczny może być wiązany z potocznym stylem językowym, zob. Nauckūnaitė 2003: 79–80; KamandulytėMerfeldienė 2014: 1. 5 Na przykład dane przedstawione w części Spontaniczny język prywatny Korpusu tekstów mówionego języka litewskiego można oceniać jako krótkie odcinki wypowiedzi w stylu potocznym. 6 Pomija się tu wyrażanie reakcji sprzeciwu wobec rozmówcy. O aktach illokucyjnych wyrażających zgodę i sprzeciw jako związanych z określonym stanowiskiem w rozmowie (są one możliwe wyłącznie jako reakcja na wcześniejszą wypowiedź rozmówcy) žr. Satkauskaitė 2011: 56–57. 7 O pionowym (hierarchicznym) i poziomym dystansie społecznym zob. Leech 1999: 126. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Pritarimas pašnekovui žemaičių kasdienybės diskurse: funkcijos ir raiška (na podstawie źródeł z II połowy XX w.) | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.14 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 potrzeba (pożądana) unikania ciszy i podtrzymywania komunikacji z partnerem dyskursu wiąże się ze wspólnotową – fatyczną – funkcją języka (zob. Leech 1999: 141). Teoretyczka dialogu Edda Weigand, pojmująca język jako dialog (zob. Weigand 2009), a dialog jako różnorodną grę (zob. Weigand 2010), twierdzi, że komunikacja oparta na dialogu realizuje się na podstawie określonych zasad wykonawczych, które mówiący świadomie lub nieświadomie wybiera, dążąc zarówno do powiązania reakcji inicjujących rozmowę, jak i reakcji odpowiadających, umożliwiających postrzeganie rozmowy jako całości i efektywne uczestniczenie w niej (por. Weigand 2010: 113). To właśnie zasady wykonawcze determinują sposoby uczestnictwa w dialogu i mogą stać się strategiami (gdy mówiący dąży do pokierowania przebiegiem dialogu w określonym kierunku). Strategie takie pozwalają zmieniać sekwencje rozmowy, oceny i wyrażanie emocji, pozwalają czegoś uniknąć lub coś ukryć albo ujawniają chęć mówiącego do współpracy bądź sprzeciwu (zob. Weigand 2010: 113, 118). W toku dialogu ludzie mogą dostosować się do rozmówcy (strategia współpracy) albo wybrać konfrontację (strategia konfrontacji), a czasem także neutralną pozycję, najczęściej nawet nie uświadamiając sobie tego świadomie (Weigand 2010: 121–122). Z takim nieświadomym wyborem dostosowania się do rozmówcy oraz przyjemnością uczestniczenia we wspólnej rozmowie, ujawnianą poprzez określoną reakcję, najbardziej wiąże się żmudzki model wyrażania aprobaty, w którym przychylność wobec rozmówcy i aktualnego toku rozmowy może być wyrażana nie tylko zwyczajnym pozytywnym potwierdzeniem, lecz także powtarzaniem określonych 8 fraz rozmówcy lub ich odcinków, parafrazami, a nawet wtrąceniem się w konstruowane zdanie, przyjmowanym jako norma zwyczajnej (nieobraźliwej) komunikacji. Różnorodność elementów wyrażania aprobaty rozmówcy, charakterystycznych dla dialogu żmudzkiego, oraz ich względna częstość (albo względny rozkład użycia między nimi) w odmianach rozmowy żmudzkiej (dialogu i polilogu) są w niniejszym artykule omawiane na podstawie opublikowanego w kilku źródłach dziedzictwa mowy żmudzkiej. Obejmuje ono kilka korpusów świadectw