scieee Open visual document viewer

Sintaksinis veiksnio ir tarinio ryšys: sampratos kaita

Artūras Judžentis

Abstract

    Straipsnyje apžvelgiama veiksnio ir tarinio sintaksinio ryšio sampratos lietuvių kalbotyroje kaita maždaug nuo XX a. vidurio iki mūsų dienų. Pateikiama svarbesnių gramatikos darbų šiuo klausimu apžvalga. Nagrinėjama, kaip šį ryšį galima aiškinti, pasitelkus teorinius šiuolaikinės gramatikos įrankius.

Full text

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 ARTŪRAS JUDŽENTIS Vilniaus dailės akademija SINTAKSINIS VEIKSNIO IR TARINIO RYŠYS: SAMPRATOS KAITA ESMINIAI VOZŽIAI: sin aksiniai yšiai, acción y elino sin aksinis enlace, in e acción mu uo. ANOTACIÓN el A igosnyje se e isa la acción y na a i o sin aksino yšio samp a a li a ians kalbo y oje kai a ap oximadamen e desde XX a. midu io has a nues os días. Se p esen a más impo an es ob as g ama icas de es a cues ión un esumen. Nag inėjama, cómo es e ínculo puede explica se, apliquuk eó icos mode na g ama ica he amien as. ĮVADAS El a ículo se quie e llama a ención a impo an e eó ica y p ác ica p oblemá sin aksés de la lengua li uanas, p o oca dispu as y con ibui , buscando sus soluciones. Po lo an o en él b e emen e se esumen y e alúan impo an eses, mayo impac o aidai lengo y os Li uáneos u ėję sin aksės abajos, apa ecidas desde el sép imo pasėjusio siglo diezmecio, en los que se analiza sin aksinis accion y na a ino conexión. En de alle más es e ema esnag anizada Ramunės Vaskelai ės dak a o dise ación en Sin aksinių yšių modelie lie u ių kalbos sin aksėje (2009). En es e a ículo menos a ención se asigna a di e sos emas de e minología de elaciones sin ác icas, dis ución nenuoseclumas y sus azones, y eslic iñan las comunes di e encias de undamen os de desc ipción eó icas, p esen aba posible su concep a pe iodización, b ėžiama aiški akosky a en e adicional y nue o es e ipo de elación, p a ęs a úl ima ob a de ob a obž alga. Se puede deci que el a ículo examina y za esna algunas ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ico ínculo de ac o y na a i o: concep o kai a | 2 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 de las no as y conclusiones de dise ación. A ículo e ce capí ulo en p esen ado umpas nue aja samp a a basado o és e yšio explicación, azomi lo a gumen an apoyan es. A ipsnyje emiamasi apž alginiams abajos ca ac e ís ica me odica: examinami, abajos de sin aksés de lyginami i is o iniu bei eo iniu a ž ilgiais e inami pi miniai šal iniai – s a besnieji lie u ių lenguaje. Sus elés e es, hacense conclusiones esumido ias sob e el sin ác ico eiksnio i a inio yšio samp a os kai ą lie u ių kalbo y oje. 1. TRILYPIS SINTAKSINI RYŠI DIRSTYMAS Sin ác ico ac o y na a i o conexión en abajos sin aksés de la lengua li uanas (p z., DLKG) asignado en el más al o g ado de disolución de elaciones sin aksínicas g e a p ijungimo y sujunimo. Fundamen o a asign es a yšio a mainą e ec i amen e dio lo que a él elacionadas las llamadas p incipales pa es del enunciado eiksnys y a inys. Debido a los yimi eiškiamo p edicika inio sen inio cen o concep o a ni el de sin aksés en e ellos ue con emplado especial sin aksico enlace de inimu eiškiamas abipusis pe enencia, o in e acción mu uo. Sin emba go al su concepción adosi no de inmedia o, y ue exg ynida g adualmen e. Es impo an e en a iza que los p ime os in en os al lado de su unión y p ijungimo asign e ce a sin aksinių yšių a mainą su gie on no mokslui de la lengua Li uania en sí u uliojan e, sino ya p o os independencia y opo unidad pensa lib emen e. Las adiciones lingüo y as li a ias dislaida Unión So ié ica ue oscilada, las elaciones con išei ías y Occiden os cien í icos co adas, y odo, que sklido de usas ciencia, ue omen ada y sos enida. En ales condiciones de la lengua li uanas sin aksés ciencia disposición des inados dos sin aksínicos a mainas de las elaciones p ijungiamuosius y sujungiamuosius elaciones (Damb auskas 1939: 84) ue iss um a de la enseñanza sob e es sin aksínicos ipos de elaciones. Pamažu Li uanos lenguao y o ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ico ínculo de ac o y na a i o: concep o kai a | 3 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 a ianzado e cias sus ūšies p edika inio yšio ( ele ío nomb ado más sin aksiniais e minis) samp a a. 1.1. Ve bo y ela o conexión como semán ico (y sin ác ico) enómeno Después del Segundo gue a mundial pasándose cuán iempo, del sép imo diezmecio y dešim mečio p adžios lie u ių sin aksės eikaluose p edika inis yšys bu o su okiamas ne iek kaip sin aksinis, o eikiau kaip seman inis eiškinys – žodžių seman inis san ykis. Tokį del oc a o pe cepción e leja y es e yšio nomb e. Es o se explica de B oniaus Kalinausko y Jono Balke ičiaus da bos. 1.1.1. B. Kalinausko da buose p edika inis yšys su okiamas kaip seman inis san ykis – es je inación con obje i os, a ibu inos y ad e bialinos elaciones. Como dise ación Sin aksinių yšių modelia lie u ių kalbos sin aksėje señala Ramunė Vaskelai ė, en ese momen o sin aksinių yšių samp a ai enía in luencia de las llamadas a ybinių sin aksės s i ies specialis ų kel os ling is inės idėjos (Vaskelai ė 2009: 13), en onces es e é mino y su samp a a es p obablemen e ambién omados de usas kalbo y os. Que él aún e a nue o de los lingüo y a li uanos, se e de B. Kalinausko a ículo Palabžiai i žodžių junginiai sakinyje (Kalinauskas 1963). Las elaciones seman íneas de las palab as en él se con unden con sin aksinías: Sakinyje en e las palab as es i de di e sos sin aksinių san ykių, conc e amen e: p edika inių ( a p accion y a inio), suda ančių loginį sen inio base, objek inių ( a p a inio y suplemen inių), a ibu inių ( a p pažyminių y pažymimųjų palab as), ad e bialinių ( a pinio a inio y de di e sas ci cuns ancias) (Kusalina: 1963 3). Beques po diezmecio isėjusio en ins umen o educa i o Li u ias palab as de uniones sin aksė (Kalinauskas 1972) p edika iniai sin aksiniai yšiai neminimi, pe o, ska s an palab as de uniones po pe enomąjį componen e, se indican p edika iniai, a ibu iniai, objek iniai y eliaciniai (a ba ad e bialiniai) junginiai. La impo ancia del es ablecimien o de elaciones seman íneas del enunciado B. Kalinauskas explica así: P iklausomieji componen es de ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ico ínculo de ac o y na a i o: concep o kai a | 4 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 compuños de palab as, p ijun i a los componen es p incipales, encie a nos pe mi e exp esa san ykius, am ik us sp endimus, apibend inimus, nes, ik palygindami eiškinius ienus su cie os enómenos de la ealidad o de las cosas po o os, noso os podemos hace decisiones sob e la ealidad. Aquí po lo que muy impo an e de e mina los componen es de las palab as p incipales y dependien es de la combinación semán icas elaciones (Kalinauskas 1972: 15 16). žodžių yšiu. Jais siejami žodžiai sakinyje y a labai s a būs: „Šie žodžių junginiai y a pa ys Hadiasi, p edicika iniai elaciones Kalinausko se conside an seman iniu compuños o ma ancios más impo an es sen encia. Ellos o man la más impo an e unidad comunicaciona del lenguaje aseño cen o (Kalinauskas 1972: 16). Indodoma y más impo an e, según B. Kalinausko, sin aksinė abu okio junginio na iai lygiai gali bū i i pag indiniais, i p iklausomaisiais, žiū in , iš ku io ( adinama g ama ine) p edika inių žodžių junginių sa ybė: Pag indinė sus g ama inė ypa ybė a, que componen e kelsime klausimą. Es a su peculia idad, pasigau a escuela, más a de en apibend inados abajos sin aksés no se menciona. Como ha esc i o R. Vaskelai ė (2009: 58), uno p ime os accionio y na io elacionó sepa adamen e de p ijungien es elíos ap a é Jonas Balke ičius. 1.1.2. Aunque J. Balke ičiaus (1963) en la sin axis de las ac uales lenguas li uanas el p edika um se pe cibe como seman inė (loginė) y sin aksinė (g ama inė) p opiedad del enunciado, es os ni eles, pa ece, insu icien emen e dis inguidos uno del o o: El ema de la a i mación, negación o cues ionamien o es el esencial, el más impo an e de ese enunciado de la ealidad que oca el požymis, adinamas p edika y umu. Sakinio p edika y umą sąlygoja loginiai i g ama iniai san ykiai, esan ys a p d iejų sakinio dalių, ku ių iena, bū en eiksnys, pasako enunciado, negación o e elación, y el ema de la a i mación, negación o cues ionamien o […]. Loginiai y g ama icales elación del ac o y del ela o en sin axis se llaman p edika i inas elaciones, y eiksnys y a inys sen inio p edika i iniu cen u (Balke ičius 1963: 17). ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ico ínculo de ac o y na a i o: concep o kai a | 5 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 P edica ino ínculo exp esikian de inim: p edika i inių san ykių <...>, cuya g ama ická exp esaška es la combinacion de p incipales pa es del enunciado <...> (Balke ičius 1963: 26). Sin emba go, como se e de la abla dada en la página 41 G ama ical conexión de palab as sakinyje, de inimas ski iamas nuo de inimo kaip p ijungiamojo yšio aiškos būdo. es e Más a de ac o y na a ino conexión en abajos de sin aksés de la lengua li uanas ue concebido y de inido se de ine sob e odo como sin ác ico eiškinys, a eces indicando que po él ansmi idos seman iniai p edika iniai elaciones. 1.2. La elación de e bo y na ación como un enómeno sin ác ico P aėjusio amžiaus a eš un uoju dešim mečiu, cuando pačioje usų kalbo y oje sakinio p edika inį cen ą siejančio abipusio sin aksinio yšio samp a a apo nebepopulia i (pa yčiais, sus nebesilaikoma 1980 m. izėjusioje Na alijos Š edo os edaguo oje akademinėje usų kalbos g ama ikoje), los lie u ių kalbo y oje p edicika inis yšys, om as pe cibi sob e odo como sin aksės eiškinys, pasida ė sa as y a ianzino. Se ha buscado su nue o samp a ą pe eikiančio lie u iško e mino. Vy au o Si au o dise ación (1969), académica de la lengua Li uania g ama ikoje6) y V. Si au o y Česio G endos sin aksės ado ėly (1988) él aún se llama p edikaciniu (o p edika iniu), pe o ya Vi o Labučio Woodžių junginių p oblems (1976), basado sin aksiniu yšio pobūdžiu, se p opone llama lo mu uio condijojamu. Más a de es e nomb e Labu is cambió el é mino d ipusės sąsaja. Vy au as Amb azas Daba inės lie u ių kalbos g ama ikoje (1994) pasionko é mino de in e acción mu uo. 1.2.1. Vy au o Si au o dise ación en Veiksmažodinis a inys en la ac ual li uánica habló (1969; edi ada sólo 2019) sin aksiniam ac o y na nio iishi al analiza se asigna ela i amen e pocos espacio. Además, en ella p incipalmen e se examinan es e sin axial conejo aišioška di e sos casos de a monización y nede inimo o noha monización (Capí ulo V Debido al e be o dio del cuen o de a monización). Pčiam a la elación de las pa es p incipales de la ase nomb a V. Si au as, seguyendo L. Ba chuda o , ope iko ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 6 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 p edicikación e minú, lo sepa ando cla amen e del sen enci p edica umo (o p edica i um): p edikació comple amen e no coincida con p edica i um. Si es e é mino en a a en igo , se ía con enien e (po su b e edad y k .) desc ibi a las elaciones del cuen o del ac o (Si au as 2019: 68). P edicacinío sin aksinio elacioní él opina p ijungimien o y sujunimien o. Es esąs ecíp ocis, in e usociodependencia elación. La a monización V. Si au o se pe cibe como un medio de aiškos de la elación sin ác ica de acción y na a i o: la a monización es excelen e elación de acción y na a i o mani es ación, pe o cla o y lo que la a monización es necesa iamen e necesa ia pa a la ealización de ales elaciones (Si au as 2019: 325); Pues la a monización no es necesa ia la ealización de la e elación de sus [ e bo y cuen o] elaciones (plg. Aš bėg i), sin emba go (en caso de so dinación) es o es cla a de las pa es p incipales del enunciado co elia y nos i, su in e dependencia mani es ación (Si au as 2019: 327). 1.2.2. g ama icas de la lengua Li uania e came, sin aksei ski ame, ome, izleis ame 1976 m., la conexión sin ác ica que une dėmenis de la conjunción de palab as sepa adamen e nenag inándose, sólo según yšio pobūdį se dis inguen es a mainos de compuños: p ijungiamieji, p edika iniai y sujungiamieji (LKG 1976: 9). P edica inio lazo cons i uyen es de conjun os es imenes uno no puede se sin o o; es os conjun os isada o man sakinius, ma y , po lo que ellos simplemen e con sen ías apa inami y sepa adamen e palab as de junginių sky iuje nenag inėjami. Más sob e p edicika inio ínculo ap endimos de ien isinių d ina ių sakinių seccion, donde se discu e la concepción de la pa e p incipal de la ase ac o (LKG 1976: 279280). Ya en la de inición dice que [V]eiksnys simplemen e elaciona con el na ado ; es a pa e de la ase una exigen o as (LKG 1976: 279). G ama ikoje a k eip as dėmesys į ai, kad eiksniu einančio žodžio eikšmė (o iš iesų – papel), dependiendo de la a iniu enancio de la palab a aiškos, di e en emen e pe cibiama: Veiksnys es desc údinamo a inio. No malmen e eiksnys signi ica obje o de acción, pe o él ambién puede eikes ca ac e ís icas o obje o de acción. El signi icado del e ixno en pa e depende de los o mados na a i os. ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 7 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Aquí a ino cons i uyen es eikiamosios ūšies eiksmažodžių o mas indican que el ac o eiškiamas daik as es el suje o del ac o <...>, mien as no iikiamosios ūšies o mas indican que el ac o eiškiamas daik as eiksmą ob iene del país, es el obje o del ac o <...>. G ama ikoje a i ma que [V]eiksnį y el a ín cons i uyen es o mas a menudo de inadas una con o a. De inación concibiendo como sin ác ico yšio a mainą, mencionan dos sus casos. Sakiniuose con ien isinio a iniu [V]eiksnio a dininkas y a inį cons i uyen es del p ime y del segundo pe sona accionesmajodžių o mas de inamos skaičiumi <...>. Po o a pa e, [V]eiksnio a dionis a elaciona con el a ino cons i uyen es o mas de accionmozodio y espec o de la ca ego ía de pe sona. Cuando acción cons i uye el sus an i ado del apellido de la p ime a pe sona, na a i amen e a la o ma del ad e bi de la p ime a pe sona (Aš einu; Mes einame), cuando acción es el sus an i ado del apellido de la segunda pe sona, na a i amen e a la o ma del ad e bi de la segunda pe sona (Tu eini; Us ed eina e), y cuando acción cons i uye el daik a a džio, el sus an i ado de la e ce a pe sona o de cualquie daik a a diškoy sus an i ado , na a i amen e a la o ma del ad e bio de la e ce a pe sona (Tė as, él, pad e, ellos, alguien). Sakiniuose con compues o a ín […] eiksnio a dininkas y a ín o mando la o ma del būd a dijo o būd a diškojo palab a es a moniza kinine, skaičium y aleg niu <...> (LKG 1976: 280). Aquí se habla sob e el p edika y o (o a inino pažyminio) o ma combinamien o con el ac o . Aplicación del compues o na a i o conjunción con el ac o con espec o a pe sonas y ca ego ías de núme o no op a iam. Kaip ma y i, šioje g ama ikoje sin aksiniams yšiams neski iama daug dėmesio. La e ce a de ellas a maina aún sigue llamándose semán ica s i es é mino p edika iniu yšiu. Su peculia idad basada en de inimu eiškiamu mu uo dependencia. 1.2.3. V. Labucio Ve des conjun os de p oblemas (1976) capí ulo en Žodžių yšiai pagal cha ak e į i pagal yšio k yp į į a dijamas palab as de la di isión de las elaciones base: Žodžių yšio lygia e čiai. También aquí cha ak e iu laikome ai, kaip i kiek sin aksiškai eikia ienas ki ą susie ieji elemen ai. Ryšio cha ak e is p iklauso nuo o, a siejamieji iene ai y a sin aksiškai nelygia e čiai a ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ico ínculo de ac o y na a i o: concep o kai a | 8 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 es impo an e la di ección del enlace (Labu is 1976: 38). Según es os dos signos su dis inguidos es palab as de las elaciones a mainos: p ijungimas, sujunimas y ecip ococondicionim. El pobūdis de es e úl imo yšio noso omas así: Sa i as o yšio y ca ac e ís sin ác ico: aquí jungiami dos pa es del enunciado en el ni el de iguala e čiai unidades (palašiai como jun ación caso), pe o esas unidades, como ac o y a inys, uno o o condicionaa (a ima p ijungimui), la conexión aquí es abipusis <...>. Ese ínculo puede se llamado ecíp oco condicionamien o (plg. Bu lako a 1975, 2122) (Labu is 1976: 4041). Sin emba go, como posible V. Labu is (bene único en los abajos de sin aksés de la di ección adicional de la lengua li uana) indica y o ookį modo de in e p e ación de la elación de es as palab as sin ác icas: Seman ines k yp ys sin aksės y inė ojai, es ic amen e mi ando el ni el de elaciones de palab as y la elación con las pa es de la ase, la elación en e el iempo del suje o y el e bmaž p ijungimu, y su mane a de manejo Además, Labu is cla amen e dis ingue sin aksinio de palab as yšio ca ác e de su aiškos (o ma camien o) y la desc ibeu capí ulo Žodžių yšių eiškimo būdai. Él dis ingue cua o especies de exp esiones de elaciones de palab as: a monización, o mų koo dina imas, con ol y šliejimas, de ellas la segunda es ca ac e ís ica de la elación de in e elación de in e elación: Iš aiškos a ž ilgiu jį [i. e. elación de mu uo condicionamien o] pa adinome o mų koo dina imu (Labu is 1976: 40). Koo dinación de las o mas de es la posible (pe o no imp escindible) abipusis aplicación de o mas de palab as con ca ego ías sa a ankiškas (Labu is 1976: 31). 1.2.4. Vy au as Si au o y Česio G endos ado ėlyje Lie u ių kalbos sin aksė (1988) P edika inis ski iami ys g ama inio žodžių yšio ipai: p edika inis, sujungiamasis i p ijungiamasis. yšys es el yšys, que se encuen a en e el ac o ( a dininko) y el na ado , gene almen e su pe sona p o egamosios o mas <...> (Si au as, G enda 1988: 37). Ve icnio y na io sin aksiniai elaciones abo danse en el pa a ello dedicado esci ilo de pa es del enunciado. Veiksnys con el san ykiais. Ta sąsaja y a bū ina. Jeigu y a keli iena ūšiai eiksniai i keli iena ūšiai a iniai, cuen o elacionados p edicika iniais es cada ac o nys necesa iamen e elacionado con ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ico ínculo de ac o y na a i o: concep o kai a | 9 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 cadacuno cuen a io <...>. Es o muy impo an e ac o y na a i o asgos de elaciones, sepa ándose de o as pa es del enunciado elaciones. <…>. O as cuojas esc iškėja de unaa ūšių acciones elacionkio con a iniu, p z. : Uogosnupi k os. G ybai e uogos comp a i. Los hongo, u as y odo lo demás comp ada. Es o mani ies amen e indica que los componen es de la composición del e bo deciden las o mas del cuen o (y cuál o ma giminés es dominójan e). Así na a ys di ec amen e depende del accion. Aquí ecu en e y más emp ana de acción y na a i o conexiones co elación (Daugelis áb icas expues as en abilios Daugelis ab ikų bu ę en abilūs), de donde noabejo inai e la sen encia de pa es p incipales ecíp ocis conexión (a „nep iklausomuoju“) a inio ak an u, be o, „kai iojo“ ak an o są oka da miglo esnė už eiksnio są oką“ (Si au as, G enda 1988: 85–86). Tai nuo oda į alen ingumo eo iją, (Si au as, G enda 1988: 85). En e o a ko, a si p obėgšmais obse ada: Veiksnį ne ikslu conside a sólo dependiomuoju di e sas de sus a mainas. P ime ąja no a u ima omenyje pajiu a, que daik a a dis, sakinyje enanuan es eiksniu, es dependiom del a iniu enancio eiksmažodžio. Como puede e se, a los au o es del manualé al en oque pa ece noicslus. Los au o es cla amen e dis inguen sin ác icos enlaces de sus mo osin aksinas aiškos. Es o indica es a no a: Ka ais sin necesidad se suje apañen las elaciones del ela o del ac o con de inim, que, po supues o, ambién es uno de esos indicado es de elaciones (Si au as, G enda 1988: 86). 1.2.5. Vy au o Amb azo edaguo oje Daba inės lie u ių kalbos g ama ikoje, cuya ecip oco sąsijos. pi masis leidimas išėjo 1994 m., sin aksinių yšių a mainos ap ašomos, p adedan nuo In e pusa io in e azia se llama conexión sin ác ica en e la ase sanda os unidades de, que condicionan unos a o os. Esa o ma de la palab a, a a és de la cual o a se incluye en la ase, su uel a u es g ama icamen e dependiona del las a osios. Así, la elación de in e elación de <...>. Tipiškais a ejais jis eiškiamas žodžių o mų ko elia imu (abipusiu de inimu)“ (DLKG in e elación es abipusis 1994: 478). Como más b ilhan e caso de es e sin axión de la elación se indica la conexión del ad e bi con daik a a djio o įnamgi a dininku y se a i ma que ese a dininkas depende del ad e bio (en el dicciona io, compues amos del inpe sonio ad e bi, del subjec i o a dinik ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ico ínculo de ac o y na a i o: concep o kai a | 16 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Pombėžiamas imp escindible asun o sepa a los enlaces sin ác icos de sus mo osin aksinių indicado es: No in изnag inė i sin aksinių enlaces ipos como pu nai sin aksinį eiškinį, hay, po supues o, que ene en cuen a a los mo osin aksinius enomeniones, pues o que ellos e lejan enlaces sin aksicos; sin emba go mo osin aksínicos enómenos y sin aksínicos enlaces no se suman (Hol oe , Judžen is 2003: 12). 2.2. Te ciasime ob a de la g amá ica de la lengua Lie u ių omo G ama inių unkcijų y imai (Hol oe , Mikulskas, ed., 2005) in odues a sin aksines dependiomybės (angliško e m dependancy lie u iško a i ikmens) concep o, con la que iden i ica se p ijungimien o. P iklausomía de inida como sin axiño de palab as (o o as unidades lingüís icas) un ipo de yšio, cuando uno de ellos en la hie a chía sin aksizada ocupa mayo posición que o a (Hol oe , Judžen is 2005: 11). Dicho en o os é minos, en el caso p ijungiamojo yšio una p opiedad de unión sin ác ica de una palab a, pa einan e de su ma cimo p edicica umo, es s ip esnė que o o. A con inuación se especi ican en el a ículo dos dis inguidos ipos de p ijunción con ol y modi icación. 2.3. Rolando Mikulsko y Akselio Hol oe o anuncia an en In e ne nue as g ama icas de la lengua li uanas apma as (Hol oe , Mikulskas 2009b) capí ulo Sin aksinė p iklausomybė pos e io men e especi ica el concep o p ijungimo (y po él se conside an y an e io men e casos de in e acción mu ua llamados yšiu). En él se a i ma que la di ección de p ijunción (qué a ko p ijungiama) no malmen e pe cibida in ui y iai, sin emba go puin i se y es ic amen e de inida (Hol oe , Mikulskas 2009b 3: La di ección de sin ác ico y mo osin axino puja incluso pueden se opues as (Hol oe , Mikulskas 2009b: 4). Sky iue ambién se en a iza la impo ancia de sepa a sin ác ico p ijungimien o (p.ej., quie o helos) de mo osin axino (p.ej., quie o pasi aikščio i). Se ad ie e que el manejo mo osin axial gene almen e deno a una elación sin ác ica, y la a monización p ijungimo puede y no indica : de inación no puede se indicado de dependencia sin ác ica (Hol oe , Mikulskas 2009b 6). Es o es una nue a a monización como concep o de enómeno mo osin ác ico. ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 17 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Sky iaus au o esá opinión, p ijungimo especieis manejo siemp e exp esaiskia seman ína palab as dependomía. En es e caso sin ác ico ínculo es pama uado seman ínico y lo e leja. sin emba go así es no siemp e: la a monización seman inio elación de palab as ma ca a menudo, pe o no necesa iamen e. Po ejemplo, en la ase Su ikau Joną susi ūpinusį pa icipio susi ūpinusį combininación con daik a a džiu Joną indica en e ellos una elación semán ica, pe o la elación sin ác ica no indica (Holskas oe , Mikulskas 2009b: 7). 2.4. Bene más enugamen e la g ama ica adicional de Li uania dis inguida sepa ą e bo y na a i o a mainón de la sin axis Axelis Hol oe as c i ica en el a ículo A gumen os hie a chías y g ama icas unciones (Hol oe 2009a: 2630). Él hace hincapié en que la elación de in e elación mu ua DLKG se basa mo osin aksialmen e, cuando la a monización del accionmažodžio con el accionamien o se pe cibe como su dependomía del accionamien o señas. Po o o lado, el mismo eiksmajodis gobie da eiksnio a dininká. Así es e ínculo, asignado en el más al o ni el de elaciones sin ác icas, ap idėjado basado en c i e ios que se in oducen sólo en la más baja ni el de clasi icación (con ymu i de inimu). A. Hol oe as mues a que, según la eo ía de habla del Oes e, de inimu puede se señalado no sólo dependiomasis, sino y p incipal sin aksínica dependomía dėmen o, i. i. no eiksnys, y a inys. En o as palab as, la combinación del cuen o con el ac o indica que el ac o depende del cuen o. Así su oking de inación, en a enuncia asignadas e cias sin aksínicas a mainas de elaciones ecip ocos in e conec os, po que no lelea ella desde p ijungimo dis inguincio señamo. Siguien e aún se plan ea la cues ión, si en ealidad la a monización puede se conside ada un indicado del enlace sin ác ico. Basándose Igo iu Melčuku y Williamu C o u, se ne sin aksinį, o ik seman inį yšį, jis „ iesiogiai odo į ą žodį ( uos žodžius), su ku iuo mues a que la combinación ma ca (conos) la combinada palab a iene conexiones (Hol oe 2009a: 29). ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ico enlace de ac o y na a i o: concep o kai a | 18 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 3. ACTSNIO Y TARINIO SINTAKSINIO RYŠIO POBÚDIS el Consejo de Adminis ación y el Consejo de Adminis ación Kaip ma y i iš apž algos, naujasis sin aksinių yšių ski s ymas nuo anks esniojo esminimamen e di e encia en que no econoce e ce io sin aksínicas elaciones ipo in e acción de in e azes (o como o a llamada de ipo) y conside a él p ijungimu. ¿Cómo en es e caso se explican casos de ínculo del e bio con na a i o? DLKG da dos, puede deci se, ípicos ejemplos de es e yšio, que e lejan dos sus a manes: el e bo del e bo y el ela o elacion (Mesėj gailomės d augo) y el e bo del e bo con (compues o del ela o) unión (B olis ue pik as). Examinémoslos un poco más en de alle. 3.1. Con espec o al p ime ejemplo DLKG se a i ma que El nominado del Į a džio mes en es a sen encia depende de la acciónmažodžio gailėjomės conjunción; pa a oję eiksmažodį pagailo [ . y. beasmenį eiksmažodį] debíamos cambia el a dininką naudininku, plg. : Nos pagacho amigo. Sin emba go el e bma de la pe sona y el núme o galėjomės su u no su u no se elige eniendo en cuen a la o ma del adje i o mes (plg.: yo galėjausi, u galėjaisi, ellos galėjosi), así que la conexión aquí es mu ipusis (DLKG 1994: 479). Debido a la p ime a dependencia (mandamien o) pasaky ina, que del accionmazodio depende no el a dionis a del ing eso, sino el mismo ing eso. Dado que en la ase él a accionniu, es o señalidas pe sonal del sen encia accionniui alus u del a dininko aleg niu. Veiksmažodžius lamen a se y pagail i uneja sólo común aíz y su signi icado, y dichois es o son dos di e en es signi icanzas, mo ología y sin aksinių sa ybių eiksmažodžiai. Po consiguien e un cambio de uno o o nolg ay qué į odo. Veiksmajodis pagail i ambién equie en sin aksinis aidmuo beasmeniame sakinyje gali bū i į ai iai aiškinamas (papildinys a ba sus ancialidad subje i a complemen amien o, del cual no ipiškas eiksnys), sin emba go él ma cado no a dininku, y naudininku. Así, eiksniu enan e la palab a es dependien e del a iniu enan e el eiksmazodio. Tai p ijungimo especieis con ol. ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ico ínculo de ac o y na a i o: concep o kai a | 19 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Jis žymimas į a džio (ki ais a ejais – daik a a džio a daik a a diškai a ojamo žodžio) nomb inizco (o su indicículo a al nomb inizco). Debido a o a di ección dependencia de la pe sona y núme o de accionmajo adio Según una de pa inkimo pagal į a džio o mą naujausioje lie u ių kalbo y oje išsaky a į ai ių nuomonių. ellas, la pe sona y núme o de accionmajo adio o ma se elenkama independien emen e de el accionmenancio de la in uición según las ci cuns ancias del comunicamien o. Pues o que es as ci cuns ancias son las mismas y elenkando pe sonalino į a dį, es o de él y eiksmažodžio g ama ines de pe sona y núme o de o ma coincidencia. Tokí la explicación apoya y comple amen e posible, y en la saky inėje hablaba incluso más a menudo se u iliza la misma eiginí pasakan e ase Gailėjomės d augo. Líbios habbai así aškin i acciónmažodžio o ma opcionamien o comple amen e pakak ų. Y sólo los da os de ipología (plg. Hol oe , Mikulskas 2009a: 4, 1 ishnaša) o čia econoce que eiksmajodis en es e caso sin emba go es combinado con į a džiu. A ende ían, que nue os au o es de la g amá ica de la lengua li uanas, econociendo acciónmajo dio combinamien o con į a džiu, acue da con DLKG p opo cion u explicaciónim. Además, a ando de de ende la in e elación de la idea de enlace, V. Amb azas en úl imos abajos p opuso concebi lo como doble a, sólo de di e en es di ecciones, p ijungimą (Amb azas 2005: 167168; LKE 2008: 548). Sin emba go es o sólo engañoso imp esúdio. Ma combinación en nue as g amá icas apma sas no se conside a indicikliu de inclio sin ác ico (Hol oe , Mikulskas 2009a: 6). Él sólo mues a semán ica elación del e bo con su exigida adición, pe o sin ác ico lazo no conoce (Hol oe , Mikulskas 2009a: 7). Así, la inculación sin ác ica en e acción y ela o es de una di ección a inys equie e acción, y es o es ca ac e ís ica ca ac e ís ica p ijungimo. Bend osios sin aksės pag induose A. Hol oe as da pa ikslino anksčiau išdės y ą a monización concepp a á. Es o es un medio de ma camien o del na io del compues o p incipal y De inimas deik iškai nu odo eiksmažodžio a gumen us a ba disku so daly ius, aigi secunda io. la a monización no es mé odo de ma cación de la elación sin ác ica (plg. Hol oe ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ico enlace de ac o y na a i o: concep o kai a | 20 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 2009b: 130). A. Hol oe as se basa Ch is ianu Lehmannu, que sos iene que de inación po na u aleza es medio de es ablecimien o de e e encia: copiando sus a gumen os g ama icales pe sona, núme o, giminę accionesmajodžiai ayuda a es ablece su e e enciación (Hol oe 2009b: 129). 3.2. An asis DLKG pa yzdys šioje g ama ikoje aiškinamas labai panašiai kaip pi masis. Jung is se ambién lemian i daik a a džio a dininko o má, po que [P]akei us pe sona p o ecamąja o má noec iamuoju pa ici iu o bend a imi, a dininká ambién necesa io cambia o o aleg niu, plg. : B olio hab a pic o, (Kaip) b oliui se pik am. Mien aspue o, el enlace que aancio del ad e bio pe sona y núme o se eligen o ma eniendo en cuen a el a dininką del ad e bio, plg. Es ábamos enojados; Yo es aba enoj (DLKG: 479). Jung is se equie en suplemen os ( aldo) así mismo como y o os eiksmažodžiai. Así, ella se une daik a a dį (y no su a dininką). Dependiendo de las ci cuns ancias del habla, de la que ida deci min ia, se elige la unión g ama ica o ma, y sus a gumen ai no ipicamen e (p iklausiniai) žymimi ski ingais linksniais. Beasmenė bū ojo laiko daly io o ma bū a ki aip pa eikia kalbėjimo me u esančias aplinkybes, odėl i jos eikalaujamas eiksnys žymimas kilmininko linksniu. Lo mismo digaciña y de bend a í se , que acompaña daik a a dí, en la o ación que a accion (o complemen inio). Él ma cado usua io aleg niu. el hecho, que del núme o y espec o de la pe sona conjun i se combina con el ac o enancio palab a, ya hablado an e io men e. Una ez más en a icemos, que es a combinación no indica más de un sin ác ico yšio (o o as su di eccionas), sino sólo una ez más indica seman inio daik a a džio dependimien o del accionomodelo, al cual ma ca y daik a a džio aleg nio escogimien o. En o as palab as, es e pe enecimien o en la ase ma cado dos eces: pa inkimu ( a dininku), o seman inis – eiksmažodžio skaičiaus bei asmens sude inimu su sin ác ico daik a a džio aleg nio aquel daik a a džiu. ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ico ínculo de ac o y na a i o: concep o kai a | 21 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 4. FACIT B e amen e esumi sin ac ico ac o y a ino yšio samp a os kai ą Li u ians dialo y oje posible así. En esigalecido d ina is la dis ibución de las elaciones sin aksicas se di ide po el sex osep in uo del pasado siglo décadas cambiado ina iu, accion y na nio lixi al da el papel de ansmisicum p edica umo sen inio. Inicialmen e ue pe cibido como inde inido semán ico i sin aksinis yšys, ėliau, aš un ojo dešim mečio an oje pusėje, bu o išg ynin a jo sin aksinė na u aleza, co espondien emen e cambiado y nomb e. Dado no hubo cla amen e de inidos los undamen os de disolución de las elaciones sin aksís icas, el accion y el na a i o išio na u aleza pe maneció has a el inal nea skleis a. Con a a ina acción y a ino yšio concep a mucho donde Li u ians habo y oje se e ciamasi has a šiol. A p incipios de es e siglo ue p opues o un nue o mé odo de disolución de elaciones sin aksicas, que en esencia p olonga la adición de disolución de elaciones sin aksicas d ina io independien es de la ciencia de la lengua li uana, sólo se basa en un nue o ni elminio de la men e eó ica de habo y os occiden ales. Según él, acción y ela o sin ác ico conexión conside ado p ijungiamujo: eiksmažodis conec a ( aldo) su subjec i o a gumen o enanayo a dažodį, y él mismo es con él de i an asmeniu y (no siemp e) skaičiumi, así exp esaškian seman inį p edika o y su a gumen o elacionį. A pesa , como se pe cibe la combinación de o ma del ela o del enunciado pe sonal, nue o sis ema de elaciones sin ác icas es supe io al an e io po al menos un asun o: se asigna una sin ác ica de la elación a maina menos que en an e io es abajos sin aksés. Al menos ya eó icos g ama ica de desc ipción undos en cuan o es o es mani ies amen e aho iau. Además, la nue a eo ía economότερη y sin aksínicas en cuan o a los undamen os de dise amien o de las elaciones: ella se basa sólo en una dise ándose enómenos señalú. La an e io dis inción, como se ha mos ado, se basa en al menos dos asgos (ya no habla de que no se dis inguan debidamen e). Como cla i ica de la eseña p esen ada en es e a ículo, la conexión de in e elación (en onces llamado p edika iniu) en abajos de sin aksés Li uanos omados pa a ocupa sólo okupa us Li uania y no be ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 22 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 usichos g ama ikos de e ec o ( a plg. Vaskelai ė 2009: 13). Teniendo en cuen a es o, ya se ía iempo enuncia a es e li uanos sin aksés eo ía so ie ismo, nelais a consciencia isiaus y ol e se a las Occiden as cien í icas min ia, cuya sa aiminę sclaidă Li uania g uiai in e umpė so ie ų okupacija. LITERATŪRA Amb azas Vy au as 2005: Axel Hol oe , A ū as Judžen is, ed., Sin aksinių yšių y imai [ ec.]. – Ac a linguis ica Li uanica 52, 167–170. Balke ičius Jonas 1963: Daba inės lie u ių kalbos sin aksė, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla. Balke ičius Jonas 1998: Lie u ių kalbos p edika inių kons ukcijų sin aksė, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. Damb auskas Leona das 1939: Žodžių san ykis sakinyje. – Gim oji kalba 6, 84–86. DLKG 1994 – Daba inės lie u ių kalbos g ama ika, ed. Vy au as Amb azas, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla. DLKG 2006 – Daba inės lie u ių kalbos g ama ika, ed. Vy au as Amb azas, 4-oji pa aisy a laida, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla. Hol oe Axel 2009a: A gumen ų hie a chijos i g ama inės unkcijos. – G ama inių unkcijų p igim is i aiška, ed. Hol oe A., Mikulskas R., Vilnius: Vilniaus uni e si e as, asociacija „Academia Salensis“, 1–36. Hol oe Axel 2009b: Bend osios sin aksės pag indai [Biblio heca Salensis IV]. Vilnius: Vilniaus uni e si e as, asociacija „Academia Salensis“. Hol oe Axel, Judžen is A ū as, 2003: Sin aksinių yšių ipai. – Sin aksinių yšių y imai, ed., Ho oe A., Judžen is A., Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 11–35. ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 23 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Hol oe Axel, Mikulskas Rolandas 2005: Sin aksinės p iklausomybės ipai: papildymai i pa ikslinimai. – G ama inių unkcijų y imai, ed. Hol oe A., Mikulskas R., Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 11–38. Hol oe Axel, Mikulskas Rolandas 2009a: G ama inės unkcijos ( ank aš is). P ieiga in e ne e: h p://old.lki.l /LKI_LT/images/Padaliniai/G ama ikos_sky ius/G ama ines%20 unk cijos.pd . Hol oe Axel, Mikulskas Rolandas 2009b: Sin aksinė p iklausomybė. P ieiga in e ne e: h p://old.lki.l /LKI_LT/images/Padaliniai/G ama ikos_sky ius/P iklausomybe.pd . Hol oe Axel, Judžen is A ū as, ed., 2003: Lie u ių kalbos g ama ikos da bai 1: Sin aksinių yšių y imai. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Hol oe Axel, Mikulskas Rolandas, ed., 2005: Lie u ių kalbos g ama ikos da bai 3: G ama inių unkcijų y imai, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Hol oe Axel, Mikulskas Rolandas, ed., 2009: G ama inių unkcijų p igim is i aiška [Ac a Salensia I], Vilnius: Vilniaus uni e si e as, asociacija „Academia Salensis“. Kalinauskas B onius 1963: Žodžiai i žodžių junginiai sakinyje. – Kai ku ie g ama ikos i s ilis ikos klausimai, Kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e a ū os leidykla, 3–23. Kalinauskas B onius 1972: Lie u ių kalbos žodžių junginių sin aksė: mokymo p iemonė, Vilnius. Labu is Vi as 1976: Žodžių junginių p oblemos, Vilnius: Vilniaus als ybinis uni e si e as. Labu is Vi as 1994: Lie u ių kalbos sin aksė, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. Labu is Vi as 1998: Lie u ių kalbos sin aksė, 2-as pa ais. leidimas, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. LKE 1999: Lie u ių kalbos enciklopedija, pa . K. Mo kūnas, ed. V. Amb azas, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 24 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 LKE 2008: Lie u ių kalbos enciklopedija, pa . K. Mo kūnas, ed. V. Amb azas, 2-as pa iksl. i papild. leidimas, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. LKG 1976: Lie u ių kalbos g ama ika 3: Sin aksė, y . ed. K. Ul ydas, V. Amb azas, A. Valeckienė, Vilnius: Mokslas. Si au as Vy au as 2019: Veiksmažodinis a inys daba inėje lie u ių kalboje [Biblio heca ac o um humani a ico um uni e si a is Saulensis 18]. Šiauliai: Li e a. Si au as Vy au as, G enda Česys 1988: Lie u ių kalbos sin aksė, Vilnius: Mokslas. Vaskelai ė Ramunė 2009: Sin aksinių yšių modeliai lie u ių kalbos sin aksėje:humani a inių mokslų dak a o dise acija, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, Vy au o Didžiojo uni e si e as. Gau a 2020 11 29 P iim a 2020 12 30 THE RELATION BETWEEN SYNTACTIC SUBJECT AND PREDICATE: CONCEPTUAL CHANGES Summa y The a icle e iews he de elopmen o he concep and classi ica ion o he ela ion be ween syn ac ic subjec and p edica e du ing he las se en decades in Li huanian linguis ics. This ype o syn ac ic ela ions was singled ou only in he So ie pe iod, i s sepa a ion was in luenced by he wo ks o Russian syn ax. Ini ially, i s concep did no clea ly dis inguish be ween he seman ic and syn ac ic le els o sen ence analysis, i was called a ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 25 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 p edica i e ela ionship. La e , e ms mo e syn ac ic by na u e (mu ual dependency, in e dependency) we e p oposed. A emp s we e made o explain his ype o ela ions, bu i ailed o do his on he basis o one c i e ion. Bo h he di ec ion o ela ion and i s hese mo phosyn ac ic no a ion ha e been elied upon, o en wi hou p ope dis inc ion be ween c i e ia. A p incipios de his cen u y, wi h he apid enewal o Li huanian g amma heo y, he e was a come back o he dual di ision o syn ac ic ela ions based on one ea u e as subo dina ion, – syn ac ic equi alence. The e m in e dependency was abandoned; i s cases we e in e p e ed ma ked a mo phological le el by he selec ion o case o he a gumen wo d. The seman ic ela ion be ween he e b and i s a gumen is also ma ked on he e b ha is ag eed in pe son (and numbe ) wi h his a gumen . Al inal del a ículo, se mues a cómo a ios ejemplos de la elación en e syn ac ic subjec and p edica e son in e p e ados in he Li huanian g amma and how hey could be in e p e ed on he basis o he heo e ical g ounds common o Wes e n linguis ics. KEYWORDS: syn ac ic ela ions, ela ion be ween syn ac ic subjec and p edica e, in e dependency. ARTŪRAS JUDŽENTIS Vilniaus dailės akademija Mai onio g. 6, LT-01124 Vilnius [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed]