scieee Open visual document viewer

Labializuotų bendrinės lietuvių kalbos balsių eksperimentinis tyrimas

Edita Ledichova

Abstract

    Apie labializaciją lietuvių kalbotyroje pradėta kalbėti dar XX a. viduryje. Jau tuomet buvo pastebėta, kad balsiai, atsidūrę šalia lūpinių priebalsių ar balsių, pasižymi kitokiomis akustinėmis ir artikuliacinėmis ypatybėmis. Tačiau jokių išsamių eksperimentų iki šiol nebuvo atlikta, pastebėjimai ir išvados buvo daromos remiantis tik klausa arba nedideliais žvalgomojo pobūdžio tyrimais. Šis darbas – vienas iš pirmųjų bandymų eksperimentinio tyrimo būdu išsiaiškinti labializacijos poveikį lietuvių bendrinės kalbos ilgiesiems ir trumpiesiems balsiams. Labializuotų alofonų kokybinės charakteristikos analizuojamos lyginant natūralių ir dirbtinių žodžių balsių tarimo duomenis su izoliuotai ištartais garsais. Eksperimentinio tyrimo rezultatai rodo, kad ryškiausiai skiriasi labializuotų alofonų trečiosios formantės (F3) duomenys. Antrosios formantės (F2) reikšmių kitimas taip pat labai tendencingas, tačiau labializacijos poveikis užpakalinės ir priešakinės eilės balsiams skirtingas. Mažiausiai labializuoti ir nelabializuoti alofonai skiriasi pirmosios formantės (F1) padėtimi spektre. Formančių F1, F2 ir F3 reikšmių vertinimas atskleidė, kad pagal kompaktiškumą (difuziškumą), bemoliškumą, tonalumą ir įtempimą CpVCp pozicijos alofonai kokybiškai taip pat skiriasi nuo izoliuotai ištartų balsių variantų.

Full text

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 EDITA LEDICHOVA Lie u ių kalbos ins i u as LABIALIZUOT BENDRINS LIETUVI TALVOS BALSI TERMINAS EXPERIMENTINAS ESMINIAI VOZŽI: koa ikuliacija; labialização; qualidade balsio; alo onas. ANOTACIA Sob e labialização dos li uanos kalbo y oje começado ala ainda XX a. meu yie. Já en ão oi no ado que as ozes, a isū adas ao lado lūpinių p iebalsių ou balsių, se ca ac e izam po ou as singula es acús icas e a iculiacinėmis qualidades. No en an o nenhuma de alha de expe imen os a é ago a não oi ei a, obse ações e conclusões emian is ik klausa a ba nedideliais ž algomojo pobūdžio y imais. Šis da bas – ienas iš pi mųjų bandymų ekspe imen inio y imo būdu išsiaiškin i labializacijos po eikį lie u ių bend inės kalbos ilgiesiems i o am ei as umpiá ios balsiões. Labializuados alo onos quali a i as ca ac e ís icas analisadas compa ando dados de alamen o de pala as balsias na u ais e a i iciais com isoliuo ai p onunciados sons. Os esul ados do es udo expe imen al mos am que di e em mais b ilhan emen e labializuados alo onos e cei a o man ês (F3) dados. Segunda o man ês (F2) a iação signi ica i os ambém mui o endcen e, po ém e ei o labialização pa a ozias zaqualinês e dian eakinês da linha di e en e. Mínimas labializadas e não labializadas alo onai di e em p imei a o man ês (F1) ajudimi espec e. Fo manças F1, F2 e F3 a aliação signi ica i os e elou, que de aco do com compac aškumą (di uziškumą), bemoliškumą, onalumą e į empimą CpVCp posições alo onai quali i amen e ambém di e em do isoliuo ai iš a ų balsių a ian ų. ĮVADAS Nos abalhos de oné ica das línguas Li uãs conside á el a enção é dedicada expe imen acionais das línguas comuni á ias li uanas e a mių balsių (Pake ys 1982; 1 Kaukėnienė 2002: 4159; 2003: 3547; 2004: 199 211; Gi denis 2003: 222; Ja osla ienė 2014: 6884; 2015; Ja osla ienė e k . 2019 e k .) ou con abalsiões (Vai ke ičiū ė 2010: 7290; Mikalausė 1975; Kliukienė 1994: 4352; 1995: 5868; 2011; De eške ičiū ė 2008: 1519; De eške ičiū ė, Kazlauskienė 2009: 98111; Amb aze ičius 2012: 510; U bana: 1318; U bana, Ind ičėne 2016: 1965 4677; U bana: 4679; U bana ičienė 2019 e k . e c.) são a iculados, mas baseados em es udos de balsa e de assembleia ou em esc i os da língua li uana, baseados na ida pública (ĮP 2011). 1 Bend ine kalba šiame s aipsnyje laikoma aisyklinga, žodyno, g ama ikos, ašybos i sky ybos no momis EDITA LEDICHOVA. Labializuo as bend ines balsios da língua li uanas es udo expe imen al | 2 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 coa iculiação en endimen os de julgamen o ainda es á al ando. Is i i e desc e e apenas alguns 2 casos de in e ação de sons (Vai ke ičiū ė: 207 1960; Gi denis, Kubiliū ė-Kliukienė 1982: 3038; Kliukienė 2002: 3349; Ja osla ienė 2010: 133139; 152158; 2013: 105125; Ledicho a 2012: 7685; Kliukienė, Raudžiū ė 2013: 111119; Amb aze ičius, Leskauskai ė 2014; Ja osla ienė 2019 e k . e c.). No malmen e são dis inguidos dois casos de coa iculação no luxo da língua: assimiliação e akomodação (Pake ys 2003: 178179; Thomas 2010: 174, 293294). Assimiliação o al ou pa cial supa aşamen o de som com ou os sons da mesma ou adjacen e pala a, mudando aquele som alo onológico (LKE 2008: 36). Po exemplo, p iebalsį [p] pode subs i ui p iebalsis [b]: lìpa ['ljɪp]: lìpda o 3 ['ljɪbdʋoː]. O akomodação al combinação de sons, que ge almen e não p o oca ocos onemí, oco e apenas insigni icas mudanças de som; esul ado des e p ocesso daqueles mesmos onemos a ian es, ou alo onai. Na esc i a ais mudanças de sons ge almen e não e le em (Pake ys 2003: 189). Nes e a igo a a-se um dos ipos de acomodação labialização. Labialização (la . labialis lūpinis), ou lūpinima, é de inida de inida como nelūpinio i imas do som Lade oged, Johnson 2014: 245), po isso lūpiniu. Ją lemia ga so a imas papildomai a kišan lūpas į p iekį (Lade oged, Maddieson 2008: 356; pailgėja bu nos e mė e pažemėja emb as do som (LKE 2008: 296), po ém, como e em odos os casos de acomodação, é apenas pa cial combinação de sons, nekeičiando os sinais di e enciais do som e da língua (ou a mes) onemínicas. Embo a nos abalhos dos pesquisado es da linguo y os li uãs o e mo labialização mencione bas an e equen emen e, de alhas de pesquisas de sons labializuados nãolégama. Jus iça, Elžbie a Mikalauskai ė (1975: 12) e An anas Pake ys (2003: 192) em seus negócios de oné ica zazemena sob e possi el lūpinių p iebalsių e ei o aos ozios, po ém mais amplamen e examinados e de manei a expe imen al con i mados em essesž algų nesiima, e e em ou os abalhos de oné ica da língua li uãs desc i as apenas comun iausios labializacijos peculia idades. 4 2 Coa iculação (angl. coa icula ion) de ine-se como coalizão de sons adjacen es, susci ando po causa olydaus a o ocal da ans o mação a ou o som a i (Lade oged, Johnson 2014: 75). 