naturalnej i (lub) w pewnym stopniu sprowokowanej mowy (mówienia) żmudzkiej, zapisanych w transkrypcji, dokumentujących sytuacje codziennej mowy (mówienia) północnych Żmudzinów (telszian i kretyngian) 9 z II połowy XX wieku. Do analizy wyrażania aprobaty szczególnie przydatne są zawarte w książce Taip šneka tirkšliškiai: šiaurės žemaičių telšiškių tarmės tekstai su komentarais (Girdenis 1996, dalej – TŠT) autentyczne przykłady polilogu i dialogu, reprezentuojamo telefoniniu pokalbiu, perrašai 10 . Žemaitišką tinkamo kalbėjimosi suvokimą 8 O tym, że współpraca w dialogu niekoniecznie musi pokrywać się wyłącznie ze zwyczajnym pozytywnym potwierdzeniem, a konfrontacja – wyłącznie z negatywną odpowiedzią, zob. Weigand 2010: 122. 9 O podziale dialektu żmudzkiego i właściwościach języka północnożmudzkiego zob. Zinkevičius 1994: 85–87; o zasadniczej różnicy między północnożmudzkimi gwarami telszańską i kretyngską, opartej na wymianie u, i // ọ, ẹ w sylabach niekońcowych, zob. Zinkevičius 1994: 114. 10 W książce tekstów gwarowych Taip šneka tirkšliškiai: šiaurnożmudzkie teksty gwary telszańskiej z komentarzami przedstawiono rozmowy członków rodziny Aleksego Girdenisa i sąsiadów mieszkających w okolicach Tirkšliai w rejonie możejskim, nagrane w latach 1968–1985 za pomocą ukrytego mikrofonu. Kilka z nich to rozmowy telefoniczne. Rozmowę telefoniczną można określić jako niestandardową sytuację komunikacyjną (por. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Pritarimas pašnekovui žemaičių kasdienybės diskurse: funkcijos ir raiška (na podstawie źródeł z II połowy XX w.) | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.14 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Girdenis 1996: 142) z różnych powodów (np. nietypowości związanej z opisami przekazującymi [formy], które znajdują się w Słowniku gwary kretyngskiej (Aleksandravičius 2011, dalej – KTŽ) oraz w Słowniku 11 północno-zachodnich gwar żmudzkich: gwary okolic Ylakiai, Lenkimai, Mosėdis, Skuodas, Šatės A–O, P–Ž (Vanagienė, 2014–2015, dalej – ŠVŽŽ I, II). Bardzo ważne jest podkreślenie, że materiał ilustracyjny przedstawiony we 12 wskazanych źródłach jest zarówno autentyczny, jak i bardzo typowy. Ta harmonia autentyczności i typowości pozwala Żmudzinowi, który opuścił żmudzkie środowisko i czyta TŠT, KTŽ lub ŠVŽŽ, poczuć się jak po powrocie do minionego czasu. W artykule frazy żmudzkiej mowy zapisano w celu jak najwierniejszego powtórzenia transkrypcji źródeł (w wybranych źródłach stosuje się modele zapisu różniące się pewnymi niuansami), obok transkrypcji podając odcinek żmudzkiej mowy zbliżony do transponowania w języku ogólnym. 13 WYRAŻANIE ZGODY W CODZIENNYCH ROZMOWACH ŻMUDZINÓW Percepcja właściwego mówienia po żmudzku i modele jego kształtowania Przed rozpoczęciem analizy cech wyrażania zgody w dialogu żmudzkim należy omówić także to, że stosunek do Żmudzinów może być sprzeczny – mogą być oni oceniani jako krzykliwi hałaśliwi ludzie albo jako milczki. Tak koks pokalbis žemaičiams atrodo esąs tinkamas 14 . Paprastojo kalbos bendruomenės nario sprzeczna ocena wynika najprawdopodobniej z odmiennych okoliczności sytuacji komunikacyjnych. Przebywając 15 razem ze swoimi (rozmawiając w języku wrodzonym (ojczystym)) Żmudzini zazwyczaj nie mają zwyczaju mówić ani cicho, ani kulturalnie (por.: ka prãded v s lal etẹ, niemożnością wizualnej oceny rozmówcy oraz koniecznością mówienia niezwykle wyraźnie), lecz właśnie w nim bardzo wyraźnie ujawnia się konieczność wyrażania zgody, w prawdziwej 16 rozmowie zazwyczaj realizowana spojrzeniem i kiwaniem głową, których nie można uchwycić w transkrypcji. 17 11 Materiał ilustracyjny KTŽ charakteryzuje autentyczna mowa północnożmudzkich Kretyngian, wyróżniająca się dialogowością, starannie zapisywana przez pomysłodawcę słownika przez około 60 lat (kartoteka była gromadzona od połowy lat 40. XX w. do 2004 r., a słownik zaczęto opracowywać od 2006 r., por. Aleksandravičius 2011: 4; Mikulėnienė 2011: XII; Vaišnienė 2011: XX). Więcej o możliwościach interpretacji materiału zawartego w KTŽ zob. Pajėdienė 2018b; 2019. 12 W słowniku tym jest wiele zarówno codziennego dyskursu Żmudzinów (w latach 1960–1990 Birutė Vanagienė stale zapisywała rozmowy osób ze swojego najbliższego otoczenia), jak i materiału rozmów zarejestrowanych podczas ekspedycji dialektologicznych w latach 1989–1996 (por. Subačius 2014: XII; XIV–XVII), zawierającego również niemałą warstwę mowy reprezentacyjnej. 13 O transkrypcji TŠT zob. Girdenis 1996: 8–10; nieco bardziej szczegółowo model transkrypcji stosowany przez A. Girdenisa został wyjaśniony w zbiorach transkrypcji mowy północnożmudzkiej Žemaičių dzūkai i Šiaurės žemaičių Skuodo zona, zob. Girdenis 1996: 8–10; 2008: 17tt; 2012: 21tt; o KTŽ – zob. Aleksandravičius 2011: 17–18, Vaišnienė 2011: XXIII– XXIX; o ŠVŽŽ – zob. Vanagienė 2014: XXVIII. 14 O percepcyjnych modelach odpowiedniości mowy gwarowej i ich rozpoznawaniu zob. Aliūkaitė 2019; Mikulėnienė 2019. 15 O ocenie cech gwarowych opartej na percepcji i koncepcji artefaktu języka standardowego zob. Aliūkaitė 2019: 87; o ocenie dokonywanej przez zwykłego członka wspólnoty językowej jako subiektywnej gwarowości zob. Aliūkaitė 2019: 66, 67. 16 Por.: tarp sãvẹs rọkộujamûos gmtọ kãlb (między sobą rozmawiamy wrodzonym językiem) ŠVŽŽ I 218; b va pr gmtà ta kãlbà (był ten wrodzony język) ŠVŽŽ I 186. 17 Wskazuje na to również mnogość pozostawionych przez TŠT drastycznych replik (nieocenzurowanych) (por. Girdenis 1996: 8). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Pritarimas pašnekovui žemaičių kasdienybės diskurse: funkcijos ir raiška (na podstawie źródeł z II połowy XX w.) | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.14 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 negãl ni apsẹklaus tẹ ‚kai pradeda visi lalėti, negal[ima] nei apsiklausyti‘ ŠVŽŽ I 369). Ciszę lub małomówność zwykle wiążą oni z nieśmiałością i przebywaniem w nietypowym otoczeniu, w 18 którym trzeba zachowywać się i mówić w sposób odmienny od codziennego (najczęściej w języku nierodzimym). Dlatego Żmudzini skłonni są wiązać łatwość i powodzenie rozmowy z identyczną etnicznością własną i partnera rozmowy (por. wypowiedź žemãi ộu su žèmãi ta rũodà jộu krmt ‚dla Żmudzina z Żmudzinem ta rozmowa z nim (‚bardziej‘) pada‘ ŠVŽŽ 19 II 152). W codziennym życiu Żmudzini również nie zawsze są hałaśliwi. W pewnych sytuacjach (na przykład słuchając autorytatywnego narratora) mogą być wyjątkowo cichymi, szczególnie uważnymi uczestnikami dyskursu. Uwagę słuchacza (słuchaczy) długich opowieści jako zdolność do uczestniczenia w opowieści innej osoby w milczeniu ukazują także teksty TŠT, w których przedstawiono długie narracje oznaczone skrótem M. Ten model opowiadania i jego słuchania 20 rozpoznawany jest jako charakterystyczny dla środowiska żmudzkiego (prawdopodobnie nie tylko jako miniony, lecz także nadal obecny), gdy najstarszy lub starszy, autorytatywny opowiadacz (na przykład matka, babka, ciotka, a nieco rzadziej – ojciec, dziadek, wuj) opowiada historie z przeszłości. Takich opowieści słucha się w skupieniu i milczeniu. 21 Żmudzini starają się od najmłodszych lat kształtować zakazującą bezsensownego przeszkadzania postawę oraz cichą uważność. W słownikach zawierających fragmenty żmudzkiej mowy codziennej również znajdują się frazy, w których zabrania się dziecku wtrącania się do rozmowy dorosłych lub jej przerywania; podobne uwagi mogą być kierowane także do dorosłych, np. : (1) tabibúdâms kr tnešis/ nak škis i‿dẹdũju rũoda! // KTŽ 188 (tebebūdamas kritnešis nekiškis į didžiųjų rodą ‚kalbėjimąsi‘) (2) našmáižûokis i‿dẹdũju târpa! // KTŽ 422 (nešmaižiokis į didžiųjų tarpą) (3) nọ bet ka t ũškiši, nèbišẽit mûms n ‿kũok rũodà ŠVŽŽ I 308 (na, bet kai tu užkiši (‚įsiterpi‘), nebeišeina mums nei kokia roda) Kita vertus, tylėjimas taip pat gali būti vertinamas nepalankiai ir net prilyginamas neįgalumui, pvz. : (4) a‿nbelis ès / ka‿narọkuj s ẹ‿n eka mộn nasakâ // KTŽ 253 (ar nebylys esi, kad nesirokuoji ir nieko man nesakai) 18 Plg. frazėje nesaviškiui (iš kitos kalbinės aplinkos atėjusiam pašnekovui) adresuotą pasakymą mès ned dlê jãu r odl v (mes nelabai jau rodlyvi ‚kalbūs/šnekūs‘) ŠVŽŽ II 153. 19 rodà (sl.) – ‚šneka, pokalbis, pašnekesys‘ KTŽ 347. 20 Tai Bronislavos Gedgaudaitės-Girdenienės pasakojimai, kurių paprastai nepertraukia, nesutrikdo jokia klausytojo (klausytojų) pastaba ar intarpas. Plg. TŠT pavadinimais Santuoka, mirtis, gyvenimas TŠT 95–105, Pakaruokliai, nekrikštai, vaikažudės TŠT 116–127 ir Ponai vargdieniai TŠT 155–163 įvardytų naratyvų vienintelį atlikėją. 21 Model ten reprezentuje dwojakie – poziome i pionowe – przejawy wspomnianego dystansu społecznego. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Pritarimas pašnekovui žemaičių kasdienybės diskurse: funkcijos ir raiška (remiantis XX a. II pusės šaltiniais) | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.14 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 We wspomnianych źródłach odnotowano również inne przejawy stosowności prowadzenia rozmowy, na przykład wymóg, by podczas rozmowy – mówiąc i słuchając – patrzeć rozmówcy w oczy, por. : (5) rọkudamûos veiz ek t isê ‿ak s / vọ‿nanair kis ‿šal s // KTŽ 249 (rokuodamasis 22 veizėk tiesiai į akis, o ne nairykis į šalis) 23 (6) s‿an u rũodas naẹšv si / ànũo nãir mûos vệns // KTŽ 249 (su anuo (‚juo‘) rodos neišvesi, [iš] ano nairymasis vienas) 24 (7) rọkujẹntệis rẽk ‿ak s veiz etẹ / vọ‿na‿žva g tệis // KTŽ 348 (rokuojantis reikia į akis veizėti, o ne žvalgytis) Dla członków społeczności opartej na tradycji ustnej porozumiewanie się jest najważniejszym sposobem wzajemnego komunikowania się, dlatego od najmłodszych lat kształtuje się postawy wymagające nie tylko wyraźnej i właściwej artykulacji (zob. przykłady 8–10), lecz także uwagi poświęcanej treści, znaczeniu i nastrojowi wypowiedzi (zob. przykłady 11–16), por. : (8) ko‿t âuzgi / rọkộukis kãp žm og s // KTŽ 256 (ko tu niauzgi, rokuokis kaip žmogus) (9) sak k âiškê, nemọrm ek ŠVŽŽ I 455 (sakyk aiškiai, nemurmėk) (10) k o‿t pọrslúoj s / ka‿pàsakûoji? // KTŽ 327 (co ty plujesz, 25 kiedy opowiadasz) (11) co‿t ‿čè úomâuji tûo us n ekùs! // 26 KTŽ 265 (co ty tutaj omawiasz takie bzdury) (12) tọ‿žèbe ûoji tûo us n ekùs / papàsakûok kũ‿nûors r mta // KTŽ 497 (ty bębnisz takie bzdury, opowiedz coś poważnego) (13) nataršk ek n eku // KTŽ 441 (nie gadaj bzdur) (14) ni ruodas / ni pasakas su tou makalu // KTŽ 224 (ani widu, ani słychu z tym bałaganem) (15) s‿pẹjuok k p‿dọrn / nẽ rũodas / nẽ p sakas // KTŽ 347 (su pijoku kaip [su] durnu ani widu, ani słychu) (16) k‿t ‿p ûmpi n ekùs/ gèȓãu papàsakûok / kãp g ven // KTŽ 308 (co ty pleciesz niekus, geriau papasakok, kaip gyveni) 22 Plg. rokãvimos (hibr.) – ‚kalbėjimasis‘ KTŽ 347. 23 nairties, na ros, na rės – ‚sukinėtis, dairytis iš paniūrų, padilbų‘ KTŽ 249. 24 bzdury – ,kręcenie się, rozglądanie się‘ KTŽ 249. 25 purslóti, ~ója, ~ójė – ‚chlapać śliną‘ KTŽ 327. 26 ómauti,~auja, ~avo – ‚mówić bzdury, wrzeszczeć‘ KTŽ 265. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Pritarimas pašnekovui žemaičių kasdienybės diskurse: funkcijos ir raiška (na podstawie źródeł z drugiej połowy XX w.) | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.14 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Zawarte w wybranych do badania źródłach autopercepcyjne potwierdzenia pokazują, że Żmudzini uzasadniają swoją odrębność swoistością języka i obyczajów. Ten wrodzony (przyrodzony) język żmudzki można opisać jako brzydki, ale mimo to czysty, charakteryzujący się wyraźną i łatwą wymową (por. wyrażenie nėra prisvilusi), np.: (17) nọ žemãitê – kãlbà sk ras, pàprotẽ sk ras ŠVŽŽ II 20 (no, Żmudzini – język się różni, obyczaje się różnią) (18) vũo nègraž kãlbà r žemãi u ŠVŽŽ I 252 (vo, język Żmudzinów jest nieładny) (19) žemãi u k lbà n er pisv lọsi // KTŽ 403 (język Żmudzinów nie jest p[r]zypalony) Żmudzini swoje mówienie (z etnicznego punktu widzenia) często wiążą z bezpośredniością jako normą (por. mówić wprost, pakrauti – ‚powiedzieć prosto w oczy‘), por.: (20) žemãitê s ka stàtê / pakrâun / ‿ganà // KTŽ 389 (Żmudzini mówią wprost, powiedzą wszystko i wystarczy) Jednak w osobistych wypowiedziach stara się uwypuklić czyjąś przekorę i bezpośredniość jako cechy niewłaściwe, dlatego osoby bezwzględnie dowodzące swojej racji chętnie opisuje się jako nierozgarnięte i nieustępliwe, a także podkreśla się, że trzeba umieć porozumieć się z inną osobą, por. : (21) ns n ‿kuo ũos nùvûokas natộr rọkudamûos s žmuog / tùjãu ižeidẹn e / pr šingàujẹs // KTŽ 263 (on, rozmawiając z człowiekiem, nie ma za grosz rozeznania, od razu obraża, sprzeciwia się) (22) jê nûori / rọkộukis kãp žm og s / vọ‿nakàbẹn ekis // KTŽ 137 (jeśli chcesz, rozmawiaj jak człowiek, a nie czepiaj się) (23) s‿narav žm og ni‿pas rọkộusi dúorã / ni‿sọsẹtãrsi // KTŽ 251 (z człowiekiem 27 o takim charakterze ani porządnie nie porozmawiasz, ani się nie dogadasz) (24) àš ni‿sọ‿vệinọ žm og nanûoȓọ pr klītệis// KTŽ 320 (z żadnym człowiekiem nie chcę się wikłać) 28 (25) rẽk prisitâik ma, jê nûori sọgi.vêntẹ ŠVŽŽ II 99 (reik[ia] prisitaikymo, jei nori sugyventi) narãvas, ~à (sl.) – ‚užsispyręs, greit susierzinąs’ KTŽ 251. 27 28 pr klytis, ~ijas, ~ijės (sl.) – ‚bartis, pyktis, kitiems trukdyti’ KTŽ 320. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Pritarimas pašnekovui žemaičių kasdienybės diskurse: funkcijos ir raiška (remiantis XX a. II pusės šaltiniais) | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.14 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Ne vien deklaruojamos nuostatos, bet ir pati kalbėjimosi maniera rodo, kad vienas iš paprasčiausių būdų atskleisti savo palankumą dialogo partneriui yra kalbant būti dėmesingam ir tai parodyti įvairiais būdais išreiškiamu pritarimu. Pritarimo įprastiniame kasdienybės diskurse raiška Įprastame dialoge, kai pašnekovas yra prieš akis, pritarimo jam raiška gali būti paprastesnė: tam užtenka dėmesingumo, parodomo nuolatiniu akių kontaktu ir tam tikra – neatsainia, bet ir neužgožiančia – kūno laikysena bei linktelėjimu ar santūriu gestikuliavimu. Žemaitiško kalbėjimo atkarpų sąvaduose galima rasti tam tikrų užuominų apie tokio pritarimo realizavimo būdus ir jų reikšmes, pvz. : (26) àš, sãka, bepakinknûojau, bet àš <...> n eka nesakâu ŠVŽŽ I 303 (aš, sako, bepakinknojau (‚tik palinkčiojau‘), bet aš <...> nieko nesakiau) (27) jê kinknûoji gâlva / šẽt / ka‿s tink // KTŽ 162 (jei kinknoji galva, išeit, kad sutinki) (28) túo ãu stuov edâms ns mộn m rktẹl eje᳞ // ẹr‿aš‿v skû sọpratâu // KTŽ 239 (toliau stovėdamas ans man mirktelėjo, ir aš viską supratau) (29) pamuosẹk va s ‿rọnk ẹ‿v el sọs rệit i‿kamūlâti // KTŽ 242 (pamosikavo su ranka ir vėl susirietė į kamuolaitį) Leksikografiniuose žemaičių kalbėjimo šaltiniuose yra užfiksuota ir įgarsintos – žodinės – pritarimo raiškos elementų. Dažniausiai tai trumpos pritarimo ištaros, kai tas pats elementas pakartojamas vieną ar daug kartų. Na przykład, do potwierdzenia treści propozycjonalnej wypowiedzi rozmówcy i zachęcenia do kontynuowania samej narracji mogą być używane partykuły ahà, jè, jė o znaczeniu ‚tak, więc‘; jó (por. ahà KTŽ 22; ŠVŽŽ I 3; jè albo jè jè KTŽ 131, j e, j e ŠVŽŽ I 235; jó KTŽ 132), wykrzykniki wyrażające zgodę ái, nù (ái ŠVŽŽ I 3; n ; nọ n ŠVŽŽ I 477; KTŽ 261), przysłówki o znaczeniu potwierdzenia áiškiai (âiškê ŠVŽŽ I 4), tikra (tkrã ŠVŽŽ II 343) i inne podobne jednostki językowe związane z koordynacją rozmowy w aspekcie treściowym i rytmicznym, por.: (30) jó / tẽp ẹ‿rēk es padar tẹ // KTŽ 132 (tak, tak właśnie trzeba będzie zrobić) (31) j e j e, vãsaras lãik n e tẽ(p) bl ogã // ŠVŽŽ I 235 (jė jė, latem nie jest tak źle) (32) ái, b va gèrũ ž du, àmện! ŠVŽŽ I 3 (oj, byli dobrzy Żydzi, amen (‚bardzo‘)!) (33) nọ n , ka·p t k j dộm pa ọmerọ ŠVŽŽ I 477 (no no, jak tylko wam (‚wam dwojgu‘) w samą miarę (‚w sam raz‘)) JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Pritarimas pašnekovui žemaičių kasdienybės diskurse: funkcijos ir raiška (na podstawie źródeł z drugiej połowy XX w.) | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.14 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Teksty z korpusu przykładów ciągłego żmudzkiego dyskursu Taip šneka tirkšliškiai pokazują, że w zwyczajnym dyskursie żmudzkim wyraża się zgodę nie tylko słowami mającymi to znaczenie (wykrzyknikami, partykułami, przysłówkami), lecz także przez powtarzanie pewnych odcinków zdań lub fraz rozmówcy albo ich parafrazowanie, por. : (34) V. nọ‿ju ‿tẹkꜛ tèrẽkꜜ žv rblienê // sak sꜛ jau‿kãltsꜛ ·rꜛ / adb eg(a)‿jau / pàsꜜ‿mùn(i) // M. nọi‿n i⭛ // TŠT 77 (V. No przecież tyle tylko potrzeba Żwirblienie, powie, że już winny jest – przybiegł już do mnie. M. Nui nui.) (35) E. <...> kumet‿nũr(i)sꜛ bọu‿mšẹsệisꜛ an d(ọ) ⌇ M. b .uꜛ b .uꜜ // TŠT 67 (E. <...> kiedyś tam bili się we dwoje. M. Było było.) (36) M. <...> vàkũꜛ‿sa.k / a‿dèš mt sꜛ ·rꜜ // <...> D. ·rꜛ ·r⭛! // tu‿vàkũꜛ jẹ···ru⭜ m ri (ẹ) / kẹik‿ànũꜛ ·r⭛! // М. ·rꜛ ·rꜜ panâuts kûoks // E. àꜛ ve ’ žn(a)ꜜ / kàsꜛ‿anu ž ·nꜜ // V. kẹik‿tu‿panâutuꜛ ·rꜛ / a‿ve ’sꜛ anu‿ž ·nꜜ // TŠT 77 (М. <...> dzieci, mówi, czy dziesięć ich jest <...> D. Są są! Tych dzieci, Jezu Maria, ile ich jest! M. Jest i pan młody, ten wie.) (‚mergautinis‘) koks. E. O vel[nias] žino, kas aną žin[o]. V. Kiek tų panautų yr[a], o velnias (37) M. nêꜜ ọn(s)‿s (k)/ kọr‿aš‿ẽ (ọ)⭛ // da.‿msl sꜛ ka‿àšꜜ kãlts‿es(ọ) / k(a)‿aš‿ẽ (ọ)ꜜ // V. a škê⭛! // pa kau‿pagalwûosꜛ / kad⁀àš⭛ kãlts! // TŠT 77 (M. Ne, an(s) sako, gdzie ja pójdę, jeszcze pomyślą, że jestem winny, kiedy pójdę. V. Jasne! Potem pomyślą, że jestem winny.) (38) J. <...> n ꜛ‿ẹr‿ꜜ(n)s / at i(ẹ)ꜛ / pàsꜛ‿mun / tuoks‿nusim n(ẹ)sꜛ tuoks‿nusim n(ẹ)sꜛ <...> // K. tukârtꜛ ir⁀à ꜜ bọvâu // J. bòvâꜛ bòvâꜜ // <...> TŠT 109 (J. <...> no i on przyszedł do mnie, taki zmartwiony, taki zmartwiony <...> K. Wtedy i ja byłem. J. Byłeś, byłeś <...>) (39) J. nebmûokꜜ tẹi‿žmũn(i)s tuo‿pũn(a)ꜛ karà âuꜜ gẹidûot(ẹ) // M. nebmũk⭜ nebmûokꜜ // J. i‿nebmûokꜛ i‿nebnûorꜜ // M. n bꜛnûor⭛! // J. pamat s(ẹ)tꜛ i‿d ẽ(a) bûs / b usm ẽꜜ šim t // M. j ꜛ j ꜜ // TŠT 110 (J. Nie umieją już ci ludzie śpiewać Panu Królowi. M. Nie umieją już, nie umieją. J. I nie umieją już, i nie chcą. M. Nie chcą! J. Zobaczycie i kara Boża będzie w tym roku. M. Jej jej.) Czasami przy powtarzaniu fragmentu wypowiedzi rozmówcy tworzone są również zdania o modelu nie całkiem standardowym – o podwójnym autorstwie – gdy uczestnik dyskursu, który 29 jeszcze przed chwilą był słuchaczem, poprzez powtarzaną część frazy wkracza w strukturę zdania rozmówcy, por. : 29 Więcej o takich zdaniach zob. Pajėdienė (2018a: 94). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Pritarimas pašnekovui žemaičių kasdienybės diskurse: funkcijos ir raiška (na podstawie źródeł z drugiej połowy XX w.) | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.14 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Zinkevičius Z.1994: Dialektologia języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Otrzymano 2019 12 10 Przyjęto 2019 12 30 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Pritarimas pašnekovui žemaičių kasdienybės diskurse: funkcijos ir raiška (remiantis XX a. II pusės šaltiniais) | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.14 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ZGODA Z ROZMÓWCĄ W CODZIENNYM DYSKURSIE ŻMUDZKIM: FUNKCJE I EKSPRESJA (NA PODSTAWIE ŹRÓDEŁ Z 2. POŁOWY XX WIEKU) Streszczenie W kontekście żmudzkiej komunikacji interpersonalnej zgoda jednego rozmówcy z drugim pod względem treści wypowiedzi i/lub wsparcia emocjonalnego dotyczy przede wszystkim zażyłości oraz społecznej – fatycznej – funkcji języka. W badaniu wykorzystano zbiory dokumentujące język żmudzki z drugiej połowy XX wieku. Materiał udostępniony przez zbiory fragmentów ilustrujących autentyczne wypowiedzi po żmudzku ukazuje związek między stosownością komunikacji a przychylnym nastawieniem do rozmówcy (jeśli pozwalają na to sytuacja komunikacyjna i treść). Właściwe wyrażanie uwagi wiąże się z uniwersalnymi postawami odpowiedniej (taktownej) komunikacji, które przejawiają się spokojną postawą ciała, kontaktem wzrokowym, zwracaniem uwagi na zachowanie rozmówcy oraz treść wypowiedzi. Żmudzini mają tendencję do postrzegania przychylnego stosunku do treści wypowiedzi rozmówcy i sposobu jej przedstawienia jako uprzejmości oraz starają się go okazywać poprzez różnorodne wyrażanie zgody. Analiza dyskursów trzech typów zawartych w zbiorze tekstów ilustrujących autentyczną mowę żmudzką Taip šneka tirkšliškiai (por. Girdenis 1996) ujawnia różne praktyki wyrażania przez słuchacza zgody z rozmówcą. Opowiadanie prawdziwej lub fikcyjnej, lecz interesującej historii zwykle nie jest przerywane przez słuchacza. W zwykłej rozmowie kilku osób zgoda jednego rozmówcy z drugim (przekazującym nowe informacje) jest częściej wyrażana przez powtórzenie frazy rozmówcy lub jej części (~65%) niż przez krótkie słowa wyrażające zgodę (~35%). Struktura rozmów telefonicznych ukazuje znacznie częstsze użycie elementów zgody z rozmówcą, co wyjaśnia się niemożnością wzrokowej oceny rozmówcy. W analizowanych rozmowach telefonicznych zgoda była stosunkowo częściej wyrażana za pomocą krótkich słów zgody, wymawianych z wykorzystaniem różnych modulacji głosu (~78%), w porównaniu z powtarzaniem fraz rozmówcy (~22%). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Pritarimas pašnekovui žemaičių kasdienybės diskurse: funkcijos ir raiška (na podstawie źródeł z II połowy XX w.) | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.14 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SŁOWA KLUCZOWE: codzienny język żmudzki, dialog spontaniczny, zgoda z interlocutor, repetition. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected]