Labializuotų bendrinės lietuvių kalbos balsių eksperimentinis tyrimas

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 EDITA LEDICHOVA Lietuvių kalbos institutas EKSPERYMENTALNE BADANIE LABIALIZOWANYCH SAMOGŁOSEK LITERACKIEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO BADANIE EKSPERYMENTALNE SŁOWA KLUCZOWE: koartykulacja; labializacja; jakość samogłoski; alofon. ADNOTACJA O labializacji w językoznawstwie litewskim zaczęto mówić już w połowie XX wieku. Już wtedy zauważono, że samogłoski znajdujące się obok spółgłosek wargowych lub samogłosek charakteryzują się innymi właściwościami akustycznymi i artykulacyjnymi. Jednak do tej pory nie przeprowadzono żadnych remiantis tik klausa arba nedideliais žvalgomojo pobūdžio tyrimais. Šis darbas – vienas iš pirmųjų bandymų eksperimentinio tyrimo būdu išsiaiškinti labializacijos poveikį lietuvių bendrinės kalbos ilgiesiems ir szczegółowych eksperymentów, a obserwacje i wnioski formułowano na podstawie samogłosek krótkich. Jakościowe charakterystyki alofonów labializowanych analizuje się, porównując dane dotyczące wymowy samogłosek w wyrazach naturalnych i sztucznych z dźwiękami wypowiadanymi w izolacji. Wyniki badań eksperymentalnych pokazują, że najbardziej wyraźnie różnią się dane dotyczące trzeciej formanty (F3) alofonów labializowanych. Zmiana wartości drugiej formanty (F2) również jest bardzo wyraźna, jednak wpływ labializacji na samogłoski szeregu tylnego i przedniego jest różny. Alofony labializowane i nielabializowane różnią się w najmniejszym stopniu położeniem pierwszej formanty (F1) w widmie. Ocena wartości formant F1, F2 i F3 wykazała, że pod względem zwartości (dyfuzyjności), bemolowości, tonalności i napięcia alofony w pozycji CpVCp również różnią się jakościowo od wariantów samogłosek wypowiadanych w izolacji. WSTĘP W pracach dotyczących fonetyki języka litewskiego wiele uwagi poświęcono eksperymentalnym badaniom akustycznym i artykulacyjnym samogłosek (Pakerys 1982; 1 Kaukėnienė 2002: 41–59; 2003: 35–47; 2004: 199– 211; Girdenis 2003: 222; Jaroslavienė 2014: 68–84; 2015; Jaroslavienė i in. 2019 i in.) oraz spółgłosek (Vaitkevičiūtė 1965: 72–90; Mikalauskaitė 1975; Kliukienė 1994: 43–52; 1995: 58–68; 2011; Dereškevičiūtė 2008: 15–19; Dereškevičiūtė, Kazlauskienė 2009: 98–111; Ambrazevičius 2010: 5– 10; 2012: 13–18; Urbanavičienė, Indričāne 2016a: 46–77; 2016b: 46–79; Urbanavičienė i in. 2019 i in.) litewskiego języka ogólnego i gwar, jednak nadal brakuje wyczerpujących badań interakcji samogłosek i spółgłosek – uwarunkowanej pisemnie lub 1 Bendrine kalba šiame straipsnyje laikoma taisyklinga, žodyno, gramatikos, rašybos ir skyrybos normomis mówionej odmiany języka litewskiego, przeznaczonej do potrzeb życia publicznego (VKĮPĮ 2011). EDITA LEDICHOVA. Eksperymentalne badanie samogłosek języka ogólnego litewskiego poddanych labializacji | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 koartykulacji – analizy tych zjawisk. Zbadano i opisano jedynie niektóre przypadki interakcji 2 dźwięków (Vaitkevičiūtė 1960: 207; Girdenis, Kubiliūtė-Kliukienė 1982: 30–38; Kliukienė 2002: 33– 49; Jaroslavienė 2010: 133–139; 152–158; 2013: 105–125; Ledichova 2012: 76–85; Kliukienė, Raudžiūtė 2013: 111–119; Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014; Jaroslavienė i in. 2019 i in.). Zwykle wyróżnia się dwa przypadki koartykulacji w strumieniu mowy: asymilację i akomodację (Pakerys 2003: 178–179; Thomas 2010: 174, 293–294). Asymilacja – całkowite lub częściowe upodobnienie się dźwięku do innych dźwięków tego samego lub sąsiedniego wyrazu, zmieniające wartość fonologiczną tego dźwięku (LKE 2008: 36). Na przykład spółgłoskę [p] może zastąpić spółgłoska [b]: lìpa ['lʲɪpɐ]: lìpdavo 3 ['lʲɪbdɐʋoː]. Natomiast akomodacja to takie uzgadnianie głosek, które zazwyczaj nie powoduje wymiany fonemów, a jedynie prowadzi do nieznacznych zmian głoski; wynikiem tego procesu są warianty tych samych fonemów, czyli alofony. W piśmie takie zmiany głosek najczęściej nie znajdują odzwierciedlenia (Pakerys 2003: 189). W niniejszym artykule analizuje się jeden z typów akomodacji – labializację. Labializacja (łac. labialis – wargowy), czyli zaokrąglenie, jest definiowana lūpiniu. Ją lemia garso tarimas papildomai atkišant lūpas į priekį (Ladefoged, Maddieson 2008: 356; jako przekształcenie głoski niewargowej w Ladefoged, Johnson 2014: 245), wskutek czego wydłuża się jama ustna i obniża się tembr głoski (LKE 2008: 296), jednak, podobnie jak we wszystkich przypadkach akomodacji, jest to tylko częściowe uzgadnianie głosek, niezmieniające dystynktywnych cech głoski ani składu fonemowego języka (lub gwary). Chociaż w pracach badaczy litewskiej lingwistyki termin labializacja pojawia się dość często, nie prowadzi się szczegółowych badań głosek labializowanych. Co prawda Elżbieta Mikalauskaitė (1975: 12) i Antanas Pakerys (2003: 192) w swoich pracach fonetycznych wspominają o możliwym wpływie spółgłosek wargowych na samogłoski, jednak nie podejmują się szerzej analizować tych spostrzeżeń ani potwierdzać ich za 4 pomocą badań eksperymentalnych, a także w innych pracach dotyczących fonetyki języka litewskiego opisuje się jedynie najbardziej ogólne właściwości labializacji. 2 Koartykulację (ang. coarticulation) definiuje się jako zespolenie sąsiednich dźwięków, powstające wskutek ciągłego przeformowywania traktu głosowego w celu wymówienia kolejnego dźwięku (Ladefoged, Johnson 2014: 75). 3 W pracach dotyczących fonetyki ogólnego języka litewskiego i gwar najczęściej stosuje się znaki litewskiego alfabetu fonetycznego, jednak aby wyniki badań były bardziej zrozumiałe także dla badaczy innych języków, w artykule zastosowano standaryzowany międzynarodowy alfabet fonetyczny opracowany przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne (TFA, Phonetic Alphabet [IPA], plačiau dėl TFA rašmenų žr. Ball ir kt. 2018: 155–164; dėl TFA simbolių taikymo bendrinės ang. International możliwości oddawania dźwięków języka litewskiego zob. Jaroslavienė 2017: 196–218; Kazlauskienė 2018: 18–19, 54–55, 57, w sprawie zastosowania do oddawania dźwięków gwar zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017: 105–135). W Międzynarodowym alfabecie fonetycznym nie używa się zwyczajowych znaków akcentu, a jedynie symbolem „'“ oznacza się akcent główny. Jednak w języku litewskim konieczne jest odmienne oznaczanie sylab akcentowanych akcentem opadającym i rosnącym, dlatego w niniejszej pracy oparto się na zaproponowanym przez Astę Kazlauskienė oznaczaniu przygaidė: „1'“ – przygaidė rosnąca, „2'“ – przygaidė opadająca (Kazlauskienė 2018: 19). 4 Termin labializacja dość często stosowany jest w pracach badaczy dialektów, jest ona właściwa mieszkańcom okolic Onikszt i Kupiszek (Salys 1992: 119–120; Zinkevičius 1994: 68–69; 2006: 86–89; LKTCh 2004: 142, 152; Markevičienė 2011: 305; Balčiūnienė i in. 2017: 47), a także niektórym gwarom żmudzkim, np. kłajpedzkiej, kretyngskiej i płungiańskiej (Girdenis, Riaubiškytė 1981: 92; Zinkevičius 1994: 122; LKTCh 2004: 272; LKE 2008: 296), jednak nie jest to zmiana dźwięków wywołana koartykulacją, dlatego nie wchodzi w zakres badań niniejszego artykułu. EDITA LEDICHOVA. Eksperymentalne badanie labializowanych samogłosek ogólnolitewskiego języka standardowego | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 W zagranicznych pracach językoznawczych główne zasady labializacji zostały już dość szczegółowo zbadane i opisane. Za najważniejsze jakościowe cechy labializowanych samogłosek uważa się (F3) formančių reikšmių kitimas. Nustatytas labai ryškus priešakinės eilės balsių F2 reikšmių obniżenie drugiego (F2 ) i trzeciego formantu, gdy znajdują się one obok spółgłosek wargowych, natomiast samogłoski szeregu tylnego pod wpływem labializacji częściej wykazują tendencję do artykulacji bardziej przedniej, tzn. ich F2 częściej rezonuje w obszarze wyższych częstotliwości; ponadto wartości F3 samogłosek znajdujących się między spółgłoskami wargowymi odpowiadają niższym częstotliwościom (Stevens, House 1963: 111–128; Ohde, Sharf 1975: 923–927; Strange i in. 1976: 213–224; Hillenbrand i in. 2001: 748–763; Flemming 2002: 22; Steinlen 2005: 87–91, 101–106, 118–122; Thomas 2011: 49; Fletcher, Bucher 2014: 98; Renwick 2014: 186; Sylak-Glassman 2014: 17–38; Beeley 2015 i in.). W badaniach eksperymentalnych nie odnotowano wyraźniejszej jakościowej zmiany pierwszego formantu związanej z labializacją. Celem niniejszej pracy jest dokładne i wyczerpujące zbadanie oraz opisanie za pomocą badania eksperymentalnego wpływu labializacji na cechy jakościowe długich [ɑː, oː, uː, æː, eː, iː] i krótkich 5 [ɐ, ɔ, ʊ, ɪ, ɛ] samogłosek ogólnolitewskiego języka standardowego. Stawiane są następujące 6 zadania: 1) utworzyć bazę badanych słów; 2) znaleźć odpowiednich lektorów i nagrać badane słowa; 3) za pomocą specjalnych programów przeprowadzić eksperymentalne badania jakości alofonów; 4) porównać i opisać akustyczne warianty samogłosek labializowanych i izolowanych požymius. 1. TYRIMO METODIKA Badanie składa się z dwóch części. Najpierw badano samogłoski naturalnych litewskich słów, głównie 7 dwusylabowych: [ɑː] – bãbą [2'bɑːbɑː], pãpadę [2'pɑːpɐdʲæː]; [oː] – bbos [1'boːboːs], põpo [2'poːpoː]; [uː] – būbų [2'buːbuː], pūpso [2'puːpsoː]; [æː] – bbę [2'bʲæːbʲæː], pplę [2'pʲæːpʲlʲæː]; [eː] – bėbė [2'bʲeːbʲeː], pėpė [2'pʲeːpʲeː]; [iː] – riebbė [rʲɪɛ1'bʲiːbʲeː], ppė [2'pʲiːpʲeː]; [ɐ] – bàbsi ['bɐpʲsʲɪ], pàpsi 5 Zbadano wpływ labializacji na samogłoski znajdujące się między spółgłoskami wargowymi [p], [b] (graficznie badaną pozycję oznacza się CpVCp). 6 Chociaż we współczesnej lingwistyce litewskiej przyjmuje się, że /ɪɛ/ i /uɔ/ funkcjonują w języku jako samogłoski długie (Bacevičiūtė 2002: 5–17; Girdenis 2003: 102–104; 2009: 213–242), to jednak metodyka badania i opisu tych dźwięków o zmiennej wysokości różni się od metodyki badania i opisu dźwięków o stałej artykulacji, dlatego nie zostały one włączone do badania eksperymentalnego. 7 Tworząc bazę naturalnych litewskich słów przeznaczonych do badania i dążąc do uzyskania możliwie najdokładniejszych wyników badania eksperymentalnego, starano się, aby jak najwięcej badanych słów było dwusylabowych oraz, jeśli tylko było to możliwe, aby badane samogłoski występowały między spółgłoskami o tym samym miejscu artykulacji i miały ten fonetines sąlygas dažnai būna sudėtinga, taigi į tyrimą teko įtraukti vieną kitą triskiemenį ar tvirtapradę priegaidę turintį sam akcent (tvirtagalė). Jednakże utworzenie idealnych słów. EDITA LEDICHOVA. Labializuotų bendrinės lietuvių kalbos balsių eksperimentinis tyrimas | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ['pɐpʲsʲɪ]; [ɔ] – bòbo ['bɔboː], pòpo ['pɔpoː]; [ʊ] – bùbų ['bʊbuː], pùpų ['pʊpuː]; [ɪ] – bìblija ['bʲɪbʲlʲɪjɛ], pìpkį ['pʲɪpʲkʲiː]; [ɛ] – bèbyti ['bʲɛbʲiːtʲɪ], pèpsi ['pʲɛpʲsʲɪ]. Drugąją tyrimo dalį sudaro balsiai dirbtinių 8 žodžių, t. y. dirbtinai sudarytų, atsižvelgiant į lietuvių kalbos žodžių struktūros ypatybes, tačiau lietuvių kalboje neegzistuojančių žodžių: [ɑː] – baba [bɑːbɑː], papa [pɑːpɑː]; [oː] – bobo [boːboː], popo [poːpoː]; 9 [uː] – būbū [buːbuː], pūpū [puːpuː]; [æː] – bebe [bʲæːbʲæː], pepe [pʲæːpʲæː]; [eː] – bėbė [bʲeːbʲeː], pėpė [pʲeːpʲeː]; [iː] – byby [bʲiːbʲiː], pypy [pʲiːpʲiː]; [ɐ] – baba [bɐbɐ], papa [pɐpɐ]; [ɔ] – bobo [bɔbɔ], popo [pɔpɔ]; [ʊ] – bubu [bʊbʊ], pupu [pʊpʊ]; [ɪ] – bibi [bʲɪbʲɪ], pipi [pʲɪpʲɪ]; [ɛ] – bebe [bʲɛbʲɛ], pepe [pʲɛpʲɛ]. Słowa te odpowiadają idealnym przykładom eksperymentalnego badania, ponieważ umożliwiają nagrinėti balsius, vartojamus tarp tos pačios artikuliacijos vietos priebalsių. porównawcze zestawienie alofonów samogłoskowych słów naturalnych i sztucznych z cechami 10 jakościowymi samogłosek wymówionych w izolacji. Głoski wymówione w izolacji, tj. bez żadnego kontekstu, odzwierciedlają naturalną artykulację. Przy ich wymawianiu eliminuje się wpływ sąsiednich głosek oraz innych czynników mających znaczenie dla zmian parametrów jakościowych, dlatego taka samogłoska jest najbliższa akustycznemu wzorcowi. Ponadto porównanie samogłosek wymówionych w izolacji i w strumieniu mowy pozwala ustalić różnice w cechach jakościowych alofonów. Samogłoskę wymówioną w izolacji prezentowano w krótkim zdaniu o intonacji oznajmującej, na przykład aš tariu ilgąjį [ɑː], aš tariu ilgąjį [iː] itd. Poproszono lektorów o odczytanie zdań w normalnym tempie, bez specjalnego akcentowania i wydłużania czegokolwiek, a przed wymówieniem badanej samogłoski o zrobienie krótkiej pauzy. W wielu litewskich pracach z zakresu fonetyki eksperymentalnej wartości formantów samogłosek oblicza się, biorąc średnią wartość formantów z całego badanego dźwięku (zob. Atkočaitytė 2002; Kazlauskaitė 2002a; Bacevičiūtė 2004; Kaukėnienė 2004; Leskauskaitė 2004; Trumpa 2005; Murinienė 2007), jednak w ten sposób uśrednia się wskaźniki formantów nie tylko stacjonarnej części dźwięku, lecz także segmentów przejściowych – początku i końca dźwięku, w największym stopniu podlegających wpływowi koartykulacji z sąsiednimi głoskami. Dlatego w niniejszym badaniu wartości formantów dźwięków obliczano inaczej: alofon dzielono na 3 części i obliczano wartości początku segmentu (pozycja I), części stacjonarnej – środka (pozycja II) oraz końca 8 Zgodnie z taką metodyką badawczą niemało eksperymentalnych badań interakcji dźwięków prowadzi się za granicą (np. Whalen 1990: 149–176; Marchal, Hardcastle 1993: 137–153; Boyce, Epsy-Wilson 1997: 3741–3753; Herrick 2007: 231–254; Strange i in. 2007: 1111–1129; Maxwell i in. 2015; Zellou, Pycha 2018: 1–24), przeprowadzono je również na podstawie danych fonetyki języka litewskiego (Ledichova 2012: 76–85; Grigorjevs, Jaroslavienė 2014: 35–49). 9 Sztuczne słowa nie mają akcentu ani intonacji, dlatego sylaba, którą informatorzy mieli zaakcentować, została podkreślona. 10 Samogłosek wymawianych izolowanie nie należy mylić z samogłoskami kardynalnymi Jonesa – powszechnie uznawanymi wzorcami jakości samogłosek, które stosuje się jako konstrukty teoretyczne do opisu systemu samogłosek określonych języków lub dialektów, lecz nie pokrywają się one z rzeczywistymi samogłoskami żadnego konkretnego języka (szerzej zob. Jaroslavienė, Kaukėnienė 2004: 25–38; w sprawie porównania akustycznych i artykulacyjnych charakterystyk samogłosek wymawianych izolowanie w poszczególnych gwarach Litwy z samogłoskami kardynalnymi Jonesa zob. Murinienė 1998: 91−105; Bacevičiūtė 2000: 13−17; Leskauskaitė 2000: 83−94; Kazlauskaitė 2002b: 61−78; Urbanavičienė 2004: 65−80 i in. ). EDITA LEDICHOVA. Eksperymentalne badanie samogłosek labializowanych ogólnego języka litewskiego | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 (III pozycja), tj. 1/3 części dźwięku, wartości formantów. Łącznie zbadano 1056 realizacji labializowanych alofonów. Materiał do eksperymentu zebrano w Wilnie. Przeznaczone do badania przykłady nagrali dwaj mężczyźni-diktorzy: A. S. (23 lata) i K. B. (22 lata), pochodzący z obszaru dialektu zachodnioauksztockiego, mający dobrą wymowę ogólnego języka litewskiego i aktywnie posługujący się nim w życiu codziennym. Właśnie przedstawiciele tego obszaru dialektalnego najlepiej zachowują ilościowość samogłosek długich, a system fonetyczny i struktura gramatyczna samego dialektu są niemal takie same jak w ogólnym języku litewskim (LKE 2008: 310). W czasie nagrywania badanego materiału obaj diktorzy byli studentami III roku specjalności aktorstwo Akademii Muzycznej. Ich artykulacja nie wykazuje zauważalnych wad, a wymowa odpowiada normom ogólnego języka litewskiego. Aby dyktatorzy nie znali celu badania i nie mogli wpływać na wyniki eksperymentu, badane słowa przedstawiono w kolejności losowej, a ponadto wstawiono słowa o analogicznej strukturze, nieistotne dla badania. Materiał badawczy odczytano z zachowaniem zwykłego, naturalnego tempa mowy, z jednostajną, emocjonalnie neutralną intonacją nominatywną, bez obniżania głosu na końcu słowa. Każdy informant odczytał przedstawione słowa trzy razy. Do segmentacji nagrań i przeprowadzenia analizy spektralnej wykorzystano program do przetwarzania i analizy dźwięków PRAAT, stworzony przez naukowców Uniwersytetu Amsterdamskiego Pauliego Boersmę i Davida Weeninka. Za jego pomocą obliczano wartości pierwszych czterech formantów (F1, F2, F3, F4) w hercach (Hz); za wartość formantu w pracy uznano zaokrąglone do 10 herców wartości formantu na początku dźwięku, w jego części stacjonarnej (środkowej) i na końcu. W celu dokładniejszego scharakteryzowania jakościowych relacji analizowanych alofonów, na podstawie wartości (Hz) pierwszego, drugiego i trzeciego formantu w początkowej, stacjonarnej i końcowej pozycji artykulacyjnej obliczono następujące akustyczne parametry dźwięków: zwartości (C), tonalności (T), bemolowości (b), dyfuzyjności (df) i napięcia (įt). Działania arytmetyczne wykonano za pomocą arkusza kalkulacyjnego Excel pakietu Microsoft Office, który zgodnie z metodą badawczą opracowaną przez Raimunda G. Piotrowskiego (Пиотровский 1960: 24–38) obliczał indeksy badanych segmentów. Uzyskane wyniki pozwalają ocenić, jak zmienia się jakość alofonu przy jego wymawianiu w izolacji i w połączeniu ze spółgłoskami, a także która część badanego segmentu – początek, część stacjonarna (środek) czy koniec – jest najbardziej podatna na koartykulację. Zgodnie z formułą Bladona i Fanta (Bladon, Fant 1978: 2–3) dodatkowo obliczono wartość tak zwanej efektywnej drugiej formanty (F2'). EDITA LEDICHOVA. Labializuotų bendrinės lietuvių kalbos balsių eksperimentinis tyrimas | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 c oblicza się, przyjmując, że B2 = 67 Hz, a K(f) = 12 · F2/1400, według następującej formuły: Wyniki przeliczono na barki zgodnie z formułą Traunmüllera (Traunmüller 1988: 97). Bark = 26,81/ (1 + (1960/f)) – 0,53. Graficznie relacje porównywanych wariantów samogłosek przedstawiono w psychoakustycznej przestrzeni F2' / F1. W niej badane alofony oznaczono okręgami o średnicy 1 barku (z), a odległości między okręgami wskazują stopień różnicy postrzeganej jakości: im bardziej okręgi są od siebie oddalone, tym silniej różnią się dźwięki pod względem jakościowym (Jaroslavienė 2015: 5). Twierdzi się, że taki obraz relacji samogłosek tiksliau perteikia klausos ypatumus, nes atsižvelgiama į logaritminę suvokimo prigimtį (Grigorjevs 2013: 303). 2. WYNIKI BADANIA JAKOŚCI DŁUGICH I KRÓTKICH SAMOGŁOSEK LABIALIZOWANYCH Ocenę samogłosek labializowanych przeprowadza się, porównując wartości trzech pierwszych formantów (F1, F2 i F3) na początku, w części stacjonarnej (środkowej) i na końcu tych samogłosek z odpowiednimi wartościami formantów samogłosek wymawianych izolowanie – ustala się, która część badanego alofonu jest najbardziej poddana wpływowi spółgłoski labialnej. W literaturze naukowej (np.: Ladefoged 2008: 440; Krug, Schlüter 2013: 234; Carignan i in. 2017: 363; Wayland 2019: 170) stwierdza się, że pierwszy formant F1 jest odwrotnie proporcjonalny do wysokości podniesienia języka, tzn. im niższy jest ten formant, tym wyżej podniesiony jest język i tym bardziej zamknięty jest dźwięk; drugi formant F2 jest związany z poziomym ruchem języka, tzn. im wyższy jest ten formant, tym bardziej przedni jest dźwięk. Uważa się, że przy opisie właściwości akustycznych samogłosek wystarczają wartości F1 i F2, pozostałe wartości najczęściej przekazują jedynie informacje ekspresywne lub indywidualne cechy głosu (por. (1) (2) (3) ; . EDITA LEDICHOVA. Eksperymentalne badanie labializowanych samogłosek ogólnego języka litewskiego | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Girdenis 2003: 221–222; Ladefoged 2008: 48). Tačiau, kaip atskleis šio tyrimo rezultatai, kai kuriais w przypadkach dane trzeciego formantu F3 mogą być szczególnie ważne przy różnicowaniu alofonów samogłoskowych. 2.1. Długie samogłoski w naturalnych słowach Najpierw analizowane są charakterystyki widmowe długich labializowanych alofonów charakteristikos, o tada rezultatai lyginami su dirbtinių žodžių tyrimo duomenimis. Analogiškai wypowiadanych w słowach naturalnych oraz krótkich labializowanych i samogłosek wypowiadanych izolowanie. TABELA 1. Cechy jakościowe labializowanych i izolowanych długich samogłosek [ɑː], [oː], [uː], [æː], [eː], [iː] w słowach naturalnych Dźwięk Pozycja F1 F2 F3 C b T df įt II 800 1310 2490 915 106 –65 510 500 [ɑː] 810 1250 2670 923 Cp[ɑː]Cp 106 –141 440 730 I 500 860 2630 898 111 –250 640 770 III 560 830 2570 923 111 –320 III 790 1290 2470 915 106 –69 500 530 610 800 I 380 760 2680 871 113 –246 860 1040 III 380 760 2630 871 113 –238 860 990 I 690 1620 Cp[oː]Cp 2500 869 106 182 930 310 III 730 1650 2410 876 106 190 920 470 III 450 2050 2610 791 106 554 1600 710 [eː] 390 2260 2840 763 106 664 1870 1210 II 260 2260 3080 709 108 805 2000 1580 Cp[uː]Cp [iː] 280 2380 3080 715 107 817 2100 1680 Formanty (Hz) Indeksy I 760 1300 2440 908 106 –40 540 520 II 550 840 2620 918 111 –310 610 830 [oː] 470 750 2680 909 111 –350 Cp[æː]Cp 780 960 II 370 700 2660 878 113 –303 930 1090 [uː] 350 660 2700 877 114 –336 990 1190 II 710 1610 2450 874 106 173 900 370 [æː] 710 1740 2550 866 105 223 1030 500 I Cp[eː]Cp 430 2080 2650 784 106 579 1650 800 II 440 2100 2630 786 106 581 1660 790 I 280 2230 3030 720 108 768 1950 1480 III 270 2280 3030 714 108 803 2010 1540 Cp[iː]Cp Uwagi: I – początek samogłoski, II – środek, III – koniec; W nawiasach kwadratowych podano wartości formantów samogłoski wymawianej w izolacji oraz ich ocenę. Po przeanalizowaniu tendencji zmian wartości formantów długich labializowanych samogłosek w wyrazach naturalnych, dokonaniu oceny parametrów jakościowych (zob. tabelę 1) oraz porównaniu EDITA LEDICHOVA. Eksperymentalne badanie zlabializowanych samogłosek ogólnego języka litewskiego | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 uzyskanych wyników z danymi dotyczącymi samogłosek wymawianych w izolacji można sformułować kilka wstępnych wniosków (przedstawia je rys. 1). Wyraźniejsze różnice wartości pierwszego formantu (F1) samogłosek labializowanych odnotowano jedynie w przypadku samogłosek średniego wzniesienia [oː] i [eː] – w alofonach znajdujących się między spółgłoskami wargowymi F1 jest nieco wyższy niż odpowiedni formant samogłosek wymawianych w izolacji, dlatego powinny one być nieco bardziej otwarte. Silniejszy wpływ koartykulacji na wartości F1 labializowanego [oː] stwierdzono przy ocenie stacjonarnej i końcowej pozycji artykulacyjnej (por. Cp[oː]Cp F1 = 550 Hz, 560 Hz oraz [oː] F1 = 470 Hz; por. także 500 Hz i 470 Hz), natomiast na wszystkie trzy pozycje labializowanego [eː] w bardzo podobnym stopniu wpływają sąsiednie spółgłoski (por. Cp[eː]Cp F1 = 430 Hz, 440 Hz, 450 Hz oraz [eː] F1 = 390 Hz). Wyniki dotyczące pozostałych badanych alofonów samogłoskowych nie wskazują na jakąkolwiek istotną jakościową zmianę pierwszego formantu w widmie. Znacznie wyraźniejsze są różnice wartości drugiego formantu między alofonami labializowanymi i nielabializowanymi. Jak można zauważyć, wiążą się one z szeregiem artykulacyjnym samogłosek. F2 alofonów długich tylnych labializowanych samogłosek [ɑː], [oː], [uː] ma wyższe częstotliwości, dlatego alofony te należy oceniać jako artykułowane bardziej przednio niż wymawiane w izolacji [p], [b], między którymi znajdowały się samogłoski labializowane, również artykułowane w przedniej części jamy ustnej – zwarcie tworzone balsiai. Tai iš tikrųjų labai tikėtina, nes priebalsiai jest obiema wargami, poprzez silne dociśnięcie jednej do drugiej. Podczas artykulacji takich spółgłosek język również nieco przesuwa się do przodu. Zatem naturalne jest, że podczas późniejszej artykulacji samogłoski narządy mowy nie zdążają powrócić do tylnego położenia i samogłoski szeregu tylnego są wymawiane nieco bardziej z przodu. Wartości F2 zlabializowanych alofonów samogłosek szeregu przedniego [æː], [eː] i [iː] są mniejsze niż wartości wariantów samogłosek wymawianych w izolacji. Pod względem artykulacyjnym tę zależność należy interpretować następująco: język cofa się w kierunku podniebienia twardego, a wymawiana samogłoska staje się bardziej tylna. Nustatyta, kad koartikuliacija stipriau veikia EDITA LEDICHOVA. Eksperymentalne badanie zlabializowanych samogłosek ogólnego języka litewskiego | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 początkową lub (i) końcową część badanego segmentu, jednak także cały alofon samogłoski poddany działaniu spółgłosek wargowych [p], [b] znacznie różni się jakościowo od wariantu samogłoski wymawianego w izolacji. Kierunek zmian wartości trzeciego formantu jest również bardzo wyraźny – we wszystkich przypadkach i we wszystkich pozycjach artykulacyjnych badanej samogłoski labializowanej F3 ma znacznie niższe częstotliwości. Wstępne wyniki badań eksperymentalnych potwierdzają wnioski zagranicznych badaczy fonetyki (Stevens, House 1963: 111–128; Ohde, Sharf 1975: 923–927; Hillenbrand i in. 2001: 748–763; Cole i in. 2010: 167–184; Paillereau 2016) dotyczące tendencji zmian wartości drugiego formantu, a także potwierdzają pogląd Edwarda Flemminga (2002: 22), Erika R. Thomasa (2011: 49), Heleny Beeley (2015) oraz Andrew Buchera i Janety Fletcher (2014: 98), że labializacja jest najbardziej związana z konsekwentnym obniżaniem wartości trzeciego formantu. Należy zwrócić uwagę, że zmiana wartości pierwszego formantu jest bardzo niewielka i, jak można przypuszczać, mało związana z labializacją. O wyraźniejszych różnicach F1 nie piszą również zagraniczni specjaliści w dziedzinie fonetyki. Wyniki oceny wartości formantów pozwalają również wyciągnąć pewne wstępne wnioski, a zmiany właściwości najlepiej odzwierciedlają wskaźniki tiesa, nustatytos tendencijos irgi yra glaudžiai susijusios su prigimtinėmis balsių akustinėmis savybėmis. Žemutinio pakilimo balsiai iš prigimties yra kompaktiniai, todėl jų alofonų akustinių zwartości. Samogłoska [ɑː] o niskim wzniesieniu, znajdująca się między spółgłoskami wargowymi [p], [b], ma mniejszą zwartość niż izolowane [ɑː] (por. Cp[ɑː]Cp C = 908, 915 oraz [ɑː] C = 923), natomiast wartości wskaźnika zwartości labializowanego alofonu samogłoski [æː] o niskim wzniesieniu są większe we wszystkich trzech pozycjach artykulacyjnych (por. Cp[æː]Cp C = 869, 874, 876 oraz [æː] C = 866). Większe są również wartości wskaźnika zwartości labializowanej samogłoski [eː] o średnim wzniesieniu (por. Cp[eː]Cp C = 784, 786, 791 oraz [eː] C = 763). W przypadku samogłosek wysokiego wzniesienia ważniejszy jest indeks dyfuzyjności – alofony w pozycji CpVCp w początkowej, stacjonarnej i końcowej pozycji artykulacyjnej wykazują mniejszą dyfuzyjność niż warianty samogłosek wymawiane izolowanie (por. Cp[uː]Cp df = 860, 930 oraz [uː] df = 990; Cp[iː]Cp df = 1950, 2000, 2010 oraz [iː] df = 2100). Mniejszymi wartościami indeksu dyfuzyjności charakteryzują się również wszystkie trzy pozycje artykulacyjne labializowanej samogłoski średniego wzniesienia [oː] (por. Cp[oː]Cp df = 640, 610 oraz [oː] df = 780). Różnice pod względem bemolowości między wariantami samogłosek labializowanych i wymawianych izolowanie odnotowano tylko w badaniu [æː], [iː] i [uː]. Przedniego szeregu [æː] i [iː] występujące między spółgłoskami wargowymi są bardziej bemolowe (por. Cp[æː]Cp b = 106 oraz [æː] b = 105; Cp[iː]Cp b = 108 oraz [iː] b = 107) – podczas ich artykulacji aktywność warg powinna być większa niż przy wymowie samogłoski izolowanej. Oczekiwano, że indeksy bemolowości ujawnią również stopień labializacji wargowej samogłoski [uː], jednak spółgłoski wargowe nie uwydatniają typowego dla tej samogłoski 1 EDITA LEDICHOVA. Labializuotų bendrinės lietuvių kalbos balsių eksperimentinis tyrimas | 16 PAV. Widma długich samogłosek labializowanych (___) i izolowanych (....) w wyrazach naturalnych doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Wyniki badania samogłosek krótkich zarówno w wyrazach naturalnych, jak i sztucznych kokybinių parametrų kitimo tendencijas, todėl toliau trumpųjų balsių tyrimo duomenys aptariami ujawniają te same zależności, podkreślając najbardziej ogólne prawidłowości lub omawiając niektóre wyróżniające się przypadki. TABELA 3. Cechy jakościowe krótkich samogłosek labializowanych i wymawianych izolowanie w słowach naturalnych [ɐ], [ɔ], [ʊ], [ɪ], [ɛ] Dźwięk Pozycja F1 F2 F3 C b T df įt II 650 1330 2420 883 107 51 680 400 [ɐ] 740 1290 2690 904 106 –78 Cp[ɐ]Cp 550 640 II 590 920 2590 916 109 –257 490 760 [ɔ] 580 890 2720 918 109 –299 530 910 III 410 870 2570 865 112 –144 720 790 I 390 1990 2600 775 107 592 1600 700 I 500 1740 Cp[ɔ]Cp 2570 818 107 372 1240 310 III 500 1750 2580 818 107 375 1250 330 Dźwięk Pozycja F1 F2 F3 C b T df įt II 690 1320 2530 892 107 –1 630 400 [ɐ] 740 1290 2690 904 106 –78 550 640 II I 410 900 Cp[ʊ]Cp 2520 860 112 –106 690 710 III 380 1990 2560 772 107 610 1610 670 570 910 2580 912 110 –249 520 740 Formanty (Hz) Indeksy I 670 1290 2420 891 107 11 620 Cp[ɪ]Cp 460 III 640 1350 2440 878 107 67 710 350 I 600 920 2590 919 109 –264 480 770 III 580 920 Cp[ɛ]Cp 2580 913 109 –247 500 740 II 410 870 2550 865 112 –140 720 770 [ʊ] 420 810 2620 878 112 –225 770 890 II 380 2010 2610 771 107 610 1630 740 [ɪ] 400 2090 2790 4 TABELA. Cechy jakościowe krótkich samogłosek labializowanych i wymawianych izolowanie w słowach sztucznych [ɐ], [ɔ], [ʊ], [ɪ], [ɛ] 772 107 593 1690 980 II 510 1750 2310 823 107 415 1240 450 [ɛ] 650 1790 2760 849 105 252 1140 700 Cp[ɐ]Cp Formanty (Hz) Indeksy I 640 1310 2550 881 107 22 670 380 III 670 1290 2590 890 107 –18 620 470 I 570 930 2520 909 110 –220 500 660 III 560 870 2600 916 110 –284 570 790 Cp[ɔ]Cp EDITA LEDICHOVA. Labializuotų bendrinės lietuvių kalbos balsių eksperimentinis tyrimas | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 [ɔ] 580 890 2720 918 109 –299 530 910 II 430 850 2600 875 112 –190 720 820 [ʊ] 420 810 Cp[ʊ]Cp 2620 878 112 –225 770 890 II 380 2090 2680 767 107 632 1710 890 [ɪ] 400 2090 2790 772 107 593 1690 980 I 580 1750 2470 839 106 330 1170 360 III 600 1750 2430 844 106 322 Cp[ɪ]Cp 1150 420 I 430 840 2570 877 112 –195 730 800 III 420 820 2600 877 112 –211 760 860 I 390 2070 2660 771 107 616 1680 840 III 380 2050 2690 768 107 614 1670 860 II 610 1780 2460 844 Cp[ɛ]Cp 106 325 1170 430 [ɛ] 650 1790 2760 849 105 252 1140 700 Analizując wyniki wymowy zarówno słów naturalnych (zob. tab. 3 i rys. 5), jak i sztucznych (zob. tab. 4 i rys. 6), zauważono, że większą różnicą wartości pierwszego formantu charakteryzują się samogłoski niskiego wzniesienia [ɐ], [ɛ] – F1 początkowych, stacjonarnych i końcowych pozycji artykulacyjnych alofonów [ɐ], [ɛ] znajdujących się między spółgłoskami wargowymi [p], [b] ma niższe częstotliwości niż variantų (plg. Cp[ɐ]Cp F1 = 670 Hz, 650 Hz, 640 Hz ir [ɐ] F1 = 740 Hz; Cp[ɛ]Cp F1 = 500 Hz, 510 Hz ir [ɛ] F1 = 650 Hz (natūralių žodžių duomenys); Cp[ɐ]Cp F1 = 640 Hz, 690 Hz, 670 Hz ir [ɐ] F1 = 740 Hz samogłosek wymawianych izolowanie; Cp[ɛ]Cp F1 = 580 Hz, 610 Hz, 600 Hz, a [ɛ] F1 = 650 Hz (dane słów sztucznych)), dlatego można przypuszczać, że podczas artykulacji alofonów labializowanych stopień uniesienia języka jest większy i są one bardziej zamknięte. Wartości F1 wariantów labializowanych [ɔ], [ʊ] i [ɪ] podczas badania słów naturalnych lub sztucznych nie ujawniają żadnej wyraźniejszej różnicy jakościowej – różnicę 10–20 Hz między porównywanymi pozycjami można uznać za zupełnie nieistotną. Wartości drugiego formantu zmieniają się dość tendencjonalnie, ponadto zależność jest analogiczna do wyników omówionych już badań długich samogłosek w słowach naturalnych (por. tab. 1 i 2): wartości F2 labializowanych alofonów szeregu tylnego [ɐ], [ɔ], [ʊ] są wyższe, zatem wszystkie one powinny być oceniane jako artykułowane bardziej z przodu niż samogłoski wymawiane izolowanie, natomiast F2 labializowanych samogłosek szeregu przedniego [ɪ], [ɛ] ma niższe częstotliwości, dlatego można przypuszczać, że podczas ich artykulacji język nieco bardziej przesuwa się ku tylnej części jamy ustnej. Omawiana cecha jest właściwa zarówno wynikom badań słów naturalnych, jak i sztucznych. Należy zwrócić uwagę, że dane dotyczące wartości formantów samogłosek krótkich EDITA LEDICHOVA. Eksperymentalne badanie samogłosek labializowanych ogólnego języka doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 litewskiego | 18 ujawniają mniej wyraźną różnicę jakościową niż w przypadku samogłosek długich, jednak zmienność F2 jest bardzo stała i pozwala stwierdzić, że nie jest to przypadek, lecz niewątpliwy wpływ spółgłosek wargowych [p], [b]. Najbardziej konsekwentne, dotyczące wszystkich grupei bendrus kokybinius rezultatus rodo badanych alofonów dane trzeciego formantu – F3 pozycji artykulacyjnych trzech labializowanych alofonów [ɐ], [ɔ], [ʊ], [ɪ], [ɛ] jest niższe niż wariantów samogłosek wymawianych izolowanie. Tendencja ujawniona w trakcie całego badania eksperymentalnego, stwierdzona również przez wielu zagranicznych specjalistów w dziedzinie fonetyki (Flemming 2002: 22; Thomas 2011: 49; Fletcher, Bucher 2014: 98; Beeley 2015), pozwala śmiało stwierdzić, że wyraźne różnice w wynikach F3 są związane z wpływem labializacji. Należy zwrócić uwagę, że nie odnotowano większej różnicy wartości formantów między początkową, stacjonarną i końcową pozycją artykulacyjną – podobny wpływ spółgłosek wargowych na wyniki jakościowe odnotowuje się we wszystkich trzech fazach wymowy alofonów. Nie stwierdzono większej różnicy wartości F1, F2 i F3 między wynikami badania wyrazów naturalnych i sztucznych – wpływ labializacji na badane warianty samogłosek krótkich w obu przypadkach jest bardzo panaši. Ocena wartości formantów pozwala jeszcze dokładniej opisać właściwości krótko artykułowanych alofonów labializowanych i wymawianych izolowanie. Spośród trzech badanych pozycji artykulacyjnych znajdujących się między spółgłoskami wargowymi zwartość wariantów niskiego wzniesienia [ɐ], [ɛ] jest mniejsza (por. Cp[ɐ]Cp C = 891, 883, 878 oraz [ɐ] C = 904; Cp[ɛ]Cp C = 818, 823, 818 oraz [ɛ] C = 849 (dane wyrazów naturalnych) oraz Cp[ɐ]Cp C = 881, 892, 890 i [ɐ] C = 904; Cp[ɛ]Cp C = 839, 844 oraz [ɛ] C = 849 (dane wyrazów sztucznych)). Konieczne RYC. 5. Widma krótkich samogłosek w słowach naturalnych (___) labializowanych i izolowanych (....) RYC. 6. Widma krótkich samogłosek w słowach sztucznych (___) labializowanych i izolowanych (....) należy zwrócić uwagę, że podczas badania samogłosek długich ustalone wartości zwartości labializowanej EDITA LEDICHOVA. Eksperymentalne badanie labializowanych samogłosek ogólnego języka litewskiego | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 samogłoski [æː] o niskim stopniu podniesienia są większe od wartości ustalonych podczas badania wariantu samogłoski wymawianego izolowanie, natomiast omówiony już labializowany wariant krótkiej samogłoski [ɛ] charakteryzuje się mniejszą zwartością. Wartości dyfuzyjności samogłosek o wysokim stopniu podniesienia [ʊ], [ɪ] i średnim stopniu podniesienia [ɔ] nieznacznie się wahają, jednak można dostrzec pewne ogólne tendencje. Labializowane alofony [ʊ], [ɪ], [ɔ] w słowach naturalnych w pozycji początkowej, stacjonarnej i końcowej artykulacji są mniej dyfuzyjne niż ich warianty wymawiane izolowanie (por. Cp[ʊ]Cp df = 690, 720 i [ʊ] df = 770; Cp[ɪ]Cp df = 1600, 1630, 1610 i [ɪ] df = 1690; Cp[ɔ]Cp df = 480, 490, 500 i [ɔ] df = 530). Wyniki badania słów sztucznych pokazują, że [ʊ] znajdująca się między spółgłoskami wargowymi w trzech badanych pozycjach artykulacyjnych (por. Cp[ʊ]Cp df = 730, 720, 760 i [ʊ] df = 770), [ɪ] – w pozycji stacjonarnej i końcowej (por. Cp[ɪ]Cp df = 1680, 1670 i [ɪ] df = 1690), [ɔ] – w pozycji początkowej i stacjonarnej (por. Cp[ɔ]Cp df = 500, warianty wymówione; w nieomówionych fazach wymowy stopień dyfuzyjności wariantu labializowanego jest większy. Alofonom [ɐ] i [ɛ] właściwa jest aktywniejsza praca warg niż ich wariantom wymówionym w izolacji (por. Cp[ɐ]Cp b = 107 i [ɐ] b = 106; 520 ir [ɔ] df = 530) ne toks difuziškas kaip izoliuotai Cp[ɛ]Cp b = 108 i [ɛ] b = 107 (dane wyrazów naturalnych); Cp[ɐ]Cp b = 107 i [ɐ] b = 106; Cp[ɛ]Cp b = 106 i [ɛ] b = 105 (dane wyrazów sztucznych)). Nie odnotowano natomiast różnicy wartości indeksu bemolowości między Bemoliškumo indeksas rodo, kad labializuotiems długim labializowanym a wymówionym w izolacji [ɑː]. Należy zwrócić uwagę, że tylko sztucznemu [ɔ], wymawianemu między spółgłoskami wargowymi, właściwy jest większy indeks bemolowości (por. Cp[ɔ]Cp b = 110 i [ɐ] b 109); nie odnotowano zmienności wartości indeksu bemolowości naturalnego [ɔ]. Należy przypomnieć, że na podstawie wartości drugiego formantu wyraźnie wyodrębniły się dwie grupy samogłosek: samogłoski szeregu tylnego labializowane, których wartości F2 są większe, oraz samogłoski szeregu przedniego – ich wartości F2 są mniejsze. Jednak podczas analizy parametrów tonalności ustalono inną zależność: wartości tonalności wszystkich samogłosek szeregu tylnego i EDITA LEDICHOVA. Eksperymentalne badanie labializowanych samogłosek ogólnego języka litewskiego | doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 20 przedniego szeregu krótkich [ɐ], [ɔ], [ʊ], [ɪ] i [ɛ], znajdujących się między spółgłoskami wargowymi i 12 badanych w trzech pozycjach artykulacyjnych, są większe niż wartości tonalności wariantów tych samogłosek wypowiadanych izolowanie, dlatego alofony labializowane należy oceniać jako charakteryzujące się wyższym tembrem (por. Cp[ɐ]Cp T = 11, 51, 67 i [ɐ] T = –78; Cp[ɔ]Cp T –264, –257, –247 i [ɔ] T = –299; Cp[ʊ]Cp T = –106, –140, –144 i [ʊ] T = –225; Cp[ɪ]Cp T = 610 i [ɪ] T = 593; Cp[ɛ]Cp T = 372, 415, 375 i [ɛ] T = 252 (dane z wyrazów naturalnych); Cp[ɐ]Cp T = –22, –1, –18 i [ɐ] T = –78; Cp[ɔ]Cp T = –220, –249, –284 i [ɔ] T = –299; Cp[ʊ]Cp T = –195, – 190, –211 i [ʊ] T = –225; Cp[ɪ]Cp T = 616, 632, 614 i [ɪ] T = 593; Cp[ɛ]Cp T = 330, 325, 322 i [ɛ] T = 252 (dane z wyrazów sztucznych). Zauważono, że najbardziej konsekwentnie zmieniającym się parametrem jakości jest napięcie – wszystkie alofony krótkich samogłosek labializowanych zarówno w słowach naturalnych, jak i sztucznych są wymawiane przy mniejszym napięciu narządów mowy niż ich warianty izolowane. To, że alofony między spółgłoskami wargowymi są mniej napięte, zaobserwowano podczas badania wszystkich grup samogłosek. 12 Nieco niższy jest jedynie parametr tonalności pozycji artykulacji początkowej badanej labializowanej [ɪ] (por. Cp[ɪ]Cp T = 592 i [ɪ] T = 593). EDITA LEDICHOVA. Eksperymentalne badanie samogłosek labializowanych ogólnego języka litewskiego | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Analiza relacji między samogłoskami (zob. rys. 7 i 8) wykazała, że zarówno w przestrzeni słów žemutinio pakilimo trumpieji labializuoti ir izoliuotai ištarti [ɐ] ir [ɛ] variantai psichoakustinėje naturalnych, jak i sztucznych największą różnicę uwidaczniają ich okręgi porównawcze, które są od Atstumai neabejotinai leidžia teigti, kad alofonai suvokiami kaip iš esmės kokybiškai skirtingi garsai. siebie bardzo wyraźnie oddalone. Badane warianty samogłoski [ɪ] również powinny być postrzegane jako różne jakościowo, jednak ich okręgi porównawcze są nieco mniej oddalone niż alofonów [ɐ], [ɛ]. Podobnie mogą być postrzegane warianty [ʊ], należy jednak zwrócić uwagę, że jakościowa różnica między wariantami samogłosek w słowach naturalnych jest większa (okręgi nie stykają się) niż między wariantami samogłosek w słowach sztucznych (okręgi nieznacznie stykają się krawędziami). Najmniej w przestrzeni psychoakustycznej różnią się labializowane i wymawiane izolowanie warianty [ɔ] – okręgi w jednej trzeciej i większej części pokrywają się, co oznacza, że alofony powinny być postrzegane jako jakości bardzo podobne, ale nietożsame. Wszystkie labializowane samogłoski krótkie, z wyjątkiem [ɔ] w wyrazach naturalnych, przesunęły się bliżej centrum przestrzeni psychoakustycznej, natomiast izolowane warianty tych samogłosek zajmują bardziej peryferyjne położenie. Taką tendencję stwierdzono również podczas analizy różnic w położeniu wariantów samogłosek długich w przestrzeni psychoakustycznej. 7 PAV. Natūralių žodžių labializuotų (žali relacje krótkich samogłosek labializowanych (okręgi) i wymawianych izolowanie (żółte okręgi) w przestrzeni psychoakustycznej RYS. 8. Relacje krótkich samogłosek labializowanych (zielone okręgi) i wymawianych izolowanie (żółte okręgi) w przestrzeni psychoakustycznej w wyrazach sztucznych EDITA LEDICHOVA. Labializuotų bendrinės lietuvių kalbos balsių eksperimentinis tyrimas | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 WNIOSKI Po szczegółowym zbadaniu parametrów jakości labializowanych długich i krótkich alofonów w wyrazach naturalnych i sztucznych oraz porównaniu ich z danymi dotyczącymi samogłosek wymawianych izolowanie ustalono następujące charakterystyki wariantów samogłosek: 1. Najwyraźniej i najbardziej konsekwentnie we wszystkich grupach samogłosek różnią się dane trzeciego formantu F3 – wartości F3 alofonów labializowanych samogłosek długich i krótkich we wszystkich badanych pozycjach artykulacyjnych słów naturalnych i sztucznych, tj. początkowej, stacjonarnej i końcowej, odpowiadają niższym częstotliwościom. Taigi manytina, jog spektre aiškiausiai išryškėjantys garso labializacijos požymiai pirmiausia sietini su trečiosios formantės žemėjimu. 2. Zmiana wartości drugiego formantu jest również bardzo wyraźna i ukierunkowana, jednak jej zmiany wiążą się z naturalnym szeregiem wymowy samogłosek. Wartości F2 alofonów labializowanych długich i krótkich samogłosek szeregu tylnego [ɑː], [ɐ], [oː], [ɔ], [uː], [ʊ] w słowach naturalnych i sztucznych odpowiadają wyższym częstotliwościom niż wartości samogłosek wymawianych w izolacji, a więc wszystkie one powinny charakteryzować się nieco bardziej przednią artykulacją; F2 wariantów labializowanych samogłosek szeregu przedniego [æː], [ɛ], [eː], [iː], [ɪ] rezonuje w zakresie niższych częstotliwości, dlatego najprawdopodobniej charakteryzuje je bardziej tylna artykulacja. Odnotowano nieco wyraźniejszą różnicę wartości drugiego formantu F2 samogłosek szeregu tylnego, można więc przypuszczać, że samogłoski te podlegają silniejszemu oddziaływaniu spółgłosek [p], [b]; kierunek zmian samogłosek szeregu przedniego jest nieco mniej wyraźny, jednak ogólna tendencja zostaje zachowana we wszystkich badanych grupach samogłosek. 3. Wpływ labializacji na wartości pierwszego formantu F1 wiąże się z podniesieniem badanych samogłosek – jedynie długie samogłoski średniego stopnia podniesienia [oː] i [eː] oraz krótkie samogłoski niskiego stopnia podniesienia [ɐ] i [ɛ] wykazują wyraźne przesunięcia F1 w widmie, jednak ich cechy jakościowe są niejednorodne. Wartości F1 alofonów [oː], [eː] znajdujących się między spółgłoskami wargowymi są większe, dlatego powinny być one bardziej otwarte niż warianty wymawiane w izolacji, natomiast pierwszy formant labializowanych [ɐ] i [ɛ] jest niższy niż formant samogłosek izolowanych, a więc alofony te należy oceniać jako bardziej zamknięte. Pozostałe samogłoski długie i krótkie nie wykazują w widmie żadnych wyraźniejszych zmian położenia pierwszego formantu. 4. Wyniki oceny wartości formantów można podsumować następująco: 4.1. CpVCp pozicijoje esančių žemutinio pakilimo [ɑː], [ɐ], [ɛ] ir vidutinio pakilimo [eː] alofonų kompaktiškumas mažesnis nei izoliuotai ištartų jų variantų, labializuoto žemutinio pakilimo wartości indeksu zwartości wariantu [æː] we wszystkich trzech pozycjach artykulacyjnych są większe; EDITA LEDICHOVA. Eksperymentalne badanie samogłosek labializowanych ogólnego języka litewskiego | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 alofony wysokiego wzniesienia [uː], [ʊ], [iː], [ɪ] oraz średniego wzniesienia [oː], [ɔ] ujawniają nieco inną zależność – labializowane warianty badanych samogłosek w początkowej, stacjonarnej i końcowej pozycji artykulacyjnej wykazują tendencję do bycia mniej dyfuzyjnymi niż warianty wymawiane izolowanie. 4.2. Ze względu na tonalność można wyróżnić następujące grupy badanych samogłosek: długie labializowane alofony samogłosek szeregu tylnego [ɑː], [oː], [uː], charakteryzujące się wyższym stopniem tonalności, a więc i wyższym tembrem, oraz długie labializowane warianty samogłosek szeregu przedniego [æː], [eː], [iː], których stopień tonalności w pozycji CpVCp jest niższy, a więc i tembr niższy; krótkie labializowane samogłoski szeregu tylnego i przedniego [ɐ], [ɔ], [ʊ], [ɛ], [ɪ] należy oceniać jako samogłoski o wyższym tembrze. 4.3. Różnice w zaokrągleniu między alofonami labializowanymi a wymawianymi izolowanie odnotowano tylko podczas badania [ɐ], [æː], [ɛ], [iː] i [uː]: w pozycji CpVCp przedniojęzykowe [æː], [ɛ], [iː] oraz tylnojęzykowe [ɐ] są bardziej zaokrąglone – podczas ich artykulacji aktywność warg powinna być większa niż przy wymawianiu izolowanych wariantów tych samogłosek; alofon tylnojęzykowy [uː] znajdujący się między spółgłoskami wargowymi charakteryzuje się mniejszymi wartościami zaokrąglenia. 4.4. Ogólna różnica jakościowa odróżniająca labializowane i wymawiane izolowanie požymis yra įtempimas – visi CpVCp pozicijoje esantys alofonai artikuliuojami mažiau įtemptais warianty samogłosek za pomocą narządów mowy. 5. Labializacja nieco silniej wpływa na początkową albo początkową i końcową pozycję artykulacyjną alofonów długich. W grupie samogłosek krótkich nie odnotowano większej różnicy między porównywanymi pozycjami początkową, stacjonarną i końcową – podobny wpływ spółgłosek wargowych na wyniki jakości stwierdzono we wszystkich częściach alofonu krótkiego. 6. Nie stwierdzono większej różnicy wartości jakościowych między słowami naturalnymi i sztucznymi – labializacja bardzo podobnie wpływa zarówno na charakterystyki słów używanych w naturalnym potoku mowy, jak i słów sztucznie utworzonych, tzn. we wszystkich przypadkach zachowany jest ten sam kierunek zmian wartości jakościowych. 7. Większość badanych samogłosek labializowanych i wymawianych izolowanie wykazuje wyraźne różnice w psychoakustycznej przestrzeni akustycznej. Dotyczy to szczególnie wariantów długich samogłosek [oː], [uː], [æː], [eː] oraz krótkich [ɐ], [ɛ] – odległości między kręgami alofonów labializowanych i izolowanych w psychoakustycznej przestrzeni akustycznej bardzo wyraźnie wskazują, że warianty tych samogłosek powinny być postrzegane jako jakościowo różne dźwięki; najbardziej pokrywały się porównawcze okręgi wariantów długiego [iː] i krótkiego [ɔ], zatem różnica jakościowa między ich alofonami jest niewielka. EDITA LEDICHOVA. Eksperymentalne badanie labializowanych samogłosek ogólnego języka litewskiego | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 8. Labializowane samogłoski charakteryzują się większym lub mniejszym przesunięciem w kierunku centrum przestrzeni psychoakustycznej, natomiast warianty izolowane mają tendencję do zajmowania bardziej peryferyjnej pozycji, tj. rozmieszczają się na obrzeżach ćwiartek układu współrzędnych. LITERATŪRA A m b r a z e v i č i u s R yt is 2010: Differential Acoustical Cues for Palatalized vs Nonpalatalized Prevocalic Sonants in Lithuanian. – Žmogus ir žodis 12(1), 5–10. A m b r a z e v i č i u s R yt i s 2012: Loci of Palatalized vs Nonpalatalized Prevocalic Plosives in Lithuanian. – Žmogus ir žodis 14(1), 13–18. A m b r a z e v i č i u s R yt is , L e s k a u s k a i t ė A s t a 2014: Priebalsių akustinės ypatybės: palatalizacija ir balsingumas, Kaunas: Technologija. A t k o č a it y t ė D a iv a 2002: Pietų žemaičių raseiniškių prozodija ir vokalizmas, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. B a c e v i č i ū t ė R i ma 2000: Lukšių šnektos izoliuotų balsių tyrimas. – Kalbotyra 48(1)–49(1), 5–18. B a c e v i č i ū t ė R i ma 2002: Lietuvių kalbos kintamųjų garsų [ie], [uo] eksperimentinė analizė. – Kalbotyra 51(1), 5–17. B a c e v i č i ū t ė R i ma 2004: Šakių šnektos prozodija ir vokalizmas, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. B a k š i e n ė R i m a , Č e p a i t i e n ė A g n ė 2017: Tarptautinės fonetinės abėcėlės taikymo lietuvių tarmių garsams galimybės. – Baltistica 52(1), 105–135. DOI: 10.15388/Baltistica.52.1.2303. Ba l č i ū n i e n ė A s t a , R i n k a u s k i e n ė R e g i n a , M e i l i ū n a i t ė V io le t a 2017: Kupiškėnų ir uteniškių paribio šnektų fonetinė kaita XXI a.: Vabalninko, Daršiškių ir Salamiesčio punktų atvejis. – Lituanistica 63, 38–60. Ba l l M ar t in J., H o w a r d S a r a J., M i l le r K ir k 2018: Revisions to the extIPA Chart. – Journal of the International Phonetic Association 48(2), 155–164. DOI: 10.1017/S0025100317000147. Be e le y H e le n a 2015: British English [kw], [k], and [w] Distinction in Back Round Vowel Contexts. – ICPhS. Prieiga internete: EDITA LEDICHOVA. Labializuotų bendrinės lietuvių kalbos balsių eksperimentinis tyrimas | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 https://www.academia.edu/14852799/British_English_kw_k_and_w_distinction_in_back_ round_vowel_contexts. B la d o n A nt ho n y, Fa nt G u n na r 1978: A Two-formant Model and the Cardinal Vowels. – Speech Transmission Laboratory – Quarterly Progress and Status Report 1, Stockholm: KTH, 1–8. Bo yc e S u z a n n e , E sp yW i lso n C ar o l Y . 1997: Coarticulatory Stability in American English /r/. – Journal of the Acoustical Society of America 101(6), 3741–3753. Bu t c h er A n d r e w , F le t c he r J a n et 2014: Sound Patterns of Australian Languages. – The Languages and Linguistics of Australia. The World of Linguistics 3, De Gruyter Mouton, Berlin, Germany, 89–136. Ca r ig n a n C hr ist o p h er , X i me n e s Ar w e n B., S h a w J a s o n A. 2017: A Comparison of Acoustic and Articulatory Methods for Analysing Vowel Differences across Dialects: Data from American and Australian English. – Journal of the Acoustical Society of America 142, 363–377. Co le J e n n i fe r S . , L i n e b a u g h G a r y, Mu n s o n C h e ye n n e , M c M ur r a y B ob 2010: Unmasking the Acoustic Effects of Vowel-to-vowel Coarticulation: A Statistical Modeling Approach. – Journal of Phonetics 38(2), 167–184. D e r e š k e v i č i ū t ė S ig it a 2008: Dėl lietuvių kalbos sklandžiųjų priebalsių kiekybės. – Žmogus ir žodis 10(1), 15–19. Der e š k e v i č i ū t ė S i g it a , K a z l a u s k i e n ė A st a 2009: Dusliųjų sprogstamųjų priebalsių spektrinė analizė ir jų sprogimo trukmė. – Garsas ir jo tyrimo aspektai: metodologija ir praktika, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 98–111. F le m m i n g E d w a r d 2002: Auditory Representations in Phonology, Routledge, New York. G ir d e n is A le k s a s 2003: Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. G ir d e n is A le k s a s 2009: Vadinamųjų sutaptinių dvibalsių [ie uo] garsinė ir fonologinė sudėtis. – Baltistica 44(2), 213–242. G ir d e n is A le k s a s , K u b i l i ū t ė -K l i u k i e n ė R e g in a 1982: Regresyvinis priebalsių palatalizacijos poveikis balsių spektrui šiaurės žemaičių tarmėje. – Kalbotyra 33(1), 30–38. G ir d e n is A le k s a s , R i a u b i š k yt ė S v a j o n ė 1981: Viena šiaurės žemaičių ir prūsų fonetikos paralelė. – Baltistica 17(1), 92–95. EDITA LEDICHOVA. Labializuotų bendrinės lietuvių kalbos balsių eksperimentinis tyrimas | 32 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Aby lepiej opisać jakościowe proporcje analizowanych alofonów, obliczono następujące parametry akustyczne początku, środkowej części i końca pozycji artykulacyjnych segmentu, zgodnie z wartościami pierwszego, drugiego i trzeciego formantu (Hz): zwartość (C), tonalność (T), płaskość (b), dyfuzyjność (df) i napięcie (it). Relacje między porównywanymi graficznie wariantami samogłosek przedstawiono w psychoakustycznej przestrzeni F2'/F1, w której badane alofony oznaczono okręgami o średnicy 1 barku (z), a odległości między nimi wskazują stopień różnicy w postrzeganej jakości: im dalej okręgi znajdują się od siebie, tym bardziej pod względem jakości różnią się te dźwięki. Po szczegółowym zbadaniu cech jakościowych samogłosek labializowanych litewskiego języka standardowego i porównaniu ich z danymi dotyczącymi samogłosek izolowanych stwierdzono następujące ogólne tendencje. Alofony labializowane najwyraźniej i najbardziej stabilnie charakteryzują się danymi trzeciego formantu F3 – we wszystkich pozycjach artykulacyjnych, tj. na początku, w środkowej części i na końcu segmentu, cechują je wartości F3 o niższej częstotliwości. Uważa się zatem, że najbardziej oczywiste oznaki labializacji dźwięku w widmie są przede wszystkim związane z osłabieniem trzeciego formantu. Zmiana wartości drugiego formantu F2 labializowanych samogłosek jest również wyraźna i tendencjonalna, lecz jej zmiany wiążą się z wymową samogłosek. Labializowane alofony samogłosek tylnych [ɑː], [ɐ], [oː], [ɔ], [uː], [ʊ] we wszystkich badanych grupach częściej mają wartości F2 o wyższej częstotliwości, dlatego ich artykulacja powinna być nieco bardziej przednia niż w przypadku wymowy izolowanej. Odpowiadające im warianty samogłosek przednich [æː], [ɛ], [eː], [iː], [ɪ] mają rezonansowy F2 w niższym zakresie częstotliwości, dlatego prawdopodobnie są artykułowane nieco bardziej tylnojęzykowo. Wpływ labializacji na wartości pierwszego formantu F1 nie jest systematyczny. Ocena wartości formantów labializowanych alofonów wykazała, że spójne tendencje stwierdzono w wyniku analizy wartości wskaźników zwartości/rozproszenia, tonalności, płaskości i akcentu, jednak nie odnotowano systematycznych różnic we wszystkich grupach samogłosek. Analiza relacji między wariantami samogłosek w przestrzeni psychoakustycznej wykazała, że w wielu przypadkach alofony wymawiane w różnych pozycjach są percypowane jako dźwięki o nierównej jakości. Zwrócono uwagę na fakt, że nie zaobserwowano większej różnicy jakościowej między słowami rzeczywiście używanymi w mowie a słowami sztucznie skonstruowanymi – labializacja wywiera bardzo podobny wpływ na ich charakterystykę akustyczną. EDITA LEDICHOVA. Labializuotų bendrinės lietuvių kalbos balsių eksperimentinis tyrimas | 33 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.03 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Siła wpływu koartykulacji na cechy jakościowe labializowanych samogłosek zależy przede wszystkim od długości samogłoski. Długie alofony są bardziej podatne na silniejszy wpływ sąsiadujących spółgłosek na początku lub na początku i końcu pozycji artykulacyjnych segmentu. Krótkie warianty samogłosek silniej podlegają efektowi koartykulacji całego dźwięku, ponieważ nie stwierdzono wyraźniejszych różnic między mierzonymi pozycjami artykulacyjnymi – wszystkie fazy alofoniczne podlegają podobnemu wpływowi sąsiadujących spółgłosek. SŁOWA KLUCZOWE: labializacja; koartykulacja; jakość; alofon. EDITA LEDICHOVA Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]