3 Bend inês abalhos de oné ica de línguas li uanas e a mių ge almen e são usados esc i os de li uãs one icas abėcėlės, po ém endo em is a que os esul ados do es udo ossem mais comp eensí eis e de ou as línguas pesquisado es, aplicada a igo pad onizada uni e sali C iada pela Associação In e nacional de Foné ica (TFA, angl. In e na ional sons da língua li uãs Phone ic Alphabe [IPA], plačiau dėl TFA ašmenų ž . Ball i k . 2018: 155–164; dėl TFA simbolių aikymo bend inės ansmi idos possibilidades s . Ja osla ienė 2017: 196218; Kazlauskienė 2018: 1819, 5455, 57, sob e a aplicação a mių sons ans e idos s . Bakšienė, Čepai ienė 2017: 105135). Na abėcėlė one á ia in e nacional os habi uais sinais de ki cio não usam-se, só o símbolo ' ma cado o p incipal ki is. No en an o, na língua li uana é necessá io di e en emen e ma ca i agaliamen e e i ap adicialmen e ki čiuo os skiemenis, po isso nes e abalho baseia-se As os Kazlauskienės p opos o p iegaidžių ma cėjimu: 1' i ap adė, 2' i agalė p iegaidė (Kazlauskienė 2018: 19). 4 Po an o, o e mo labialização é bas an e equen emen e usado nos abalhos dos in es igado es a minos, ela é ca ac e ís ica anykš ėnams e kupiškėnams (Salys 1992: 119120; Zinke ičius 1994: 6889; 2006: 8669; LKTCh 2004: 142, 152; Ma ke ičienė: 305; Balčiūnienė e k . 47 2017: 196), quando se a a de baixos a iculações de sons, ais como klaipėdių, k e ingiškių, plungiškių (Gi denis, Riaubišky ė, 1992: 92; Zinke ičius 1994: 122; LKTCh 2004: 272; 2008: 296). EDITA LEDICHOVA. Labializuo as bend ines balsios da língua li uanas es udo expe imen al | 3 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Nos abalhos de linguo y as es angei as os p incipais p incípios labialização já bas an e de alhadamen e examina e desc e e . Os mais impo an es aços quali a i os de osios labializados (F3) o mančių eikšmių ki imas. Nus a y as labai yškus p iešakinės eilės balsių F2 eikšmių são conside ados a segunda (F2 ) e e cei a diminuição, lhes a isú ando ao lado lápidos p ibalssias, e as ozes da asei a linha de ido ao e ei o labialização mais equen emen e endem em con aakότερη a iculação, i. i. seus F2 mais equen emen e essoa na á ea de equências mais al as; além disso, en e lūpinių p iebalsių esančių balsių F3 signi icações são lemesnių dažnių (S e ens, House 1963: 111128; Ohde, Sha 1975: 923927; S ange e k . 1976: 213224; Hillenb and e k . 2001: 748763; Flemming 2002: 22; S einlen 2005: 8791, 101106, 118122; 2011: 49; Thomas Fle che , Buche 2014: 98; Renwick 2014: 186; Sylak-Glassman 2014: 1738; Beeley 2015 e k .). Ryškesnio p imei a p imei a o man ês quali a i o al e imo, ligado com labialização, expe imen acionais y imais nãož iksuada. O obje i o des e abalho mé odo de es udo expe imen al examine de o ma coe en e e de alhada e desc e e e ei o labialização das li uanas bend inas línguas longas [ɑː, oː, uː, æː, eː, iː] e cu as [, 5 ɔ, , ɪ, ɛ] balsios qualidade sinais. Le am-se a e as: 1) c ia base de pala as de pesquisa; 2) 6 encon a dic o ios adequados e g a a pala as in es iga i as; 3) po p og amas especiais ealiza es udos expe imen ais de qualidade alo onos; 4) compa a e desc e e labializuados e isoliuados balsios a iados acús icos požymius. 1. TYRIMO METODIKA In es igimen o cons i ui duas pa es. P imei amen e o am in es igadas na u ais pala as de língua li uãs, 7 p incipalmen e diskiemenios, balsias: [ɑː] bãbą [2'bɑːbɑː], pãpadę [2'pɑːpdjæː]; [oː] bbos [1'boːboːs], põpo [2'poːpoː]; [uː] būbų [2'buːbuː], pūpso [2'puːpsoː]; [æː] bbę [2'bjæːbjæː], pplę [2'pjæːpjljæː]; [eː] bėbė [2'bjeːbjeː], pėpė [2'pjeːpjeː]; [iː] iebbė [ jɪɛ1'bjiːbjeː], ppė [2'pjiːpjeː]; [] bàbsi ['bpjsjɪ], pàpsi 5 Ti as e ei os de labialização pa a alsi, que es ão en e lūpinių p iebalsių [p], [b] (g a iicamen e in es igamoji pozicija oznacia CpVCp). 6 Embo a na con empo ânea linguís ica li uana man enha-se opinião de que kadɪɛ/ e i uɔ/ alboje unciona como os ozes longos (Bace ičiū ė 2002: 517; Gi denis 2003: 102104; 2009: 213242), po ém es es i a do alzamen o dos sons e desc ição di e em do es udo dos sons de a iculação cons an e e desc ição, po isso no es udo expe imen al eles não o am incluídos. 7 Sendo cons uída a base de in es igá eis pala as de línguas li uanas na u ais e alcançando quan o mais p ecisles esul ados de pesquisa expe imen al, es o ça-se que quan o mais pala as in es igá eis ossem bískiemenas e, se só possí el, in es igamiais ozes ossem usados en e a mesma a iculação de luga es p iebalsias e i esse a mesma one ines sąlygas dažnai būna sudė inga, aigi į y imą eko į auk i ieną ki ą iskiemenį a i ap adę p iegaidę u in į ( i agalę) p iegaidę. No en an o ideais o ma pala a. EDITA LEDICHOVA. Labializuo ų bend inės lie u ių kalbos balsių ekspe imen inis y imas | 4 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 ['ppjsjɪ]; [ɔ] bòbo ['bɔboː], pòpo ['pɔpoː]; [] bùbų ['bbuː], pùpų ['ppuː]; [ɪ] bìblija ['bjɪbjljɪjɛ], pìpkį ['pjɪpjkjiː]; [] bèby i ['bjɛbjiː jɪ], pèpsi ['pjɛpjsjɪɛ]. A segunda pa e do es udo cons i ui de di b ines 8 pala as, i. y. endo em con a as ca ac e ís icas da es u u a de pala as da língua li uânica a i icialmen e cons i uídos, mas li uãs alan es não assun os de pala as, oɑ: [ɑː] baba [bɑːbɑː], papa [pɑːpɑː]; [oː] bobo [boːboː], popo [poːpoː]; 9 [uː] būbū [buːbuː], pūpū [puːpuː]; [æː] bebe [bjæːbjæː], pepe [pjæːpjæː]; [eː] bėbė [bjeːbjeː], pėpė [pjeːpjeː]; [iː] byby [bjiːbjiː], pypy [pjiːpjiː]; [] baba [bb], papa [pp]; [ɔ] bobo [bɔbɔ], popo [pɔpɔ]; [] bubu [bb], pupu [pp]; [ɪ] bibi [bjɪbjɪ], pipi [pjɪpjɪ]; [] bebe [bjɛbjɛ], pepe [pjɛpjɛ]. Es as pala as co espondem idealiuosos es udo expe imen al exempla es, pois pe mi e compa adamuoju modo nag inė i balsius, a ojamus a p os pačios a ikuliacijos ie os p iebalsių. Na ū alių e a i iciais pala as balsiniai alo onai compa a com isoliuo ai из a ų balsių qualidade 10 sinais. Isoliuo ai, i. i. sem nenhum con ex o, p onuncia os sons e le e na u alą a iculiação. Ta iando eles a i im-se da izinhos sons in luência bem como de ou os a o es, endo signi icância pa ame os de qualidade mudanças, po an o al oz é mais p óximo acus iniam e alonui. Além disso, isoliuo as e compa ação de osios из a as no luxo da língua pe mi e es abelece alo onos di e ências de sinais quali a i os. Isoliuo ou oz oi ap esen ado em cu a cons a aojamosios in onação sen ença, po exemplo, eu a iu ilgąjį [ɑː], eu a iu ilgąjį [iː] e k . Dik o ių solici ada sen ências eci adas no maliu empu, nada especialmen e não abebêcendo e nãopailginando, an es ex e iando o in es iga i o ozį aze nedidelę pausa. Em mui os abalhos de oné ica expe imen al li uanas, po ém, as signi icâncias dos balsios o manços são calculadas omando oda a mediu k de signi ica i os o manços do som es udado (ž . A kočai y ė 2002; Kazlauskai ė 2002a; Bace ičiū ė 2004; Kaukėnienė 2004; Leskauskai ė 2004; T umpa 2005; Mu inienė 2007), assim desc end inam não só a pa e es acioná ia do som, mas e os segmen os iniciais e inais da pa e pe eiklados, p incipalmen e in luenciados po coa iculações com g e imais de som. Po an o, ao ealiza es e es udo os alo es o man es de sons calculados de ou a o ma: alo one oi di idido em 3 pa es e calculados segmen o de início (I posição), da es aciona iosa pa e do meio (II posição) e inal 8 De aco do com al me odiká de pesquisa, conside á el núme o de pesquisas expe imen ais de in e ação de sons ealizada no es angei o (p z. : Whalen 1990: 149176; Ma chal, Ha dcas le 1993: 137153; Boyce, Epsy-Wilson 1997: 37413753; He ick 2007: 231254; S ange e k . 76 2007: 11111129; Maxwell e k . 2015; Zellou, Pycha, 2018: 124), deles é ealizada e dados oné icos da língua li uana (Ledicho a 2012:85; G igo je s, Ja osla ienė 2014: 3549). 9 As pala as a i iciais ki čio ou p iegaidês não êm, po an o skiemuo, que os in o man es p ecisa am en a iza , oi pab auk as. 10 Isoliuo ai i a os balsiões não p ecisa con undi com Joneso ca dinalinhas ozias uni e salmen e econhecidos balsios qualidade e alões, que são usados como eó icos cons u a pa a desc e e ce os idiomas ou a minos balsinho, mas não coincida com ealiisiais cuja seque conc e as ozias do idioma (plačiau e . Ja osla ienė, Kaukėnienė 2004: 2538; sob e sepa as Li uânia šnek ų izoliuo ai supos os balsios acus inių e a ikuliacinių cha ak e is ikų compa ado com Joneso ca dinalinas ozes s . : Mu inienė 1998: 91−105; Bace ičiū ė 2000: 13−17; Leskauskai ė 2000: 83−94; Kazlauskai ė 2002b: 61−78; U bana ičienė 2004: 65−80 e k . ). EDITA LEDICHOVA. Labializuo as bend ines balsios da língua li uanas es udo expe imen al | 5 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 (III posição), i. y. 1/3 da pa e sono a, o manças signi icâncias. Do o al esboçadas 1056 ealizações de alo onos labializuados. Ma é iaga pa a expe imen o ecolha Vilniaus cidade. Es udos des inados aos exempla es in oduze am dois di o iai homens: A. S. (23 m.) e K. B. (22 m.), kilę do aka ų aukš aičių a mės plo o, u in ys boa a į da língua bend inė lie u ių e a i ia ja comunicaujan ys na ida co idiana. P ecisamen e os ep esen an es des a á ea da a mia melho man êm longa quan idade de alsias, e a p óp ia a mia one ís ica sis ema e g ama ís ica sanda a quase é a mesma que bend ines li uãos de línguas (LKE 2008: 310). Ti iam ma e ial da g a ação ambos os di o es e am da Academia de Música do cu so III da especialidade de meis idade ac o ino. Jų a ikuliacija be obse imų ūkumų, a is co esponde às no mas da língua bend inês li uanas. Que aos di o es não osse cla o o obje i o do es udo e eles não pudessem exe ce in luência aos esul ados do expe imen o, as pala as es udadas o am o necidas andomine o dem, além disso, inse ida in es igação des a bios analogicas es u u a de pala as. In es imoji ma e ial insc e ida man endo a habi ual, na u al dos empos de linguagem, uni o m, emociamen e neu alia nomina i ine in onação, no inal da pala a nenuleidando o o. cada in o man e o necus pala as en ou con abilé ês ezes. Pa a as g a ações segmen a e análise espec al ealiza u ilizou-se compu ado ine cien is as da Uni e sidade de Ams e dã Paulio Boe smos e Da ido Weeninko c iado p og ama de p ocessamen o e análise de sons PRAAT. Aplicando ela, calculadas p imei os qua o dos o manças (F1, F2, F3, F4) signi icanças he cais (Hz), o man ês signi icado no abalho conside adas 10 he cões p ecisão sua izadas do som do começo, s aciona iosios pa e (midu io) e inal o man ês. A im de desc e e mais p ecisamen e as elações quali a i as dos alo onos analisados, de aco do com a inicial, es aciona iosa e inal a iculação posições p imei o, segundo e e cei o o mando alo es (Hz) calcula os seguin es pa âme os acús icos dos sons: compac idade (C), onalidade (T), bemoliedade (b), di uziabilidade (d ) e empenimo (į ). A i me iniai ações ealizadas p og amas paco e Mic oso O ice ele ine skaičiuokle Excel, que, de aco do Raimundo G. Pio o skio (Пиотровский 1960: 2438) c iada a me odik a pesquisa calculou índices de segmen os i os. Os esul ados ob idos ajudam a a alia , como kin a alo ono qualidade ele p onunciando isoliuo o e jun a com p ibalsias, ambém que pa e do segmen o es udado começo, s aciona ioji pa e ( idu ys) ou pabaiga mais eicacia koa ikuliação. De aco do Bladon e Fan o o mula (Bladon, Fan 1978: 23) adicionalmen e calculada a chamada e e i ios da segunda o man ês (F2') signi icação. EDITA LEDICHOVA. Labializuo ų bend inės lie u ių kalbos balsių ekspe imen inis y imas | 6 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 c calcula-se assumindo que B2 = 67 Hz, e K( ) = 12 · F2/1400, segundo es a ó mula: En e ba kus os esul ados con e idos segundo a ó mula de T aunmülle (T aunmülle 1988: 97). Ba k = 26,81/ (1 + (1960/ )) 0,53. G á icamen e compa ados a ian es de balsias as elações ep esen am-se psichoacus inėje F2' F1 espaço ê. Nela as alo onias es ud ieis signi icados 1 ba ko amanho (z) diâme o cí culos, e as dis âncias en e cí culos indicam o g au de pe cebamó ia qualidade di e ência: quan o mais cí culos a as adas umas das ou as, mais o e di e em quali i amen e os sons (Ja osla ienė 2015: 5). A i ma-se que al imagem de elações balsias iksliau pe eikia klausos ypa umus, nes a siž elgiama į loga i minę su okimo p igim į (G igo je s 2013: 303). 2. RABIALIZOOTH LONGE E TRUMPE BALSES KOKYBS TRILA RESULTADAS Labializuados balsios a aliação é ealizada compa ando seus começo, s aciona iosa pa e (midu io) e inal p imei os ês o manças (F1, F2 e F3) signi icados com os co esponden es isoliuo ai is a as balsios o manças signi icm […] explica-se, qual pa e do alo ono i iado mais é in luenciada pelo lípnio do p iebalsio. Na li e a u a acadêmica (p.g.: Lade oged 2008: 440; K ug, Schlü e 2013: 234; Ca ignan e k . 2017: 363; Wayland 2019: 170) a i ma-se que a p imei a o man ê F1 é a e idamen e p opo cinga ao le an amen o da língua, i. e. quan o es a o man ê o mais baixa, an o a língua mais ele ada e o som mais echado; a segunda o man ê F2 é elacionada com a língua ho izon aliu mo ėjim, i. i. quan o es a o man ê supe io , an o som con aakesnis. Ac edi a-se que desc e endo acús icas balsias de peculia idades bas a F1 e F2 signi ica i os, ou as signi ica i as ge almen e ansmi em apenas exp essy inę in o mações ou indi idualias ca ac e ís icas ocais (plg. (1) (2) (3) ; . EDITA LEDICHOVA. Labializuo as bend inês expe imen al de línguas balsias li uanas | 7 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Gi denis 2003: 221–222; Lade oged 2008: 48). Tačiau, kaip a skleis šio y imo ezul a ai, kai ku iais e cei a o man ê F3 casos dados podem se pa icula men e impo an es di e enciando balsinhos alo ones. 2.1. Na ū alių pala as longas ozes P ima iamen e analisadas em pala as na u ais esca adas longos labializuados alo onos cha ak e is ikos, o ada ezul a ai lyginami su di b inių žodžių y imo duomenimis. Analogiškai espec inas desc i as e cu os labializuados bem isoliuo ai esca ados osios ca ac e ís icas. 1 LENTEL. Na ū iais pala as de labializuo as e isoliuo ai из a as longųjų balsių [ɑː], [oː], [uː], [æː], [eː], [iː] qualidade sinais Ga sas 1180 1180 1180 1180 Pozição F1 F2 F3 C b T d 2010 II 450 450 565 500 [ɑː] 810 1250 70 26 26 923 440 141 730 730 1180 1180 Cp[ɑː]Cp 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 11 I 500 800 860 860 860 870 870 870 880 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 III 790 1290 2470 915 106 69 500 530 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 Cp[oː]Cp 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 Cp[uː]Cp 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 Cp[æː]Cp 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 Cp[eː]Cp 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 Cp[iː]Cp 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 1180 No as: I balsio início, II meio, III im; lauž á ios skliaus os indicam isoliuo ai p onunciado balsio o manços e suas a aliações signi icâncias. Išanaliza os na u ais pala as longas labializuadas osiões o mando endências de mudança de signi ica i os, e ec uando uma a aliação de pa ame os quali a i os (ž . 1 abelę) e ob idos esul ados EDITA LEDICHOVA. Labializuo as bend inês expe imen al de línguas balsias li uanas | 8 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 compa ando com isoliuo ai is a as osiões dados, pode aze algumas p imá ias conclusões (jas pe eikia 1 igu a.). Riškesni labializuo as balsias da p imei a o man ês (F1) di e enças signi ica i as зафиксировать только среднего подъема балисий [oː] и [eː] между lūpных прибалсий находящих алофоновых F1 немного выше чем соответствующая изолютаи из a ных балисий o man ě, поэтому они должны быть немного открытesni. S ip esnė coa iculação in luência labializuo o [oː] F1 signi icados de e minada a aliando s aciona iąją e galina a iculação posições (plg. Cp[oː]Cp F1 = 550 Hz, 440 Hz e [oː] F1 = 470 Hz; ainda plg. 500 Hz e 470 Hz), e labializuo o [eː] odas ês posições so e am uma mui o semelhan e g e F1 oposições in luência (plg Cp[eː]Cp F1 = 450 Hz, 450 Hz, 560 Hz e [eː] F1 = 390 Hz). Ou as i as dos balsíns alo onões esul ados de algum signi ica i o quali a i o p imei a o mação de ou o espec e não indicam. Mui os mais b ilhan es labializuados e nonabializuados alo onos segunda o man ês signi ica i os di e enmai. Eles, como pode obse a -se, elacionados com balsias a imo eile. Ilgões zaqualinhas ilei as labializuadas balsias [ɑː], [oː], [uː] alo onos F2 são mais al as equências, po an o es es alo onas de em se conside adas como an esakula es a iculações do que isoliuo ai p onuncia [p], [b], en e as quais o am labializadas oejias, ambém a iculá eis dian eakine po pa e bu nos lūudusis o ma abiem clipū om, o emen e p ispa uma ou a. Dizendo ais p iebalsius, um pouco pa a a en e pasislega e ližu is. Assim na u al, que depois disso dizendo balsį balsiai. Tai iš ik ųjų labai ikė ina, nes p iebalsiai do idioma pada gai nespėja ol a -se em zaqalalinę padė į e zaqalalinės eilės ozes p onunciam quan o p iešakesni. Labializuo as an esakinês linhas [æː], [eː] e [iː] alo onos F2 signi icâncias meno es do que isoliuo ai supos os balsios a iados. Em elação à a iculação es e elacionamen o de e ia se in e p e ado assim: a língua puxa-se de ol a pa a o íe o gomu io e supos a ozis zainakalėja. Nus a y a, kad koa ikuliacija s ip iau eikia EDITA LEDICHOVA. Labializuo as bend ines balsios da língua li uanas es udo expe imen al | 9 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 p adinę a (i ) galina do segmen o in es igado pa e, po ém e odo lūpinių p iebalsių [p], [b] eikiamas alo onas qualybiškai mui o di e e do isoliuo ai sup emo balsio a ian o. Te cei a o man ês sen idos do ou o di eção ambém mui o endencinga em odos os casos e de odos in es iga i o labializuo o balsio a iculiação posições F3 ge okai lemesnių dažnių. signi ica i os esul ados do es udo expe imen al con i mam pesquisado es es angei os de oné ica (S e ens, House 1963: 111128; Ohde, Sha 1975: 923927; Hillenb and e k . 2001: 748763; Cole e Pi 2010: 167184; Paille eau ainda concluí am sob e endências de mudança de signi ica i os da segunda o man e, ambém pa emia Edwa do Flemming (2002: k 22), E iko R. Thomas (2011: 49), Helenos Beeley e And ew Buche io, Jane os Fle che (2014: 98) a idéia de que a labialização es á mais elacionada com a diminuição do e cei o o man e. A aca-se a a enção que a p imei a o man ês signi ica i os al e im mui o blankus e, como pode-se suspei a , pouco esusijęs com labialização. Sob e yškesnius F1 ski ums ne ašo e especialis as de oné ica es angei os. Fo manços esul ados de a aliação signi ica i os ambém pe mi e aze algumas conclusões p imá ias, mudanças de p op iedades melho e le em iesa, nus a y os endencijos i gi y a glaudžiai susijusios su p igim inėmis balsių akus inėmis sa ybėmis. Žemu inio pakilimo balsiai iš p igim ies y a kompak iniai, odėl jų alo onų akus inių kompak iškumo indeksai. En e lūpá ios p iebalsios [p], [b] exis indo do declínio in e io [ɑː] é meno de kompak iškumo do que isoliuo as [ɑː] (plg. Cp[ɑː]Cp C = 908, 915 e [ɑː] C = 923), e do declínio in e io [æː] a icalizuo o alo ono kompak iškumo indekso signi icação de odas as ês posições de didulia (plg. Cp[æː]Cp Cp C = 869, 874, 876 e [æː] C = 866). Didesnês e labializuado médio ascenso balsio [eː] kompak iškumo indekso signi icanças (plg. Cp[eː]Cp C = 784, 786, 791 e [eː] C = 763). O al oes udio do ascensão pa a os o os mais impo an e índice di uziabilidade CpVCp posições alo onai inicial, s aciona iojoje e galinha a iculação posições são meno di uziškumo do que isoliuo ai p onuncia balsios a ian es (plg. Cp[uː]Cp d = 9300, 86 e [uː] d = 990; Cp[iː]Cp d = 1950, 2000, 2010 e [iː] d = 2100). Mažesnėmis di uzičnos i indekso signi icamem se ca ac e iza e odas ês labializoado médio ascensão [oː] a iculiação posições (plg. Cp[oː]Cp d = 640, 610 e [oː] d = 780). Bemoli de di e enças en e labializuadas e isoliuo ai из a as balsias a ian es cap u ada só in es igando [æː], [iː] e [uː]. Ta p lūpinių p iebalsių esan ys p iešakinės eilės [æː] e [iː] são bemoliškesni (plg. Cp[æː]Cp b = 106 e [æː] b = 105; Cp[iː]Cp b = 108 e [iː] b = 107) a iculiando eles a a i idade dos lūpų de e ia se a i esnė do que dizendo a oz isoliu. Espe a-se que bemolição indeksai a skleis e lūpinio balsio [uː] labialização g au, po ém lūpiniai p iebalsiai nepa yškina es ea ozui ípico 1 PAV. Na ū alių pala as de labializuo os (___) e isoliuo os (....) longųjų balsių spek ai doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 EDITA LEDICHOVA. Labializuo ų bend inės lie u ių kalbos balsių ekspe imen inis y imas | 16 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Tan o na u ais, quan o a i iciais pala as de pesquisa de cu os osios e elam os mesmos kokybinių pa ame ų ki imo endencijas, odėl oliau umpųjų balsių y imo duomenys ap a iami esul ados jun os, em des aquinho mais comum dėsningumus ou em discussão de alguns isolando-se casos. 3 LENTEL. Na ū iais pala as de labializuados e isoliuo ai из a as cu ųjų balsių [], [ɔ], [], [ɪ], [ɛ] qualidade sinais Ga sas 400 400 400 400 400 400 Pozição F1 F2 F3 C b T d II 450 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 400 400 400 Cp[]Cp 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 400 400 400 Cp[ɔ]Cp 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 750 I 410 900 Cp[]Cp 2520 860 112 106 690 710 III 380 1990 2560 772 107 610 1610 670 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 750 750 750 750 750 750 600 600 600 600 600 600 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 Cp[ɪ]Cp 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 Cp[ɛ]Cp 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 4 LENTEL. A i ícios de pala as labializuo as e isoliuo ai iz a as cu os balsios [], [ɔ], [], [ɪ], [ɛ] sinais de qualidade 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 Cp[]Cp 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 Cp[ɔ]Cp 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 EDITA LEDICHOVA. Labializuo ų bend inės lie u ių kalbos balsių ekspe imen inis y imas | 17 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 [] 580 580 890 920 918 299 910 II 850 875 112 190 720 820 [] 420 530 2600 810 2620 878 112 225 770 400 400 400 Cp[]Cp 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 890 107 380 632 1710 890 702 1702 593 580 980 770 8 10 30 360 300 300 300 300 300 300 350 250 250 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 250 250 250 250 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 Cp[ɪ]Cp 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 Cp[ɛ]Cp 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 400 Analisando an o na u ais (ž . 3 len . e 5 ig.) quan o a i iciais (ž . 4 len . e 6 ig.) esul ados do p onunciamen o de pala as no ou-se que mais b ilhan e di e ença de signi ica i os da p imei a o man ês ca ac e iza-se as ozes de ascensão in e io [], [ɛ] en e lūpinių p iebalsių [p], [b] esančių [ɛ], [] alo onų inicial, s aciona iosios e galinės a ikulia posições F1 são mais equen es do que iz a is a ian ų (plg. Cp[ɐ]Cp F1 = 670 Hz, 650 Hz, 640 Hz i [ɐ] F1 = 740 Hz; Cp[ɛ]Cp F1 = 500 Hz, 510 Hz i [ɛ] F1 = 650 Hz (na ū alių žodžių duomenys); Cp[ɐ]Cp F1 = 640 Hz, 690 Hz, 670 Hz i [ɐ] F1 = 740 balsių; Cp[ɛ]Cp F1 = 580 Hz, 610 Hz, 600 Hz e [ɛ] F1 = 650 Hz (dados de pala as a i icials)), po an o, pode-se pensa que a iculiuojan labializuo us alo onus ele amen o da língua g au maio e eles echa esni. Labializuo as [ɔ], [] e [ɪ] a ian es F1 signi icanças in es igando pala as na u ais ou a i iciais de nenhuma cla a di e ença quali a i a neiš yškina 1020 Hz a di e ença en e ligin ų posições pode se conside ada comple amen e ne eisšmingu. Va iação da segunda o man e signi ica gana endcingai, além disso, a elação analógica já discu idos dos esul ados de es udo de pala as na u ais longas [ g. 1 e 2 len .]: as zaxalinesas linhas labializua as [], [ɔ], [] alo onas F2 signi icâncias maio es, po an o odos eles de em se a aliados como an esakula es a iculações do que p onuncia isoliuo ai, e as zaakinas [ɪ], [ɛ] F2 são an es de linhas lemesiais, an o quan o se pode pensa que os a iculando a língua mais passe enka em e . Aquele a ibu o é ca ac e ís ico an o de pala as na u ais, quan o de a i iciais esul ados de pesquisa. É necessá io des aca que os dados signi ica i os o man es dos cu os osios EDITA LEDICHOVA. Labializuo as bend inês es udos expe imen ais de balsios da língua li uanas | 18 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 e ela não al ma can e di e imen o quali a i o como longų balsių, po ém F2 ki imas mui o cons an o us e pe mi e a i ma que isso não acon ecidinumas, e neabejo ina lūpinių p iebalsių [p], [b] in luência. Nuosecliauses, oda in es igadas alo onas e cei a g upei bend us kokybinius ezul a us odo o man ês dados de ês labializuo os [], [ɛ], [], [ɪ], [] alo onas a iculação de posições F3 mais baixa do que isoliuo ai de a as balsias a ias. Toda pesquisa expe imen al du an e emp iscuiu endência, cons a ada e de mui os es angei os oné ica especialis as (Flemming 2002: 22; Thomas 2011: 49; Fle che , Buche 2014: 98; Beeley 2015), pe mi e oassadamen e a i ma , que b škūs F3 esul ados de di e enças são elacionados com o e ei o da labialização. A aia-se a a enção que do maio di e enciamen o de signi icâncias o manças en e a inicial, s aciona iosa e inal a iculação posições nãož iksuada semelhan e lūpinių p iebalsių in lac aos esul ados qualidade ixada em odas as ijose alo onų a imo azėse. Maio de di e enças signi ica i as en e F1, F2 e F3 pala as na u ais s. a i iciais esul ados da pesquisa não es abelecida a in luência labialização pa a as a ian es es udadas cu as das osias em ambos os casos mui o panaši. Valo ação de signi ica i os o mamciais pe mi e ainda mais p ecisamen e desc e e cu os labializuados e isoliuo ai из a as alo onos peculia idades. En ep lūpinių p iebalsių esančių ijų i ų a ikuliacijos posições baixu ino subidimo [], [ɛ] a ian ų kompak iškumas é meno (plg. Cp[]Cp C = 891, 883, 878 e [] C = 904; Cp[ɛ]Cp C = 818, 823, 818 e [ɛ] C = 849 (dados de pala as na ú iais) e Cp[]Cp C = 881, 892, 890 e [] C = 904; Cp[ɛ]Cp C = 839, 844 e [ɛ] C = 849 (dados de pala as a i iciais)). Necessá io 5 PAV. Na ū alių pala as de (___) labializuo as e isoliuo as (....) cu os balsios espec ai 6 PAV. Espec a de pala as a i iciais (___) labializuo as e isoliuo as (....) cu os balsios chama i a enção, que i ian os ilguosius balsius de e minadas labializuo o baixu inio subilimo [æː] kompak iškumo EDITA LEDICHOVA. Labializuo as bend inês expe imen al de línguas balsias li uanas | 19 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 signi icações maio es do que signi icações, de e minado i ian isoliuo ai iz a ą balsio a ian e, a já ap a am labializuo am umpa balsio [ɛ] a ian e ca ac e ís ico compac aškumo meno . Do al ou ino pico de [], [ɪ] e médio pico de [ɔ] di uziškumo signi icâncias ligei amen e a ijuia, po ém in essa -se ce o ge al endências possí el. Na ū ales pala as labializa em [], [ɪ], [ɔ] alo onai inicial, s aciona iojoje e galinas a iculiações posições não ais di uziški como isoliuo ai p onuncia suas a ian es (plg. Cp[]Cp d = 690, 720 e [] d = 770; Cp[ɪ]Cp d = 1600, 1630, 1610 e [ɔ] d = 1690; Cp[ɔ]Cp d = 480, 490, 500 e [ɪ] d = 530). Resul ados de pesquisas de pala as a i iciais mos am que en e lūpinių p iebalsių exis indo [] ijose i ose a iculiações posições (plg. Cp[]Cp d = 730, 720, 760 e [] d = 770), [ɪ] s aciona iojoje e galinėje (plg. Cp[ɪ]Cp d = 1680, 1670 e [ɪ] d = 1690), [ɔ] P adinėje e s aciona iojoje (plg. Cp[ɔ]Cp d = 500, p onunciadas a ian es; neaba idas ases de a imo labializuo o a ian e di uziškumo g au maio . [] e [ɛ] alo ones ca ac e iza a i esnė lūpų a i idade do que isoliuo ai p onunciadas suas a ian es (plg. Cp[]Cp b = 107 e [] b = 106; Cp[ɛ]Cp b = 108 e [ɛ] b = 107 (na ū alių žodžių duomenys); Cp[]Cp b = 107 e [] b = 106; Cp[ɛ]Cp b = 106 e [ɛ] b = 105 (di b inių žodžių duomenys)). Ve dade, bemoliškumo indekso signi ica i os di e imen o en e ilgojo 520 i [ɔ] d = 530) ne oks di uziškas kaip izoliuo ai labializuo o e isoliuo ai p onunci o [ɑː] nãož iksuo a. A i a-se a a enção, que só a i ícios pala as de [ɔ], a am en e lūpinių p iebalsių, ca ac e ís ico maio bemoliškumo índice (plg. Cp[ɔ]Cp b = 110 e [] b Bemoliškumo indeksas odo, kad labializuo iems 109); pala as na u ais [ɔ] semoli-dade indekso signi icâncias ki imo ne iksua a. Reco de-se que de aco do com a segunda o man ê signi icados cla amen e se dis ingui am duas alsias g upos: labializadas zadalinhas ilei as ozes, cujos F2 signi icados maio es, e an esakinês ilei as ozes suas F2 signi icadas meno es. No en an o, analisando os pa âme os onalidade, cons a ou ou a elação: de odas en e lūpinių p iebalsių si uadas asei inhas e EDITA LEDICHOVA. Labializuo as bend ines balsias das línguas li uanas es udo expe imen al | 20 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 an esakinés linhas cu as [], [ɔ], [], [ɪ] e [ɛ], i as ijose a iculação posições, onalidade 12 signi icâncias maio es do que izoliuo ai из a as dessas a ian es balsias onalidade signi icâncias, po an o labializados alo onai de e ia se alo izini como al oėlesnio emb o (plg. Cp[]Cp T = 11, 51, 67 e [] T = 78; Cp[ɔ]Cp T 264, 257, 247 e [ɔ] T = 299; Cp[]Cp T = 106, 140, 144 e [] T = 225; Cp[ɪ]Cp T = i [ɪ] T = 593; Cp[ɛ]Cp T = 3752, 415, 252 e [ɛ] T = 375 [60] (dados de pala as); Cp[]Cp T = 22, 1, 18 e [] T = 78; Cp[ɔ]Cp T = 220, 249, 284 e [ɛɔ] T = 299; Cp[]Cp T = 195, 190, 211 e [] T = 225; Cp[ɪ]Cp T = 616, 614 e [ɪ] T = 593; Cp[ɛ]Cp T = 330, 325, 322 e [25] T = 252 [di b pala as]. Pon oie a, que consis en emen e a ian e pa âme o de qualidade é į empimas odos an o na u ais, quan o a i iciais pala as labializadas cu os alo onos de balsių dizem-se menos į emp as do idioma pada gais do que isola suas a ian es. Que en e lūpiais p iebalsias alo onai menos encansada, obse ada in es igando odos os balsios g upos. 12 Quan o mais baixo só i iá el labializuo o [ɪ] inicialinas a iculiação posição de onalumo pa âme o (plg. Cp[ɪ]Cp T = 592 e [ɪ] T = 593). EDITA LEDICHOVA. Labializuo as bend inês expe imen al de línguas balsias li uanas | 21 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 Balsias análises de elações (ž . 7 e 8 ig.) e elou que an o na u ais, quan o de pala as a i iciais žemu inio pakilimo umpieji labializuo i i izoliuo ai iš a i [ɐ] i [ɛ] a ian ai psichoakus inėje espa ês emg iscina a maio di e ença seus compa am os cí culos mui o cla amen e dis alêem um do A s umai neabejo inai leidžia eig i, kad alo onai su okiami kaip iš esmės kokybiškai ski ingi ga sai. ou o. Ti ieji balsio [ɪ] a ian es ambém de e ia se pe cebidos como quali i amen e di e en es, po ém suas compa amieji apsk i imai quan o menos u olę do que [], [ɛ] alo onų. Simila men e podem se pe cebidas e [] a ian es, só é necessá io apon a que as a ian es quali a i as das pala as na u ais balsias são maio es (apsk i imas não ocam umas às ou as) do que das pala as a i iciais balsias a iadas (apsk i imas não le emen e ocam em bo dis inas). M mínimo no psichoacus ônica espaço dis inguem labializa e isoliuo ai p onuncia [ɔ] a ian es apsk i imai ečdaliu e mais dengia um ao ou o, o que signi ica que alo onai de e se pe cebidos como mui o semelhan es, mas nãoapaças qualidade. Todas labializadas as ozes cu as, exce o na u ais pala as de [ɔ], pasislinkę a p ičiau psichoacus ines espaços cen o, e isolau e dessas alsias a ian es ocupa pe i e iškesnę padė į. Tokia endência de e minada e analisando longųjų a isios de si uação na psichoacus inha espa essa di e enças. 7 PAV. Na ū alių žodžių labializuo ų (žali cí culos) e isoliu-o ai de a as (gel oni apsk i imai) cu ųjų balsių elações psichoacus inėje e d ėje 8 PAV. A i iciais pala as labializuo as (žalia apsk i imai) e isoliuo ai iš a ų (gel oni apsk i imai) cu ųjų balsių elações psichoakus inėje e d ėje EDITA LEDICHOVA. Labializuo ų bend inės lie u ių kalbos balsių ekspe imen inis y imas | 22 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 IŠVADOS Es udando em po meno de pala as na u ais e a i iciais labializuados pa âme os de qualidade dos alo ones longos e cu os e compa ando os com isololiui ai dados de p onunciadas osias, de e minadas ais ca ac e ís icas das a ian es osias: 1. Mais b ilhan emen e e consis en emen e em odos os g upos de balsios di e e e cei a o man ês F3 dados de pala as na u ais e a i iciais labializuadas longos e cu os alo onos de odos i os a iculação posições, i. e. iniciais, s aciona ias e galinas, F3 signi icâncias são lemes equências. Taigi many ina, jog spek e aiškiausiai iš yškėjan ys ga so labializacijos požymiai pi miausia sie ini su ečiosios o man ės žemėjimu. 2. A segunda o man ê signi icações al e im ambém mui o yškus e endencing, po ém suas mudanças elacionadas com p igin ine balsių a imo eile. Na ū iais e a i iciais pala as labializuo as longas e cu as zaqualinhas linhas [ɑː], [], [oː], [ɔ], [uː], [] alo onas F2 signi icâncias mais al as eqüências do que isoliuo ai из a as alsias, de modo odos eles de e iam se quan o an esake a a a iculação; labializuados an esakinês ilei as [æː], [ɛ], [eː], [iː], [ɪ] a ian es F2 ezonuoja nemsnių eqünių diapazone, po an o eles p o a elmen e ca ac e iza zapakalesnė a ikuliacija. Regis a-se algo mais b ilhan e di e ença de signi ica i os da asei a ila de alsias segunda da o man e F2, de modo p esume que essas ozes so em ac es pio con abalsias [p], [b] e ei o; dian eakinês ilei as alsias a iação di eção pouco blankesnė, po ém a endência ge al man ém-se em odos os i ados alsias g upos. 3. Labialização e ei o da p imei a o man ês F1 signi icanças elacionado com in es igá eis osios subími só os longos oz de subida média [oː] e [eː] e os cu os oz de subida in e io [] e [kiusɛ] mos am b iskius F1 poslin espec e, po ém suas peculia idades quali a i as desiguodas. En ep lūpinių p iebalsių esančių [oː], [eː] alo onų F1 signi icâncias maio es, po an o eles de em se abe os do que isoliuo ai p onunciados a ian es, e labializuo ų [] e [ɛ] p imei a o man ė in e io do que isoliuo os balsių, aigi alo onai de em se alo ados como echados. Ou as longas e cu as ozes de nenhum mais b ilhan e p imei a o man ês posição de ou o espec o não mos am. 4. Os esul ados da a aliação das signi icâncias o mamças podem se esumidos como segue: 4.1. CpVCp pozicijoje esančių žemu inio pakilimo [ɑː], [ɐ], [ɛ] i idu inio pakilimo [eː] alo onų kompak iškumas mažesnis nei izoliuo ai iš a ų jų a ian ų, labializuo o žemu inio pakilimo [æː] odas as ês posições de a iculação maio es dos signi icados do a ian o kompak iškumo index; EDITA LEDICHOVA. Labializuo as bend inês expe imen al de línguas balsias li uanas | 23 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 al au ínio encilho [uː], [], [iː], [ɪ] bem como médio encilho [oː], [ɔ] alo onai e ela quan o ki okį elacionį labializa se i iá eis balsių a ian es inicial, s aciona ioe e ul e io a iculiação posições endem a se menos di uziški do que isoliuo ai p onunci i a ian es. 4.2 Em e mos de onalidade podem dis ingui -se os seguin es g upos de balsias in es iga i as: ilguosius labializuo us zaxalinesas [ɑː], [oː], [uː] alo onus, despoinhos de um maio g au de onalidade, aigi e aukš ėlesni emb u, e ilguosius labializuo us an es linhaes [æakin], [eː], [iː] a ian es, cuja onalidade CemespVCp posição é meno , aigi e emb as g au baixas; os cu os labializados za alinês e an esakinês ilei as ozes [], [ɔ], [], [ɛ], [ɪ] de e ia se alo izini como al oėlesnio emb o. 4.3. Bemolias de di e enças en e labializuadas e isoliuo ai is a as alo onas egis ada só in es igando [ɛ], [æː], [ˈiː], [iː] e [uː]: CpVCp posicionamen os esan ys a icula ões con aakinas [æː], [ɛ], [iː] e zapakalinas [] são bemoliškesni bemuliuando eles labios do que a i esnė a i idade de dize iso u dessas a ian es de o os; en e lūpinių p iebalsių es ando zazakalinės eilės [uː] alo on pasixymi mažesnėmis bemoliškumo eikšmėmis. 4.4. Comum labializuo us e isoliuo ai p onunci a us a ian es balsių dis inguindo požymis y a į empimas – isi CpVCp pozicijoje esan ys alo onai a ikuliuojami mažiau į emp ais qualybinis do idioma pada gais. 5. Labialização quan o mais o emen e a ua p adinha ou p adinha e galina longųjų alo onų a ikuliacijos posições. T umpųjų balsių g upo em maio di e ência en e compa ados inicial, es aciona iosios e inal posições nãož iksu a semelhan es lūpinių p iebalsių į aka esul ados qualidade es abelecidos em odas as pa es umpojo alo ono. 6. Maio quali a i os di e enças en e pala as na u ais e a i iciais não es abelecida labialização mui o semelhan e unciona an o no na u al luxo de linguagem a oja s, an o a i icialmen e cons i uídos pala as ca ac e ís icas, i. i. em odos os casos man ém-se a mesma di eção de mudança quali a i os signi ica i os. 7.A maio ia i as labializuadas e isoliuo ai из a as balsias psichoacus ininha acus ininha espa inha mos am aiškius di e enumus. Em pa icula isso se ala a espei o dos longos [oː], [uː], [æː], [eː] e cu os [], [ɛ] balsios a ian es as dis âncias en e labializuo as e isoliuo as alo onas sk i ulas psichoacus ônica espa emen e mos am mui o cla amen e, que essas balsias a ian es de em se pe cebidas como qualybiamen e di e en es sons; mais su apo ilgojo [iː] e umpojo [ɔ] a ian es compa amiais sk i uliai, aigi a di e ença quali a i a en e seus alo onų é insigni icil. EDITA LEDICHOVA. Labializuo as bend inês expe imen al de línguas balsias li uanas | 24 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 8.Labializados o osem ca ac e ís ico maio ou meno poslinkis psichoacus ológica espaço pa a o cen o, e isolados a ian es links a ocupa pe i e iškesnę padė į, i. i. expassės o sis ema coo dena i os qua cio pe aščiuose. LITERATŪRA A m b a z e i č i u s R y is 2010: Di e en ial Acous ical Cues o Pala alized s Nonpala alized P e ocalic Sonan s in Li huanian. – Žmogus i žodis 12(1), 5–10. A m b a z e i č i u s R y i s 2012: Loci o Pala alized s Nonpala alized P e ocalic Plosi es in Li huanian. – Žmogus i žodis 14(1), 13–18. A m b a z e i č i u s R y is , L e s k a u s k a i ė A s a 2014: P iebalsių akus inės ypa ybės: pala alizacija i balsingumas, Kaunas: Technologija. A k o č a i y ė D a i a 2002: Pie ų žemaičių aseiniškių p ozodija i okalizmas, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o leidykla. B a c e i č i ū ė R i ma 2000: Lukšių šnek os izoliuo ų balsių y imas. – Kalbo y a 48(1)–49(1), 5–18. B a c e i č i ū ė R i ma 2002: Lie u ių kalbos kin amųjų ga sų [ie], [uo] ekspe imen inė analizė. – Kalbo y a 51(1), 5–17. B a c e i č i ū ė R i ma 2004: Šakių šnek os p ozodija i okalizmas, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o leidykla. B a k š i e n ė R i m a , Č e p a i i e n ė A g n ė 2017: Ta p au inės one inės abėcėlės aikymo lie u ių a mių ga sams galimybės. – Bal is ica 52(1), 105–135. DOI: 10.15388/Bal is ica.52.1.2303. Ba l č i ū n i e n ė A s a , R i n k a u s k i e n ė R e g i n a , M e i l i ū n a i ė V io le a 2017: Kupiškėnų i u eniškių pa ibio šnek ų one inė kai a XXI a.: Vabalninko, Da šiškių i Salamiesčio punk ų a ejis. – Li uanis ica 63, 38–60. Ba l l M a in J., H o w a d S a a J., M i l le K i k 2018: Re isions o he ex IPA Cha . – Jou nal o he In e na ional Phone ic Associa ion 48(2), 155–164. DOI: 10.1017/S0025100317000147. Be e le y H e le n a 2015: B i ish English [kw], [k], and [w] Dis inc ion in Back Round Vowel Con ex s. – ICPhS. P ieiga in e ne e: EDITA LEDICHOVA. Labializuo ų bend inės lie u ių kalbos balsių ekspe imen inis y imas | 25 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 h ps://www.academia.edu/14852799/B i ish_English_kw_k_and_w_dis inc ion_in_back_ ound_ owel_con ex s. B la d o n A n ho n y, Fa n G u n na 1978: A Two- o man Model and he Ca dinal Vowels. – Speech T ansmission Labo a o y – Qua e ly P og ess and S a us Repo 1, S ockholm: KTH, 1–8. Bo yc e S u z a n n e , E sp y- W i lso n C a o l Y . 1997: Coa icula o y S abili y in Ame ican English / /. – Jou nal o he Acous ical Socie y o Ame ica 101(6), 3741–3753. Bu c h e A n d e w , F le c he J a n e 2014: Sound Pa e ns o Aus alian Languages. – The Languages and Linguis ics o Aus alia. The Wo ld o Linguis ics 3, De G uy e Mou on, Be lin, Ge many, 89–136. Ca ig n a n C h is o p h e , X i me n e s A w e n B., S h a w J a s o n A. 2017: A Compa ison o Acous ic and A icula o y Me hods o Analysing Vowel Di e ences ac oss Dialec s: Da a om Ame ican and Aus alian English. – Jou nal o he Acous ical Socie y o Ame ica 142, 363–377. Co le J e n n i e S . , L i n e b a u g h G a y, Mu n s o n C h e ye n n e , M c M u a y B ob 2010: Unmasking he Acous ic E ec s o Vowel- o- owel Coa icula ion: A S a is ical Modeling App oach. – Jou nal o Phone ics 38(2), 167–184. D e e š k e i č i ū ė S ig i a 2008: Dėl lie u ių kalbos sklandžiųjų p iebalsių kiekybės. – Žmogus i žodis 10(1), 15–19. De e š k e i č i ū ė S i g i a , K a z l a u s k i e n ė A s a 2009: Dusliųjų sp ogs amųjų p iebalsių spek inė analizė i jų sp ogimo ukmė. – Ga sas i jo y imo aspek ai: me odologija i p ak ika, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 98–111. F le m m i n g E d w a d 2002: Audi o y Rep esen a ions in Phonology, Rou ledge, New Yo k. G i d e n is A le k s a s 2003: Teo iniai lie u ių onologijos pag indai, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. G i d e n is A le k s a s 2009: Vadinamųjų su ap inių d ibalsių [ie uo] ga sinė i onologinė sudė is. – Bal is ica 44(2), 213–242. G i d e n is A le k s a s , K u b i l i ū ė -K l i u k i e n ė R e g in a 1982: Reg esy inis p iebalsių pala alizacijos po eikis balsių spek ui šiau ės žemaičių a mėje. – Kalbo y a 33(1), 30–38. G i d e n is A le k s a s , R i a u b i š k y ė S a j o n ė 1981: Viena šiau ės žemaičių i p ūsų one ikos pa alelė. – Bal is ica 17(1), 92–95. EDITA LEDICHOVA. Labializuo ų bend inės lie u ių kalbos balsių ekspe imen inis y imas | 32 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 pa a desc e e be e he quali a i e a ios o he analyzed allophones, he ollowing acous ic pa ame e s o he beginning, he middle pa and he end o he segmen a icula ion posi ions we e calcula ed acco ding o he i s , second and hi d o man alues (Hz): compac ness (C), onali y (T), la ness (b), di usi i y (d ) and ension (i ). As elações o he g aphically compa ed owel a ian s a e ep esen ed in he psychoacous ic F2'/F1 space, in which he esea ched allophones a e ma ked by ci cles o 1 ba k size (z) in diame e , and he dis ances be ween hem indica e he deg ee o di e ence in pe cei ed quali y: he a e he ci cles a e om each o he , he mo e quali a i ely hose sounds di e . A e a de ailed s udy o he quali a i e cha ac e is ics o labialized owels o he Li huanian s anda d language and hei compa ison wi h he da a o isola ed owels, he ollowing gene al ends we e iden i ied. Labialized allophones a e mos e iden ly and s ably cha ac e ized by he da a o he hi d o man F3 in all a icula ion posi ions, i. e., in he beginning, he middle pa , and he end o he segmen , hey a e cha ac e ized by lowe - equency F3 alues. Thus, i is conside ed ha he mos ob ious signs o sound labializa ion in he spec um a e p ima ily ela ed o he deg ada ion o he hi d o man . The change in he alues o he second o man F2 o labialized owels is also g ea ly p onounced and enden ious, bu i s changes a e ela ed o he p onuncia ion o owels. The labialized allophones o back owels [ɑː], [], [oː], [ɔ], [uː], [] o all he s udied g oups mo e o en ha e highe equency F2 alues, so hey should be sligh ly mo e on a icula ion han p onounced in isola ion. The co esponding a ian s o he on owels [æː], [ɛ], [eː], [iː], [ɪ] ha e a esonan F2 in he lowe equency ange, so hey a e likely o ha e a sligh ly mo e back a icula ion. The e ec o labializa ion on he alues o he i s o man F1 is no sys ema ic. The e alua ion o labialized allophone o man alues has shown ha consis en ends we e ound by analyzing he alues o compac ness/di usion, onali y, la ness and s ess indices, bu sys ema ic di e ences we e no eco ded in all g oups o owels. The analysis o he ela ionships o owel a ian s in psychoacous ic space has shown ha in many cases, he allophones p onounced in di e en posi ions a e pe cei ed as sounds o unequal quali y. A enção was d awn o he ac ha no g ea e quali a i e di e ence was obse ed be ween he wo ds ha a e ac ually used in speech and a i icially cons uc ed ones labializa ion has a e y simila e ec on hei acous ic cha ac e is ics. EDITA LEDICHOVA. Labializuo ų bend inės lie u ių kalbos balsių ekspe imen inis y imas | 33 doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 The s eng h o coa icula ion in luence on he quali y cha ac e is ics o labialized owels depends p ima ily on he leng h o he owel. Long allophones a e mo e likely o expe ience a s onge in luence o adjacen consonan s in he beginning o in he beginning and he end o he segmen a icula ion posi ions. Sho owel a ian s expe ience a s onge e ec o ull-sound coa icula ion because no mo e p onounced di e ences we e ound be ween he measu ed a icula ion posi ions all allophonic phases ecei e a simila e ec o adjacen consonan s. KEYWORDS: labializa ion; coa icula ion; quali y; allophone. EDITA LEDICHOVA Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius ledicho a.edi [email protected]