Dėl darinių su baigmeniu „-eivis, -ė“

BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ Šiaulių universitetas O TWORACH Z ZAKOŃCZENIEM -EIVIS, -Ė SŁOWA KLUCZOWE: sposób słowotwórczy; kategoria słowotwórcza; typ słowotwórczy; zakończenie; sufiks; synonimiczność. ADNOTACJA W języku litewskim występują formacje nazywające osoby, mające podobne zakończenia -eiva oraz -eivis, -ė. W opracowaniach dotyczących słowotwórstwa pisze się o typie słowotwórczym z przyrostkiem -eiva, natomiast o formacjach z -eivis, -ė wspomina się tylko sporadycznie. W niniejszym artykule, stosując metody analizy słowotwórczej i semantycznej oraz substytucji, analizowane są formacje z zakończeniem -eivis, ė, znalezione w Lietuvių kalbos žodyne, Dabartinės lietuvių kalbos žodyne, nagłówkowym zasobie Bendrinės lietuvių kalbos žodyno, kartotece uzupełnień Skaitmeninės Lietuvių kalbos žodyno, bazie danych Lietuvių kalbos naujažodžių oraz korpusie Dabartinės lietuvių kalbos tekstyne. Analiza literatury naukowej i materiału empirycznego wykazała, że część formacji mających zakończenie -eivis, -ė jest wynikiem słowotwórstwa mieszanego (rezultatem kompozycji i sufiksacji), jednak w określonych przypadkach (synchronicznie) -eivis, -ė można uznać za przyrostek. A zatem w opracowaniach słowotwórczych, w kategoriach słowotwórczych posiadaczy cechy rzeczownikowej, wykonawców czynności oraz posiadaczy cechy czasownikowej, obok istniejącego typu słowotwórczego -eiva celowe byłoby wskazanie także kształtującego się typu słowotwórczego -eivis, -ė. WPROWADZENIE W języku litewskim istnieją cztery główne sposoby słowotwórstwa: sufiksacja, dająca derywaty przyrostkowe, prefiksacja, dająca derywaty przedrostkowe, paradygmat(yz)acja, dająca derywaty końcówkowe, oraz kompozycja, dająca złożenia. Niekiedy jednocześnie występują dwa sposoby słowotwórstwa – zazwyczaj prefiksacja i sufiksacja, kompozycja i sufiksacja, dlatego mówi się także o mieszanym sposobie słowotwórstwa (Urbutis 2009: 107, 333–342; 1 zob. także LKG 1965: 591; Keinys 1999: 22–23). Należy powiedzieć, że w języku litewskim występują przypadki, gdy nie ma jednej opinii na temat sposobu słowotwórstwa konkretnych formacji. 1 W artykule oparto się na słowotwórstwie opisanym w Lietuvių kalbos gramatikoje (LKG 1965: 1971), Dabartinės lietuvių kalbos gramatikoje (DLKG 2005), Žodžių darybos teorijoje Vincasa Urbutisa (2009) oraz Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryboje Stasysa Keinysa (1999). Nowe spostrzeżenia dotyczące sposobów słowotwórczych zob. Smetona 2005. Dziękuję anonimowym recenzentom za cenne uwagi i rady. JOLANTA VASKELIENĖ. O derywatach z zakończeniem -eivis, -ė | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.02 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Na przykład liczebniki od vienuolika do devyniolika jedni uważają za złożenia, „których drugi człon opiera się na czasowniku liko” (Keinys 1999: 84; por. LKG 1965: 619–620, 636), Aldona Paulauskienė (1994: 237) nazywa je zrostami z drugim członem -lika, „który z punktu widzenia pochodzenia wiąże się z rzeczownikiem liekas – «to, co pozostaje, niepotrzebne»”. W drugiej części Akcentologii Antanasa Pakerisa (Pakerys 2002: 22) takie liczebniki omawia się wśród złożeń, ale pisze się, że „[W]e współczesnym języku drugi człon już trudno powiązać z czasownikiem likti, liko, dlatego można uważać, że -lika nabiera funkcji sufiksoidu”. 2 W języku litewskim rzeczowniki tworzy się wszystkimi sposobami słowotwórczymi, szczególnie wiele z nich utworzono (i tworzy się nadal) za 3 pomocą przyrostków (Ambrazas 1993, 2000; Keinys 1999: 36; DLKG 2005: 86). Ze względu na znaczenie słowotwórcze derywaty sufiksalne i końcówkowe tradycyjnie dzieli się 4 na kategorie słowotwórcze (klasy słowotwórcze) – najczęściej wymienia się 13 kategorii słowotwórczych rzeczowników (LKG wyróżnia 12. Do każdej kategorii słowotwórczej należy 1965: 253–423; DLKG 2005: 87–145; Urbutis 2009: 330), Stasys Keinys (1999: 37–39) jų określona liczba typów słowotwórczych. W tej samej kategorii słowotwórczej często 5 występują derywaty należące do różnych typów słowotwórczych, które (formalnie) mają ten 6 sam sufiks, lecz różne końcówki. Dość często derywaty należące do różnych typów słowotwórczych, utworzone od tego samego wyrazu podstawowego, są słowotwórczymi synonimami – mają takie samo znaczenie słowotwórcze oraz identyczne lub podobne znaczenie 7 leksykalne; takie derywaty o wspólnym rdzeniu w słownikach często są również objaśniane nawzajem. Na przykład jedynie końcówkami różnią się derywaty należące do typów kategorii 8 posiadaczy cechy rzeczownikowej -ėžis, -ė oraz -ėžius, -ė (LKG 1965: 361), uznawane za słowotwórcze synonimy, np. juodėžis, -ė („ktoś czarno wyglądający w nieładny sposób, brzydal; juočkis“ LKŽe) i juodėžius, -ė („zob. juodėžis“ LKŽe), a także derywaty typów -lys, -ė i -la, np.: dvoklys, -ė („zob. 9 dvokla“ LKŽe) i dvokla („człowiek dość głupi, głupia gęś“ LKŽe), rėklys, -ė („zob. rėksnys“ LKŽe) i 2 Sufiksoidem nazywa się „[D]rugi człon złożenia, mający cechy sufiksu, przede wszystkim zaś uzyskujący bardziej ogólne znaczenie, oderwane od znaczenia wyrazu podstawowego“ (Keinys 1999: 114; zob. także Gaivenis, Keinys 1990: 197). 3 Nieco inne niż w podstawowych dziełach językoznawczych rozumienie sposobów derywacji rzeczowników przedstawia A. Paulauskienė (1994: 64–97). 4 W artykule stosuje się termin znaczenie słowotwórcze (więcej o terminach znaczenie derywacji i znaczenie słowotwórcze zob. Kniūkšta 1998). 5 S. Keinys (1999: 46–47) za derywaty tej samej klasy słowotwórczej uważa nazwy posiadaczy cechy nominalnej oraz nazwy zawodowe osób. 6 „Typ słowotwórczy można rozumieć dwojako – albo jako istniejący w języku abstrakcyjny schemat strukturalny, według którego tworzone są derywaty o takim samym (lub nieco wariantywnym) znaczeniu i formie słowotwórczej, albo jako istniejące w mowie właśnie takie derywaty, ich ogół” (Urbutis 2009: 290; por. Keinys 1999: 24–27). 7 Ponieważ końcówki realizują różne znaczenia gramatyczne, rzeczowniki z różnymi końcówkami często mają także różne znaczenia gramatyczne. 8 Należy przypomnieć, że synonimy słowotwórcze to derywaty o wspólnym rdzeniu, mające takie same lub bliskie znaczenie, lecz różne formanty słowotwórcze, natomiast warianty słowotwórcze to derywaty utworzone za pomocą tego samego formantu słowotwórczego, mające ten sam wyraz podstawowy (te same wyrazy podstawowe), które różnią się jakimiś pobocznymi środkami słowotwórczymi: samogłoską lub spółgłoską rdzenia, samogłoską łączącą, wariantem przedrostka itp. (więcej zob. Vaskelienė 2013). 9 Różne derywaty mające przyrostki (-la, -ėla, -ša i in.) oraz końcówkę -a są rzeczownikami tak zwanego rodzaju wspólnego (substantiva communia) (na ich temat zob. Gudzinevičiūtė 2008), natomiast ich synonimy z innymi końcówkami (-lys, -ė, -ėlis, -ė, -šis, -ė, -šas, -a i in.) mają rodzaj męski i żeński. JOLANTA VASKELIENĖ. O derywatach z zakończeniem -eivis, -ė | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.02 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 rėkla („ten, kto ciągle płacze, krzyczy, krzykacz“ LKŽe), tįslys, -ė („ten, kto jest wyciągnięty, osoba o wyciągniętej sylwetce“ LKŽe) i tįsla („osoba bardzo wysoka i chuda, długosz“ LKŽe), vėplys, -ė („niezdara, gap“ LKŽe) i vėpla („człowiek o małej bystrości, roztargniony, rozdziawiony, gap“ LKŽe). W kategorii słowotwórczej nazw wykonawców i posiadaczy cechy czasownikowej końcówkami różnią się typy z jednymi z najbardziej produktywnych przyrostków -ėlis, -ė oraz z mało produktywnym przyrostkiem -ėla (zob. LKG 1965: 318–319, 335), mające takie samo lub bardzo podobne znaczenie, a zatem uznawane w DS za derywaty nemokėlis, -ė („nieuk, niezdara“ LKŽe) i nemokėla („zob. nemokša“ LKŽe); za różne uważa się typy -vis, -ė (-vys, -ė) i -va, a zatem szeregi DS tworzą warianty słowotwórcze ateivis, -ė / ateivys, -ė („człowiek, który przyszedł, przybył z innego miejsca, przybysz“ LKŽe) i ateiva („przybysz“ klaikšis, -ė („kas paklaikęs, kvailas žmogus, klaika“ LKŽe) ir klaikšas, -ė („žr. klaikšis“ LKŽe), LKŽe), pereivis, -ė („włóczęga“ LKŽe) i pereiva („włóczęga“ LKŽe). Za DS uznaje się również derywaty przyrostka -š- (-šas, -ė; -šis, -ė; -ša), należące do różnych typów słowotwórczych i różniące się końcówkami, np.: paikšas, -ė („głupi człowiek, głupiec, dziwak“ LKŽe), paikšis, -ė („zob. paikšas“ LKŽe) i paikša („zob. 10 paikšas“ LKŽe). W języku litewskim występują derywaty nazywające osoby, mające podobne zakończenia -eiva 11 oraz -eivis, -ė. Rzeczownikami z przyrostkiem -eiva (często o znaczeniu pejoratywnym) nazywa się osoby – wykonawców jakiegoś działania albo osoby odznaczające się jakąś cechą, np.: gudreiva „spryciarz” LKŽe, karšteiva „gorączka, zapaleniec” LKŽe, nakteiva „ten, kto chodzi nocami, nocny włóczęga” LKŽe, rašeiva pejor. „zły pisarz, grafoman” DŽ, kareiva iron. „nieudolny żołnierz” LKŽe, šventeiva pejor. „ten, kto udaje świętoszka, hipokryta religijny lub moralny” LKŽe. Rzeczownikami z -eivis, -ė również nazywa się osoby rodzaju męskiego lub żeńskiego, np.: darbeivis, -ė „wykonawca pracy, wykonawca robót” LKŽe, gireivis „ten, kto jest oddany puszczy, kto lubi puszczę, kto opiekuje się puszczą” LKŽe. W opracowaniach dotyczących słowotwórstwa pisze się o typie słowotwórczym z przyrostkiem -eiva, natomiast o derywatach z -eivis, -ė wspomina się tylko miejscami. Tak więc przedmiotem badań wybrano litewskie rzeczowniki mające zakończenie -eivis, -ė. Dążąc do realizacji celu artykułu – przeanalizowania derywatów mających zakończenie -eivis, -ė – stawia się następujące zadania: zebrać z literatury naukowej i przedstawić dane dotyczące -eiva oraz -eivis, -ė; z Lietuvių kalbos žodynas (LKŽe), Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (DŽ), nagłówkowego zbioru Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (BŽa), cyfrowego „Lietuvių 10 Należy powiedzieć, że w LKG (1965) nie ma typu derywacyjnego -šius, natomiast w LKŽe występują takie derywaty, np. paikšius, -ė „zob. paikšis“. 11 W KTŽ niepodany termin baigmuo w DŽ objaśniany jest jako „koniec słowa lub sylaby“; terminu tego (obok pradmuo) używa A. Pakerys – w jego Akcentologii baigmuo stanowi formalnie pokrywająca się z przyrostkiem część słowa (niederywatu) (zob. Pakerys 1994: 6). W artykule mowa jest wyłącznie o derywatach z -eivis, -ė; rozważa się, jaką funkcję ten baigmuo pełni w procesie derywacji rzeczowników. Zwraca się uwagę, że poza zakresem badań pozostawiono rzeczowniki, które otrzymały baigmuo -eivis, -ė od wyrazów podstawowych (zwykle są to wyrazy utworzone na wzór innych języków) (np.: puskareivis (: pusiau, kareivis), draugkareivis (uznaje się go za wyraz złożony, utworzony na wzór języków obcych (zob. Skardžius 1996: 401), a także derywaty z przyrostkiem -vis, -ė (-vys, -ė) (įeivis, -ė, praeivis, -ė itp.), których podstawę derywacyjną stanowią przedrostkowe czasowniki wyprowadzone od czasownika eiti (įeiti, praeiti itp.) (na ich temat zob. LKG 1965: 331; DLKG 2005: 110–111). JOLANTA VASKELIENĖ. O derywatach z baigmuo -eivis, -ė | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.02 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 z kartoteki uzupełnień do słownika języka litewskiego (LKŽPK) wyekscerpowano derywaty zawierające formant -eivis, -ė, uzupełniono materiał danymi z Bazy neologizmów języka litewskiego (ND) i Korpusu współczesnego języka litewskiego (DLKT), omówiono derywację i semantykę derywatów z -eivis, -ė. W badaniu zastosowano metodę analizy słowotwórczej, wykorzystano metody porównawczą, analizy semantycznej i substytucji. 1. DERYWATY Z SUFIKSAMI -EIVA I -EIVIS, -Ė W DZIEŁACH JĘZYKOZNAWCZYCH O rzeczownikach substantiva communia mających sufiks -eiva pisze się w LKG (1965: 330, 353), DLKG (2005: 110, 119–120), w obu częściach książki Saulіusa Ambrazasa Daiktavardžių darybos raida (1993: 153; 2000: 181), derywaty z tym sufiksem wymienia się w pracy Pranasa Skardžiusа Lietuvių kalbos žodžių daryba (1996: 389), w Akcentologija Antanasa Pakerisa (1994: 77) oraz w Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryba Stasysa Keinyса (1999: 47). Opinie językoznawców na temat derywatów mających sufiks -eiva są zgodne – w zależności od podstawy słowotwórczej i znaczenia słowotwórczego uważa się je za derywaty należące do 12 dwóch kategorii słowotwórczych: od czasowników wyprowadza się nazwy wykonawców czynności i nosicieli cechy czasownikowej, np. maineiva (: mainė) i puošeiva (: puošė), natomiast derywaty wyprowadzone od wyrazów nominalnych są derywatami -eiva pochodzenia nominalnego. W DLKG ypatybės turėtojų pavadinimai, pvz., drūteiva (: drūtas) ir gražeiva (: gražus). Apie vardažodinės pisze się: „[W]szystkie nazwy nosicieli cechy nominalnej z tym sufiksem – to oznaczające osoby i zwykle mające odcień znaczenia pejoratywnego rzeczowniki rodzaju wspólnego, utworzone od przymiotników jakościowych o nieskomplikowanej budowie, np.: gražeiva, gudreiva, pikteiva, rimteiva, šventeiva” (DLKG 2005: 119–120). Derywaty należące do kategorii słowotwórczej nazw wykonawców czynności i nosicieli cechy czasownikowej, mające sufiks -eiva, są „utworzone od czasowników (zwykle nieprefiksalnych), oznaczają osoby, mają znaczenie pejoratywne i są rodzaju wspólnego, np.: mušeiva, puošeiva, rašeiva, skundeiva, verteiva. „Częściowo łączą się z nimi także derywaty kareiva, vadeiva” (DLKG 2005: 110). S. Ambrazas (1993: 153) również mówi o derywatach z -eiva należących do dwóch kategorii słowotwórczych: nazwach wykonawców czynności (išireiva, maineiva, mušeiva, nedereiva) i nazwach nosicieli cechy (gražeiva, narseiva). Zaznacza, że „[N]a wzór tych derywatów w języku ogólnym utworzono niejeden neologizm, np.: pikteiva” 12 W Akcentologii A. Pakerisa (1994: 77) derywaty z przyrostkiem -eiva (utworzone od czasowników i od nazw nominalnych) omawiane są razem – jest to zrozumiałe, ponieważ mowa o akcentowaniu, a nie o różnicach między derywatami formalnie mającymi taki sam przyrostek. Należy przypomnieć, że derywaty tej samej kategorii słowotwórczej nazywane są nazwami posiadaczy cechy nominalnej (LKG 1965: 340; Urbutis 2009: 330) lub nazwami posiadaczy cechy (Ambrazas 2000). S. Keinys przykłady derywatów typu -ėla (gudreiva, smarkeiva) podaje tylko wtedy, gdy mówi o nazwach posiadaczy cechy nominalnej i nazwach zawodowych osób, natomiast omawiając nazwy wykonawców i posiadaczy cechy czasownikowej, nie wspomina o przyrostku -ėla (Keinys 1999: 47). JOLANTA VASKELIENĖ. O derywatach z zakończeniem -eivis, -ė | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.02 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 „pikčiurna“, rimteiva „ten, kto udaje poważnego“, šventeiva „świętoszek, hipokryta“ (Ambrazas 2000: 181). W kwestii derywatów mających zakończenie -eivis, -ė nie ma jednomyślności. W Lietuvių kalbos žodžių daryboje P. Skardžiusa (1996: 436) rzeczownik keleivis, -ė podany jest w rozdziale o złożeniach, podobnie jak w pierwszej części Akcentologii A. Pakerisa. To prawda, napisano w niej, że „element -eivis, -ė (z dodanym przyrostkiem -vis, -ė), można powiedzieć, już stał się sufiksoidem” (zob. Pakerys 1994: 288). Rzeczownik rodzaju żeńskiego plateivė w tej samej książce uznaje się za derywat z przyrostkiem -eivė (Pakerys 1994: 87, 288). S. Ambrazas uważa rzeczownik moksleivis (: mokslas) za derywat (1993: 8–9). Można przypuszczać, że chodzi o przyrostek -eivis, -ė, lecz taki typ derywacji, taki przyrostek nie jest w książce więcej wspominany – w indeksie afiksów słowotwórczych wskazano jedynie przyrostek -eiva (zob. Ambrazas 1993: 278). Należy zwrócić uwagę, że zakończenie -eivis, -ė za przyrostek uważa S. Keinys (2005: 63) – omawiając termin oreivis, stwierdza się: „[C]hociaż w dziełach dotyczących słowotwórstwa języka litewskiego tego przyrostka się nie wskazuje, jednak synchronicznie można go wyodrębnić” (2005: 63). W innych wspomnianych pracach językoznawczych – gramatykach, w Teorii słowotwórstwa V. Urbutisa (2009), w Słowotwórstwie ogólnego języka litewskiego S. Keinysa (1999) – o derywatach z -eivis, -ė się nie pisze. 2. DERYWATY JĘZYKA LITEWSKIEGO Z ZAKOŃCZENIEM -EIVIS, -Ė W LKŽe, LKŽPK, ND, DLKT znaleziono ogółem 41 derywatów mających zakończenie -eivis, -ė, z czego 34 podano w LKŽe (7 wyrazów ma oznaczenie neologizmu). Należy powiedzieć, że termin botaniczny plateivė („roślina z rodziny storczykowatych, podkolan (Platanthera)”) w LKŽe wskazano jako mający 13 tylko rodzaj żeński, 7 wyrazów podano wyłącznie jako rzeczowniki rodzaju męskiego: dieneivis „posłaniec (oficera)”, gireivis (neol.) „ten, kto jest oddany puszczy, kto lubi puszczę, kto opiekuje się puszczą”, kryžeivis „zob.” 1 kryżowiec”, hybrydy mieczeiwis hist. „szermierz” i mieczeiwis „szermierz”, wodnieiwis (neol.) „marynarz” oraz żmogeiwis (neol.) „zwykły, nieszlachetnie urodzony człowiek”. W LKŽe występują ponadto derywaty, które 14 otrzymały zakończenie -eivis, -ė od wyrazów podstawowych keleivis, kareivis, moksleivis (takie, jak wspomniano, nie zostały włączone do badania), np.: draugkareivis, -ė, kryžkareivis, -ė, puskareivis, -ė, sąkareivis, -ė, sankareivis, -ė, bendrakeleivis, -ė, draugkeleivis, -ė, sąkeleivis, -ė, sankeleivis, -ė, šventkeleivis, -ė, sanmoksleivis, -ė itd. Należy powiedzieć, że zasadniczo można mówić o możliwości dwojakiej podstawy słowotwórczej niektórych z tych dariniais gali būti pavadinami ir vyriškosios, ir moteriškosios giminės asmenys: atbuleivis, -ė, 13 derywatów. Na przykład rzeczownik bendrakeleivis („współpodróżny, towarzysz podróży” LKŽe) jest najprawdopodobniej złożeniem (: bendras / bendrai, keleivis), ale można go wiązać także z wyrazami bendrai, keliauti (+ -eivis, -ė), šventkeleivis („odwiedzający miejsca święte, pielgrzym, pątnik” LKŽe) jest najprawdopodobniej złożeniem od šventas, keleivis, ale pod względem semantycznym można go wiązać również z wyrazami šventas, keliauti (+ -eivis); Należy zwrócić uwagę, że w drugim przypadku podstawy słowotwórczej derywaty mają morfem przerywany, są rezultatem kompozycji i sufiksacji, w której -eivis, -ė pełni funkcję przyrostka. 14 Rzeczowniki gireivis, žmogeivis, opatrzone w LKŽe kwalifikatorem neologizmów, można zasadniczo odnosić także do kobiet; przy haśle gireivis w słowniku nie podano żadnego przykładu użycia, natomiast žmogeivis ilustrują zdania z pism Simona Daukantasa (Żiemie i powiaty oddał jego miłościwym panom i szlachcie, nakazawszy tylko nie uciskać żmogeivisów S. Dauk. LKŽe) – prawdopodobnie w jego tekstach używana była wyłącznie forma rodzaju męskiego. JOLANTA VASKELIENĖ. Dėl darinių su baigmeniu -eivis, -ė | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.02 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 atgaleivis, -ė, atžagareivis, -ė, darbeivis, -ė, draugeivis, -ė, jūreivis, -ė, kareivis, -ė, keleivis, -ė / keleivys, -ė, lygeivis, -ė, mareivis, -ė, miegeivis, -ė, moksleivis, -ė, nameivis, -ė, niekurneivis, -ė, oreivis, -ė, pakeleivis, -ė, pašaleivis, -ė, pirmaeivis, -ė, pirmeivis, -ė, prakeleivis, -ė, prašaleivis, -ė, prekeivis, -ė, prošaleivis, -ė, rašteivis, -ė, upeivis, -ė, žygeivis, -ė. W LKŽPK znaleziono jeszcze trzy nazwy osób z zakończeniem -eivis (nieujęte w LKŽe): kūleivis, lengvaeivis, važeivis, a w ND – neologizmy svetimeivis, -ė i sugrįžeivis, -ė. W DLKT znaleziono przykłady dwóch kolejnych derywatów z zakończeniem -eivis, nieodnotowanych w innych źródłach – šviesiaeivis i 15 tautpažangeivis. Należy powiedzieć, że nie wszystkie te derywaty są we współczesnym języku litewskim używane równie często – w DLKT znaleziono wiele przykładów użycia rzeczowników moksleivis, -ė (19 963), 16 keleivis, -ė (12 957), kareivis, -ė (8 106), prekeivis, -ė (1 725), jūreivis, -ė (1 639), niemało z rzeczownikami pakeleivis (383), oreivis (212), pirmeivis (118), žygeivis (56), kryžeivis (53), upeivis (48), atžagareivis (17), po jednym lub dwóch przykładach z šviesiaeivis (8), pirmaeivis (3), nameivis (2), svetimeivis (2), po jednym przykładzie z darbeivis, miegeivis, prakeleivis, prašaleivis, tautpažangeivis, žmogeivis, plateivė, w korpusie nie znaleziono przykładów z podanymi w LKŽe rzeczownikami dieneivis, gireivis, mečeivis, miečeivis, vandeneivis, atbuleivis, atgaleivis, draugeivis, 17 lygeivis, mareivis, niekurneivis, pašaleivis, prošaleivis, rašteivis oraz neologizmami kūleivis, lengvaeivis, sugrįžeivis, važeivis. 3. DERYWACJA I SEMANTYKA DERWATÓW MAJĄCYCH ZAKOŃCZENIE -EIVIS, -Ė O tym, czy dany wyraz jest derywatem i jakim derywatem, rozstrzyga opozycja słowotwórcza. Rozważając, z jakim wyrazem (lub z jakimi wyrazami) opozycje słowotwórcze tworzą derywaty mające zakończenie -eivis, -ė, widać, że znaczenie leksykalne znacznej części 18 derywatów wskazuje na dość wyraźny związek z czasownikiem eiti, tj. derywaty są semantycznie i formalnie związane z dwoma wyrazami podstawowymi, z których drugi opiera się na czasowniku eiti, a ponadto ma przyrostek -vis, -ė. Tak więc w tym przypadku należałoby mówić o derywacji mieszanej – 15 W DLKT znaleziono również przykłady użycia derywatu svetimeivis podanego w ND: ...juk neleisite svetimeiviui svetimakišeniauti Jūsų kišenėse... 16 Policzono wszystkie formy przypadkowe rzeczowników rodzaju męskiego i żeńskiego w liczbie pojedynczej i mnogiej. 17 To prawda, że w przykładzie znalezionym w korpusie użyto nie formy rodzaju żeńskiego (jak podano w LKŽe, VLE), lecz formy rodzaju męskiego: Čia augo švelniai kvepiančios zubražolės, pelkiniai pelėžirniai, žalieji plateiviai, pataisai, miškinės glažutės DLKT. 18 Czasownik eiti jest wieloznaczny: w LKŽe podano 42 znaczenia czasownika, w DŽ – 23, w BŽ – 27. Zatem derywaty mogą opierać się nie tylko na podstawowym (1) znaczeniu „przemieszczać się z miejsca na miejsce pieszo, krokiem” LKŽe, lecz także na różnych innych znaczeniach odnotowanych w słownikach, np.: „poruszać się szybko w którymś kierunku” LKŽe, „niepowstrzymanie posuwać się, ciągnąć, płynąć; jechać, płynąć (o środku transportu)” LKŽe, „wykonywać (pracę, obowiązki)” LKŽe, „odbywać się” LKŽe, „działać, pracować” LKŽe i in. JOLANTA VASKELIENĖ. O derywatach z zakończeniem -eivis, -ė | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.02 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 kompozycję-sufiksację – sposób derywacji i derywaty z nieciągłym formantem. Pierwszy człon większości tych derywatów opiera się na jakimś rzeczowniku: miegeivis, -ė „lunatyk”, tj. 19 który chodzi / spaceruje przez sen (: miegas, eiti), nameivis, -ė „handlarz roznoszący towary po domach”, tj. ten, który chodzi z towarami po domach (: namai, eiti), prekeivis, -ė „wędrowny handlarz, komiwojażer”, tj. chodzący / spacerujący z towarami (: prekė, eiti), žygeivis, -ė „ten, kto lubi maszerować lub uczestniczy w marszu, turysta”, tj. ten, który idzie na wyprawę (: žygis, eiti), gireivis „ten, kto jest oddany puszczy, kto lubi puszczę, kto opiekuje się puszczą”, tj. ten, kto (spacerując, oglądając) troszczy się o puszczę (: giria, eiti), kareivis, -ė „szeregowy odbywający służbę wojskową”, tj. ten, kto idzie na wojnę, walczyć (: karas, eiti), za warianty derywacyjne należy uznać keleivis, -ė / keleivys, -ė „podróżny, wędrowiec”, tj. ten, kto wyrusza w drogę, podróżuje (: kelias, eiti), moksleivis, -ė „ten, kto uczy się w szkole, uczeń”, tj. ten, kto pobiera 20 naukę (: mokslas, eiti), pakeleivis, -ė 1. „podróżny, wędrowiec”, 2. „podróżny, który podczas podróży zachodzi gdzieś, aby odpocząć, przenocować, napić się, zjeść“, 3. „człowiek, któremu po drodze z innym człowiekiem, współpodróżny“, tj. który zachodzi gdzieś podczas podróży albo któremu po drodze z kimś innym 21 (: przydroże / po drodze, iść), pašaleivis, -ė 2. „człowiek przybyły z innego miejsca, nietutejszy“, tj. który przyszedł z boku (: pašalė, iść), prašaleivis, -ė („zob. prašalaitis 3“, prašalaitis, -ė 3. „przechodzień“), tj. przybyły z boku, z pobocza (: prašalys, iść), neologizmem oznaczone w pracy 22 darbeivis, -ė „wykonawca pracy, wykonawca robót“, tj. który idzie i nadzoruje pracę (: darbas, iść). Człowiek, który idzie z mieczem, nazywany jest formacjami mečeivis „mieczownik“ (: mečius, iść) i miečeivis „mieczownik“ (: miečius, iść), uznawanymi za warianty słowotwórcze, natomiast ten, który idzie z krzyżem – kryžeivis „zob. 1 kryžiuotis“ (: kryžius, iść). 23 Pierwszy człon niektórych formacji opiera się na przysłówku, przymiotniku albo liczebniku. 24 Na przykład rzeczownik lengvaeivis podany w LKŽPK należy wiązać z przysłówkiem lengvai i czasownikiem eiti. Pewne związki z eiti mają nazwy osób niekur neivis, -ė „zob. niekurneiva“ (niekurneiva „ten, kto nigdzie nie chodzi, nic nie robi, leń“ (: nigdzie, nie iść), Lunatikas „ten, kto 25 cierpi na lunatyzm, nocny włóczęga, śpioch“ DŽ. 19 20 W LKŽe drugie znaczenie czasownika eiti „zdobywanie wiedzy, nauka“ ilustrują zdania z użytym skostniałym połączeniem wyrazowym eiti mokslus: Kai sūnūs išaugo į metus, tėvas išleido juos mokslų eiti. Mówią, dziecko, że jesteś bardzo wykształcony, ukończyłeś wszystkie nauki – zwrócił się starzec ponownie do mnie. Należy przypomnieć, że S. Ambrazas (1993: 8–9) uważa derywat moksleivis za formację słowotwórczą. 21 Pierwszy człon derywatu może zasadniczo opierać się zarówno na rzeczowniku, jak i na przysłówku. 22 Prašalys „zob. pašalys 1“, pašalys 1. „miejsce wzdłuż krawędzi, skraj“ LKŽe. 23 Składniki derywatów opierają się na niezalecanych w języku ogólnym slawizmach mečius („miecz, miečius („kardas, kalavijas“ LKŽe). Beje, iš tokią pat reikšmę turinčių asmenų pavadinimų miečeivis ir mečeivis tik szabla” LKŽe), a ten ostatni w LKŽe ma kwalifikator historyzmu. 24 Czasami jednoznaczne ustalenie części mowy jest trudne, ponieważ zasadniczo derywat może być motywowany zarówno przymiotnikiem, jak i przysłówkiem, dlatego w LKG (1965: 468–469) mówi się łącznie o derywatach od przymiotnika lub przysłówka odprzymiotnikowego i czasownika. 25 W LKŽPK odnotowano samo słowo (z odsyłaczem do pism Simonasa Daukantasa), ale nie podano znaczenia ani przykładów użycia. JOLANTA VASKELIENĖ. O derywatach z zakończeniem -eivis, -ė | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.02 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 prošaleivis, -ė „zob. prašaleivis” (: prošal, eiti), atgaleivis, -ė (neol.) „maruder, wstecznik, 26 reakcjonista”, tj. ten, kto jak gdyby idzie do tyłu (: atgal, eiti), atbuleivis, -ė „zob. atbuleikis 2” (atbuleikis „2. prk. „ten, kto ciągle się sprzeciwia, zawsze robi odwrotnie, przekornik, uparciuch”, tj. ten, kto robi na odwrót, jakby szedł tyłem (: atbulas / atbulai, eiti), atžagareivis, -ė „ten, kto wszystko robi odwrotnie, przeciwnie; por. atžagarainis, atžagaris 2”, 2. „człowiek o zacofanych poglądach, reakcjonista”, tj. ten, kto idzie na odwrót, robi na odwrót (: atžagarias / atžagariai, eiti). Parę wariantów słowotwórczych tworzą formacje pirmaeivis, -ė „zob. pirmeivis 1” oraz pirmeivis, -ė (1. „człowiek o postępowych poglądach”), mające te same wyrazy podstawowe pirmas i eiti i różniące się samogłoską łączącą, tj. ten, kto jakby idzie przed wszystkimi. Z czasownikiem eiti można zasadniczo powiązać nazwy osób, które pracują lub działają na wodzie (pierwszy człon opiera się na rzeczownikach nazywających zbiorniki wodne): jūreivis, -ė „ten, kto pływa po morzach...”, innymi słowy ten, kto pracuje na morzu, ten, kto idzie na morze (: jūra, eiti), 27 mareivis, -ė „marynarz” (: marios, eiti), upeivis, -ė „urzędnik lub robotnik żeglugi rzecznej” (: upė, eiti), vandeneivis, -ė (neol.) „marynarz” (: vandenį, eiti). Z czasownikiem eiti pewne związki semantyczne mają neologizmy svetimeivis („przybysz z kosmosu (zwykle używana liczba mnoga zbiorowa svetimeiviai)” ND) i šviesiaeivis, najprawdopodobniej używany w znaczeniu „idący ku światłu” (Aš niekada nebuvau šviesiaeivis; Mokytojas šviesiaeivis DLKT). Te derywaty opierają się na przymiotniku svetimas i rzeczowniku šviesa. 28 29 W przypadku części derywatów z zakończeniem -eivis, -ė związek z eiti jest zatarty, pośredni, nieodczuwalny lub nie występuje. W procesie tworzenia takich derywatów -eivis, -ė pełni funkcję przyrostka. Przede wszystkim dotyczy to terminu botanicznego plateivė („roślina z rodziny storczykowatych, podkolan (Platanthera)” LKŽe, „rzadka łąkowa roślina z rodziny storczykowatych (Coeloglossum)” DŽ). Jak wspomniano (zob. Pakerys 1994: 78), zakończenie -eivė tego rzeczownika uważa się za przyrostek. Podstawą słowotwórczą derywatu plateivė jest 30 przymiotnik platus, -i. Roślina mająca wiele różnych cech została nazwana według jednej ze swoich właściwości (o wyborze motywacji słowotwórczej zob. Urbutis 2009: 69–72). Plateivė należy uważać za derywat kategorii nazw posiadaczy cechy rzeczownikowej, ponieważ derywaty tej kategorii słowotwórczej mogą oznaczać nie tylko osobę, lecz także istotę żywą albo rzecz ze względu na jakąś charakterystyczną cechę (zob. LKG 1965: 340). Dwojako ocenia się należący do tej samej słowotwórczej 26 Najprawdopodobniej derywat opiera się na przysłówku, chociaż w LKŽe podano również rzeczownik prošalis, -ė „człowiek postronny, obcy“. 27 Najprawdopodobniej pod wpływem języka rosyjskiego (po rosyjsku mówi się „wyjść w morze“) żeglarze, marynarze i in. używali (używają?) wyrażenia eiti į jūrą (zob. https://skipperltu.wordpress.com/2015/03/06/eina-ar-plaukia/ 2019-05-25). 28 Znaczenie ND i przykłady zostały podane, natomiast znaczenie znalezionych w DLKT derywatów wyjaśniono tak, jak wynika ono z kontekstu. 29 Chociaż w tym ostatnim przypadku nie można wykluczyć również możliwości oparcia na przymiotniku šviesus, -i, uważa się, że derywat šviesiaeivis jest bardziej związany z rzeczownikiem. 30 Zob. VLE (dostęp online: http://www.vle.lt/Straipsnis/plateive-5342), por. LRTB. JOLANTA VASKELIENĖ. O formacjach z zakończeniem -eivis, -ė | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.02 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 należąca do tej kategorii nazwa osoby oreivis, -ė („lotnik, awiator” LKŽe): zdaniem S. Keiniosa (2005: 63) z punktu widzenia synchronii oreivis, -ė (: oras) jest derywatem z przyrostkiem -eivis, -ė, A. Pakerys (1994: 288) zalicza tę formację do złożeń, których drugi człon jest związany z czasownikiem eiti. Na jednym rzeczowniku podstawowym opierają się również następujące 31 nazwy osób: dieneivis „(wojskowy) posłaniec” (: diena), draugeivis, -ė „przyjaciel (?)” (: draugas), rašteivis, -ė (neol.) „kierownik kancelarii” (: raštas), žmogeivis (neol.) „zwykły, nieszlachetnie urodzony człowiek” (: žmogus). W procesie ich derywacji -eivis, -ė również pełni funkcję przyrostka. Podany w LKŽe rzeczownik prakeleivis, -ė („zob. pakeleivis” LKŽe) można wiązać z rzeczownikiem keleivis albo z 32 czasownikiem prakeliauti. Ponieważ rzeczowniki odprzedrostkowe w języku litewskim zazwyczaj oznaczają miejsce (np.: pradalgė, pradantė, pralomė itp., zob. LKG 1965: 434; DLKG 149; por. Paulauskienė 1983: 94; Pakerys 1994: 257), przyjmuje się, że rzeczownik oznaczający osobę prakeleivis pozostaje w relacji opozycji derywacyjnej z czasownikiem prakeliauti („przejechać, przejść, przepłynąć” LKŽe), wówczas -eivis pełni funkcję przyrostka. Istnieje również więcej derywatów czasownikowych z -eivis, -ė. Na przykład takimi są odnotowane w LKŽPK rzeczowniki kūleivis i važeivis. Znaczenie rzeczownika kūleivis pozwala zestawiać go z derywatami z przyrostkami -ėjas, -a i -ikas, -ė, utworzonymi od czasownika kulti: kūlėjas, -a „ten, kto młóci” LKŽe kūlikas, -ė „ten, kto młóci, młocarz” kūleivis „młocarz” LKŽPK 33 Ktoś mocno priemenėje: tai grįžta iš kluono kūlėjai LKŽe tupie Przygotuj obiad – zaraz wrócą kūlikai! LKŽe LKŽe...młócą kūleiviai w klepisku... LKŽPK Derywaty o wspólnym rdzeniu kūlėjas, kūlikas i kūleivis należy uznać za synonimy słowotwórcze – zostały utworzone od tego samego czasownika podstawowego za pomocą różnych formantów słowotwórczych, mają takie samo znaczenie słowotwórcze, bardzo podobne znaczenie leksykalne i mogą być wymiennie stosowane w połączeniach wyrazowych lub zdaniach (por. wracają kūlėjai – wracają kūlikai / kūleiviai, wrócą kūlikai – wrócą kūlėjai / kūleiviai, młócą kūleiviai – młócą kūlėjai / kūlikai), bez zasadniczej zmiany sensu kontekstu. Znaczenie rzeczownika važeivis 34 w kartotece uzupełnień nie zostało podane, ale z przykładu użycia 31 Chociaż derywat oreivis można jeszcze nieco wiązać z czasownikiem eiti (4. „niepowstrzymanie przesuwać się, ciągnąć, płynąć ǁ pędzić, lecieć (gromadą)”: Orlaivių tę – kap amaras eina! LKŽe), oczywiste jest, że ta więź słabnie. 32 Jest on synonimem omawianego derywatu pakeleivis. 33 Należy powiedzieć, że wszystkie derywaty opierają się na formie czasu przeszłego prostego kūlė, a więc derywat kūleivis pod tym względem przypomina derywaty odczasownikowe z przyrostkiem -eiva (zob. LKG 1965: 330). 34 Najprawdopodobniej jest to neologizm Petronėlė Orintaitė – tak podano w artykule gazety Dirva „Petronėlė Orintaitė – apybrażininkė”: „Takich słów jak daigynas, mandaguolis, važeivis, jauniklynas, a nawet didžiajama nie znajdujemy w słowniku. To zapewne sama pisarka, kierując się duchem języka, stworzyła te słowa.” (Zob. s. 6, dostęp w internecie: http://www.spauda.org/dirva/archive/n1972/1972-01-19-DIRVA.pdf) JOLANTA VASKELIENĖ. O derywatach z formantem -eivis, -ė | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.02 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Neologizmy litewskie i Korpus współczesnego języka litewskiego, aby omówić semantykę i derywację derywatów zakończonych na -eivis, -ė. Łącznie w wymienionych źródłach znaleziono 41 derywatów z zakończeniem -eivis, -ė (34 z nich odnotowano w Słowniku języka litewskiego). Po przeanalizowaniu budowy i semantyki derywatów zakończonych na -eivis, -ė wyciągnięto następujące wnioski: 1. Część derywatów z zakończeniem -eivis, -ė opiera się na dwóch wyrazach podstawowych, z których jeden jest czasownikiem eiti z sufiksem -vis, -ė, dlatego uważa się je za rezultat złożenia i sufiksacji. Niektóre derywaty z zakończeniem -eivis, -ė nie wykazują związku z czasownikiem eiti i opierają się na jednym wyrazie podstawowym. Uwzględniając ogół derywatów i neologizmów z zakończeniem -eivis, -ė przedstawionych w słownikach, czyli odejście od indywidualnych znaczeń derywacyjnych derywatów, oraz porównując derywaty zakończone na -eivis, -ė z pokrewnymi derywatami synonimicznymi z sufiksem -eiva, a także z innymi sufiksami, przyjmuje się, że w niektórych przypadkach -eivis, -ė należy uznać za sufiks. 2. Większa część derywatów zakończonych na -eivis, -ė (92 procent) jest używana jako derywaty kategorii słowotwórczej posiadaczy właściwości nominalnych, niektóre z nich (8 procent) są używane jako derywaty kategorii słowotwórczej wykonawców czynności i posiadaczy właściwości czasownikowych. Dlatego w opracowaniach dotyczących słowotwórstwa w tych kategoriach słowotwórczych obok przedstawionego typu słowotwórczego -eiva celowe jest wskazanie powstającego typu słowotwórczego -eivis, -ė. 3. Istnieje analogia w słowotwórstwie, a nowe derywaty są nieustannie tworzone zgodnie z istniejącymi wzorcami derywacji. Według Database of Lithuanian Neologizmy i materiał Korpusu współczesnego języka litewskiego W języku litewskim występują i prawdopodobnie będą występować kolejne neologizmy z zakończeniem -eivis, -ė, które uzupełniają szereg istniejących nazw osobowych. SŁOWA KLUCZOWE: metoda słowotwórcza; kategoria słowotwórcza; typ słowotwórczy; zakończenie; sufiks; synonimia. JOLANTA VASKELIENĖ Šiaulių universitetas ul. P. Višinskio 38, LT-76352 Šiauliai [email protected]