COVID-19 pandemija ir karas Ukrainoje: eufemizmų ir disfemizmų vartojimas viešajame diskurse latvių, lietuvių ir rusų kalbose

200 BENDRINĖ KALBA | 95 DITE LIEPA Instytut Języka Łotewskiego LU, Uniwersytet Rīga Stradiņš EVIJA LIPARTE Niezależna tłumaczka doi.org/10.35321/bkalba.2022.95.06 PANDEMIA COVID-19 I WOJNA NA UKRAINIE: UŻYCIE EUFEMIZMÓW I DY̑SFEMIZMÓW W DYSKURSIE PUBLICZNYM W JĘZYKACH ŁOTEWSKIM, LITEWSKIM I ROSYJSKIM1 ESMINIAI ŽODŽIAI: eufemizmai, disfemizmai, COVID-19 pandemija, karas, viešasis diskursas. ADNOTACJA Artykuł obejmuje dwie kategorie leksyki – eufemizmy i dysfemizmy używane podczas dwóch największych wydarzeń o zasięgu globalnym, które od 2020 roku wstrząsnęły całym światem: pandemii COVID-19 i rozpoczętej przez Rosję wojny na Ukrainie. Uwzględnione w artykule eufemizmy i dysfemizmy nazywają wspomniane wydarzenia w językach łotewskim, litewskim i rosyjskim. Do analizy leksyki zarówno okresu pandemii, jak i wojny wybrano po dwie grupy leksykalne: 1) słowa opisujące pandemię COVID-19; słowa charakteryzujące strony podzielonego społeczeństwa; 2) leksemy użyte do określenia wojny Rosji przeciwko Ukrainie; słowa charakteryzujące walczące strony. ABSTRACT Niniejszy artykuł dotyczy dwóch kategorii leksykalnych: eufemizmów i dysfemizmów w kontekście dwóch ważnych wydarzeń o zasięgu globalnym, które wstrząsnęły światem od 2020 roku: pandemii COVID-19 i wojny rozpoczętej przez Rosję na Ukrainie. Przedstawione w artykule eufemizmy i dysfemizmy są używane do określania wspomnianych wydarzeń w językach łotewskim, litewskim i rosyjskim. For the lexical analysis of both the vocabulary of the pan1 Podstawą artykułu jest część referatu, który został wygłoszony 8 września 2022 r. na międzynarodowej konferencji „Pogranicza Sławii na przełomie XX i XXI wieku”, która odbyła się na Uniwersytecie Wileńskim. Język–społeczeństwo–kultura–tożsamość. Jedna z autorek artykułu, D. Liepa, przygotowała artykuł w ramach projektu Łotewskiego Państwowego Programu Badań „Użycie i rozwój współczesnego języka łotewskiego” (nr VPP-LETONIKA-2022/1-0001). DITE LIEPA, EVIJA LIPARTE. CoVID-19 pandemija ir karas Ukrainoje: eufemizmų ir disfemizmų vartojimas viešajame diskurse latvių, lietuvių ir rusų kalbose 201 Z okresu pandemii i czasu wojny wyodrębniono dwie grupy leksykalne: (1) słowa opisujące COVID-19 i podzielone na jego skutek grupy społeczne; (2) leksemy używane do określania wojny rosyjsko-ukraińskiej oraz słowa opisujące walczące strony. do globalnych trudności ĮVADAS IR BENDRAS TEMOS APIBŪDINIMAS Sociolingvistė Ina Druvietė (2021: 7) yra nurodžiusi, kad „XXI amžiaus trečiasis dešimtmetis prasidėjo naujais išbandymais žmonijai, prie bendrų – zmian klimatycznych, konfliktów zbrojnych, nierówności dochodów i innych – dodając pandemię wywołaną przez nowego wirusa„. Gdy jeszcze nie ucichły społeczne emocje związane z COVID-19, 24 lutego 2022 r. świat wstrząsnęła nowa tragedia – inwazja Rosji na Ukrainę. Te wydarzenia o globalnym zasięgu z ostatnich trzech lat wpłynęły również na używanie języka. Zdaniem badacza eufemizmów i dysfemizmów politycznych Andrejsa Veisbergsa ekspresja językowa stała się bardziej wulgarna – decyduje o tym rzeczywista sytuacja. „O tłumaczeniu Szwejka w trzeciej–czwartej dekadzie społeczeństwo również mówiło, że jest ono niezwykle nieprzyzwoite i zawiera rosyjski slang, ale tak już jest: w czasie wojny ludzie przeklinają, twórca Reinhold Aman podobnie pisał o wojnie w innym dziele ir tai galima suprasti“ (Valodnieki 2022). Vokiečių kilmės JAV kalbininkas, malediktologijos2 pradininkas ir bavarų–austrų keiksmažodžių žodyno suliterackim, nie zaniknęły język gier i element jego twórczości. To, że w języku obecna jest kūrinyje: Homero vaizduojami didvyriai prieš kovodami ginklais iškoneveikdavo vieni kitus (Aman 1975: 160). Keikimąsi jis apibūdina kaip agresyvų žodinį veiksmą, kuris dažniausiai vyksta susijaudinus, būna sukeltas frustracijos (Aman 1975: 153). Emocijoms ir reakcijai į situaciją išreikšti dažnai ieškoma ne tik slengo žodžių, bet ir naujažodžių: „<...> kalbos dvasia vis dar gyva. Kalbos sistema vis dar yra lanksti, žmonės geba reaguoti į aktualius įvykius kurdami naujus žodžius ir konstrukcijas pagal jau esamus modelius. Svarbiausia – twórczość, jest jednym ze wskaźników tego, że jest on żywotny, że jego użytkownicy postrzegają język jako należący do nich, jako wartość. Potwierdza to, że język łotewski jest zdolny dostosować się do każdych warunków” (Druviete 2022: 202). 2 Malediktologia (niem. Malediktologie, ang. maledictologie < łac. maledicere ‘przeklinać, lżyć’) – dziedzina psycholingwistyki, socjolingwistyki i psychologii badająca przeklinanie i obelgi, tj. leksykę, za pomocą której realizowany jest jeden z aktów agresywnego mówienia – lżenie. 202 BENDRINĖ KALBA | 95 Autorki niniejszego artykułu w publikacjach różnych krajów omówiły już inspirowaną pandemią twórczość językową w aspekcie leksyki i słowotwórstwa, a także pisały o podobieństwach i różnicach w łotewskim i litewskim podejściu do pandemii i jej realiów3. W ciągu ostatnich trzech lat, dzięki aktywności społeczeństwa w środkach masowego przekazu, publikacjach i komentarzach w mediach społecznościowych, zasób słów języka łotewskiego i litewskiego został uzupełniony zarówno o nowe, jak i znane od dawna, lecz rzadziej używane terminy, a także o inne neologizmy4. Jednak doświadczenie językowe pandemii to tylko część doświadczenia. W 2022 r. na świecie toczy się prawdziwa wojna i zaczyna się wyjaśniać, że używanie leksyki kalbų žodynus papildė karo leksika. Su ja – kaip ir su pačiu karo faktu – visuomenė dar tik mokosi gyventi. Dabar, kai akivaizdu, kad Ukrainoje wojennej i leksyki walki podczas pandemii nie miało obiektywnych podstaw. W okresie kowidu bohaterskie i ofiarne zachowanie pracowników medycznych oraz ich ochotniczych pomocników (pracujących w nienormowanym czasie pracy, w skomplikowanych, trudnych i w większości ryzykownych warunkach) opisywano, używając leksyki wojennej i terminologii wojennej w znaczeniu przenośnym, np.: front kowidu, linia frontu wytyczona na korytarzach szpitali, lekarze – prawdziwi bohaterowie, walka w pierwszych liniach okopów itp. Jednak po wkroczeniu Rosji do Ukrainy stało się jasne, że rozpoczęła się prawdziwa wojna, a słowa wojna, front, okopy, wróg należy rozumieć dosłownie, a nie w znaczeniu przenośnym (zob. także Druviete 2022: 202). Łotewski publicysta Pauls Raudseps pisał: Pandemia nie jest prawdziwą wojną, ale jest bliższa wojnie niż czemukolwiek, czego doświadczyła ogromna większość mieszkańców Łotwy. Napastnikiem nie jest armia innego państwa, lecz wirus jest bezlitosny i wytrwały. Podobnie jak na wojnie, tego wroga nie można pokonać bez odważnego zachowania i jasnego zrozumienia, że w imię wielkiego celu zarówno politycy, jak i społeczeństwo muszą być gotowi do poświęceń (Raudseps 2021). W czasie pandemii zarówno politycy, jak i pracownicy medyczni posługiwali się leksyką wojenną, nie brakowało jej również w publicystyce. Powstaje pytanie, na ile była odpowiednia i jak na to patrzono. W tej kwestii sporo dyskutowano: za opowiedzia3 Zob. wykaz literatury zamieszczony na końcu artykułu. 4 Tłumaczka i językoznawczyni E. Lipartė odnotowała w łotewskich tekstach internetowych ponad 1 500 derywatów złożonych rzeczownikowych, zaktualizowanych lub utworzonych w czasie pandemii koronawirusa w 2020 r. (Liparte 2021a), socjolingwistka D. Liepa wraz z socjolożką Andą Rožukalne przeanalizowały 256 nowych derywatów z leksemami kovid-, koron-, używanych w komentarzach do łotewskich wiadomości internetowych w pierwszym i drugim okresie stanu nadzwyczajnego (zob. na ich temat niżej, przypis 12) (Rožukalne, Liepa 2022: 195). DITE LIEPA, EVIJA LIPARTE. CoVID-19 pandemija ir karas Ukrainoje: eufemizmų ir disfemizmų vartojimas viešajame diskurse latvių, lietuvių ir rusų kalbose 203 Krytykowali zarówno lekarze, jak i dziennikarze, językoznawcy oraz socjolodzy. Dyskusja prowadzona przez Jolantę Zabarskaitė (2020) w programie „Kalbos klubas” pokazała, że w przestrzeni postsowieckiej może to być związane z dziedzictwem przeszłości – sposobem myślenia wyniesionym z czasów sowieckich, kiedy życie za żelazną kurtyną sprawiało, że każde zakłócenie lub ograniczenie zwykłego rytmu życia nos karo kontekste, vis dėlto manytina, kad tikrasis frontas, priekinės linijos ir didvyriai yra kare, todėl sveikatos srityje kalbos kūryba turėtų būti postrzegano jako wroga, z którym należy walczyć5. Popierając tę myśl, szczególnie w kontekście wojny Rosji z Ukrainą w 2022 r. (zob. także Liepa, Liparte 2022: 66-67). Wojna rozpoczęta na Ukrainie zaktualizowała leksykę wojenną w państwach europejskich w znaczeniach dosłownych. W obu językach bałtyckich – łotewskim i litewskim – przez pewien czas znajdowała się ona w warstwie pasywnej, ponieważ od zakończenia II wojny światowej na Łotwie i Litwie nie prowadzono aktywnych działań wojennych. W latach powojennych toczyły się walki o niepodległość i opór – ruchy leśnych braci, protesty dysydentów. W 1991 r. toczyła się walka o przywrócenie niepodległości państw, która zarówno na Litwie, jak i na Łotwie pochłonęła ofiary w ludziach, jednak wojna rozpoczęta przez Rosję doprowadziła do powstania nowej leksyki wojennej XXI w., niemającej dotąd odpowiednika, a aktywnymi kategoriami tej leksyki są również eufemizmy i dysfemizmy. Gdy inne językowe bronie okazują się zbyt słabe, wybuchają oburzenie, rozpacz i agresja, a dysfemizmy odgrywają tu niezwykle istotną rolę. Z kolei agresorka Rosja stara się zamaskować lub określać innymi nazwami natarcie, demonstrowanie siły, narzucanie swojej woli, walki zbrojne i masakry, które sama spowodowała – w ten sposób zastępuje pojęcia bezpośrednie eufemizmami. Celem niniejszego artykułu jest zbadanie użycia eufemizmów i dysfemizmów, za pomocą których w dyskursie publicznym charakteryzowane są niektóre aspekty pandemii COVID-19 i wojny w Ukrainie, w językach łotewskim, litewskim i rosyjskim. Dyskurs publiczny w niniejszym artykule oznacza strony internetowe, z których zebrano pisemny i ustny materiał empiryczny: artykuły z portali informacyjnych i opiniotwórczych oraz ich komentarze, wpisy w mediach społecznościowych i na forach dotyczące obu tematów6. Materiału tego nie można uznać za wyczerpujący i kompletnego. Jest to zmieniająca się, wciąż uzupełniana baza danych, nieograniczona konkretnym źródłem ani okresem. Zbieranie przykładów ograniczają jedynie możliwości fizyczne rejestrowania całego materiału, który można znaleźć w rozległych przestrzeniach internetu. Językoznawcy dopiero podsumowują materiał dotyczący wpływu wojny w Ukrainie na język, dlatego interesujące i wartościowe powinny być również 5 O sowieckiej eufemizacji politycznej zob. także artykuł Ireny Smetonienė i Danutė Daučiūnaitė (2014). 6 Zob. wykaz źródeł na końcu artykułu. 204 BENDRINĖ KALBA | 95 wyniki badań porównawczych (Druviete 2022: 200). Niniejszy artykuł jest jednym z badań porównawczych. Przedstawiono w nim i zestawiono przykłady zarówno z różnych języków, jak i o różnej tematyce. Przykłady z języka rosyjskiego włączono celowo, ponieważ ukazują one zarówno retorykę rządzącej polityki Kremla, jak i demokratyczne wysiłki rosyjskich opozycyjnych mediów zmierzające do obiektywnego opisania tego, co dzieje się w Rosji i na Ukrainie. Ponadto język rosyjski należy uznać za ir plitimo pradiniu šaltiniu: karo leksiką rusų kalba cituoja ir komentuoja, aiškina ir analizuoja viso pasaulio žiniasklaida. Oficialioji Rusijos žiniasklaida pandemijos metu ne tik Latvijoje ir Lietuvoje, bet ir kitose pasaulio język, który w krajach stosujących leksykę wojenną szerzył niedowierzanie i wątpliwości co do powagi wirusa oraz szczepionek, a po wkroczeniu Rosji na Ukrainę zaskoczył świat zaprzeczaniem wojnie, opisując ją takimi eufemizmami jak operacja specjalna, operacja specjalna, operacja wojskowa i innymi, tym samym zwiększając ilość dezinformacji w ogólnym strumieniu informacji i podnosząc napięcie emocjonalne. Zarówno do analizy leksyki okresu pandemii, jak i leksyki wojennej wybrano w artykule po dwie grupy leksyki. Analizując leksykę pandemii COVID-19, omówiono słowa charakteryzujące chorobę i sytuację, a także opisujące strony podzielonego społeczeństwa, natomiast analizując leksykę wojny Rosji z Ukrainą – leksemy użyte do nazwania sytuacji oraz słowa opisujące walczące strony. W pracy postawiono następujące zadania: 1) odnotować użycie leksyki wskazanych grup na stronach internetowych, wybierając eufemizmy i dysfemizmy; 2) porównać przypadki użycia eufemizmów i dysfemizmów w dyskursach pandemii i wojny na Ukrainie. W badaniu stosuje się metody deskryptywną, analizy komponentowej oraz częściowo – porównawczą. Porównując materiał kilku języków, można wnioskować zarówno o uniwersalności omawianych realiów i zjawisk językowych, jak i o możliwościach przejmowania tych ostatnich. W artykule przeprowadza się wyłącznie analizę jakościową, nie zwracając uwagi na liczbę eufemizmów i dysfemizmów, ich wzajemny stosunek proporcjonalny oraz częstotliwość użycia, a także nie rozróżniając ilościowo dysfemizmów tradycyjnych (w tym wulgaryzmów) od dysfemizmów sytuacyjnych (w tym neologizmów). Nie przeprowadza się analizy przykładów według sposobów eufemizacji (zob.: Kudirka 2012; Smetonienė, Daučiūnaitė 2014) i dysfemizacji. Mogłoby to być tematem odrębnego badania, zwłaszcza nominacja metaforyczna, której przykłady są szczególnie liczne we wszystkich trzech językach w obu omawianych dyskursach. DITE LIEPA, EVIJA LIPARTE. CoVID-19 pandemija ir karas Ukrainoje: eufemizmų ir disfemizmų vartojimas viešajame diskurse latvių, lietuvių ir rusų kalbose 205 1. EUFEMIZMAI IR DISFEMIZMAI: OBJAŚNIENIE POJĘĆ I DEFINICJE Jak wskazuje Marius Smetona, podstawowym problemem w badaniu eufemizmów jest ich ustalenie i zdefiniowanie. Według M. Smetony istnieje wiele definicji tego pojęcia, „ponieważ wszyscy naukowcy definiują eufemizmy tak, jak wymaga tego dane badanie” (Smetona 2015: 6), a zatem dostosowują je do celu badania. W definicjach eufemizmu w łotewskim językoznawstwie akcentuje się eufemizm, który jest używany zamiast słowa tabu, wulgaryzmu lub innego słowa ograniczonego w użyciu ir jais keičiamų žodžių stilistinis aspektas, kaip eufemizmų vartojimo tikslą nurodant tik pakeičiamąją funkciją: eufemizmas – tai „žodis ar posakis, z powodów etycznych bądź innych” (VPSVe); są to „emocjonalnie neutralne słowa lub frazy używane zamiast słów obraźliwych, nadmiernie bezpośrednich lub nieprzyjemnych” (Veisbergs 1999: 17). Podobnie w języku niemieckim – eufemizm definiuje się jedynie jako „opisowe wyrażenie upiększające, maskujące lub łagodzące obraźliwe bądź nieprzyjemne słowo” (DUDENe). W definicjach stosowanych przez badaczy innych języków wskazuje się kilka celów używania eufemizmów, wśród nich: przeinaczanie rzeczywistości, maskowanie, oszukiwanie lub wprowadzanie w błąd adresata, przypodobanie się osobie, której dotyczy eufemizacja, itp.7 Uwzględniając wskazywane cele, M. Smetona stara się sformułować definicję obejmującą je wszystkie: „Eufemizm jest słowem lub połączeniem słów używanym w akcie komunikacji w celu przypodobania się eufemizowanemu obiektowi i tym samym zmiany rzeczywistości albo w celu wprowadzenia w błąd, zmuszenia słuchacza do rozumienia rzeczywistości tak, jak jest to potrzebne mówiącemu; eufemizm koduje również eufemizowane obiekty naruszające pierwotne tabu i rezultaty ich dalszego rozwoju, etykietę oraz przekonania moralne” (Smetona 2015: 25). Australijska językoznawczyni Kateʼ Burridge uważa, że „w określonym kontekście można mówić o temacie tabu bez naruszania norm, jeśli używa się eufemizmu, a nie konkretnej nazwy. Jednak leksyka eufemistyczna, którą posługują się takie odmiany językowe jak żargon wojenny, polityczny i medyczny, służy celowemu maskowaniu i wprowadzaniu w błąd” (Burridge 2012). Analizując polityczną eufemizację w nagłówkach artykułów publicystycznych na Litwie, I. Smetonienė i D. Daučiūnaitė priedangai suteikia ir papildomų – klastos ir paslaptingumo matmenų. Šiuo atveju eufemizmai vartojami ne tiek tam, kad neužgautų jausmų, bet ir wskazują, że eufemizację realizuje również eufemizacja polityczna, której „głównym celem jest powiedzenie możliwie najłagodniejszymi słowami i sposobami tego, co dla większości społeczeństwa może być nieakceptowalne, nieprzyjemne lub wywoływać negatywne emocje wobec władz państwowych albo niektórych instytucji państwowych” (2012) ir M. Smetona (2015: 11–17). 206 BENDRINĖ KALBA | 95 las gali būti pridengti, maskuoti ar iškraipyti esminius dalykus. Šią funk- (Smetonienė, Daučiūnaitė 2014: 122; cyt. za: Moskvin 2001: 63). Wasilij Moskwin, cytowany przez językoznawczynie, wyraźnie odróżnia eufemizację polityczną od dezinformacji politycznej, wyjaśniając tę ostatnią jako kłamstwo i jawne zniekształcanie prawdy. W kwestiach dotyczących wydarzeń na Ukrainie zarówno politycy, jak i środki masowego przekazu starają się być dyplomatyczni, a zatem, zdaniem I. Smetonienė i D. Daučiūnaitė, „unikają nazywania rzeczy tym, czym są, oraz określania związanych ze śmiercią, przemocą i innymi nieszczęściami wydarzeń” jako czegoś, co ich odbiorca chce przedstawiać w negatywnym świetle” (Veisbergs 2002: 54). W opisie przejawów nieuprzejmości w dyskursie dotyczącym przestępstw w językoznawstwie litewskim tikraisiais vardais ir kalbėdami apie nemalonius įvykius, netinkamus kitų šalių veiksmus, yra linkę pagražinti, sušvelninti tikruosius jų pavadinimus, sformułowano następującą definicję dysfemizmów: „słowa lub połączenia wyrazowe (Smetonienė, Daučiūnaitė 2014: 125). Disfemizmai irgi apibrėžiami įvairiai, nurodant jų stilistinius aspektus (vulgarumą) ir (arba) tikslus – įskaudinti adresatą, perdėti neigiamus dalykus ir pan. Latvių kalbotyroje pateikiamais apibrėžimais akcentuojama, kad disfemizmas yra „familiarus, vulgarus žodis ar žodžių junginys, kuriuo sąmoningai pakeičiamas stilistiškai ir emocionaliai neutralus tos pačios realijos pavadinimas“ (VPSVe) arba, kad tai – „įskaudinantys, įžeidžiantys žodžiai, kuriais sąmoningai sustiprinamos neigiamos sąvokos, perdedama używane zamiast łagodniejszych w celu wywołania negatywnej opinii, nadania negatywnego zabarwienia lub obrażenia kogoś” (Jakimovienė 2017). W języku niemieckim definicja dysfemizmu jest bardzo szeroka i niekonkretna, eksponuje jedynie cel jego użycia: „negatywne, deprecjonujące określenie opisowe neutralnego lub pozytywnego słowa” (DUDENe). Podobnie traktowane są również przekleństwa. R. Aman podkreślał: „Każde słowo, które jest używane agresywnie, jest przekleństwem” (Aman 1975: 165). Myśl tę rozwija również John E. Joseph: „Język nie musi być bluźnierczy, obsceniczny ani rasistowski, aby był obraźliwy” (tłumaczenie z języka łotewskiego, zob. Džozefs 2008: 130). Zdaniem A. Veisberga nie ma odpowiedzi na pytanie, czym jest obraźliwe słowo, ponieważ „znaczenie słowa nie tkwi wyłącznie w samym słowie. Nadają mu je mówiący, piszący, słuchacz i czytelnik. „Oznacza to, że obraźliwe może być każde słowo” (Veisbergs 2002: 56). Naukowiec proponuje rozróżniać indywidualne dysfemizmy emocjonalne i „prawdziwe” dysfemizmy – tak nazywa uży- DITE LIEPA, EVIJA LIPARTE. CoVID-19 pandemija ir karas Ukrainoje: eufemizmų ir disfemizmų vartojimas viešajame diskurse latvių, lietuvių ir rusų kalbose 207 wane w języku publicznym przy wspominaniu o wrogach, rywalach lub nieprzyjaciołach. W takich przypadkach stosuje się uogólnienia, hiperbole, używa się nazw zwierząt i chorób, podkreśla się zacofanie, tępotę itd. (Veisbergs 2002: 56–57). Analizując język polityki, A. Veisbergs tak pisał o eufemizmach: „<...> we współczesnym społeczeństwie informacyjnym nie można milczeć – ludzie muszą znaleźć sposób, jak informować i dezinformować, usprawiedliwiać, wyjaśniać lub oszukiwać. Reżimom totalitarnym było pod tym względem łatwiej. Miały wiele do ukrycia zarówno przed otaczającym światem, jak i przed własnymi obywatelami, czasami także przed sobą. <...> Totalitaryzm kontrolujący media może sobie pozwolić na przemilczanie, cenzurowanie, pomijanie. „Demokracja musi mówić, dlatego eufemizmy są w niej znacznie bardziej rozpowszechnione” (Veisbergs 1999: 17). Należy tu dodać, że w społeczeństwie demokratycznym bardziej rozpowszechnione są również dysfemizmy, ponieważ nie sposób w nim przemilczeć oburzenia, gniewu, rozczarowania, wątpliwości czy po prostu emocjonalności. Ludzie wyrażają to wszystko w różny sposób: otwarcie przeklinają w mediach społecznościowych, ironicznie wyśmiewają się z siebie nawzajem i nadają sobie przezwiska w komentarzach na stronach internetowych pod artykułami, publikują jakiś sytuacyjny neologizm dysfemistyczny, który przyciąga uwagę itd. W niniejszej pracy, w której omawiane są medyczna i wojskowa odmiany leksyki, na podstawie przeanalizowanych definicji za eufemizmy uznaje się słowa lub wyrażenia używane zamiast słów, których unika się ze względów etycznych lub innych, zaś za dysfemizmy – słowa lub połączenia wyrazowe o negatywnej konotacji, którymi świadomie zastępuje się stylistycznie i emocjonalnie neutralne nazwy tej samej rzeczywistości. Ponadto w niniejszym artykule podjęto próbę rozróżnienia dysfemizmów tradycyjnych i sytuacyjnych. Za runkelis, pidaras), o situaciniais disfemizmais – žodžiai, kurie sukuriami konkrečioje situacijoje9 (remiantis asociaciojimis, kontaminacijos būdu ar taikant dysfemizmy tradycyjne uznaje się dysfemizmy8, które już historycznie utrwaliły się w języku i są niemal uniwersalnie używane w różnych sytuacjach, w tym również wulgaryzmy (np.: faszysta, okupant, przestępca, idiota, grać językiem10, np. poprzez deformację fonetyczną: korona – szmorona) lub uzyskują dysfemistyczną konotację, której zazwyczaj nie mają (np. narciarze). Mimo to trudno wyznaczyć ścisłą granicę między tymi dwiema grupami dysfemizmów, ponieważ nie jest jasne, jaki okres lub częstotliwość użycia należałoby uznać za kryterium utrwalenia się dysfemizmu (np. dysfemizm, który pojawił się dopiero podczas COVID-19 8 O tym zob. również E. Liparte (2021b: 87–88). 9 Dlatego można je również nazywać (okazjonalnymi) neologizmami dysfemistycznymi. 10 Apie žaidimą kalba (latv. valodas spēle) latvių šnekamojoje kalboje ir jo priemones žr. V. Ernstsone (1997). 208 BENDRINĖ KALBA | 95 pandemia może być używane szeroko i w różnych znaczeniach). W artykule eufemizmy omawia się bardziej szczegółowo bez ich różnicowania, chociaż czasami proponuje się dzielić je na nowe i stare11; eufemizmy polityczne i propagandowe w takim przypadku trafiłyby do kategorii „nowych”. 2. EUFEMIZMY I DYSFEMIZMY, KTÓRYMI CHARAKTERYZUJE SIĘ PANDEMIĘ COVID-19 2.1. Eufemizmy i dysfemizmy choroby oraz sytuacji M. Smetona jako wyrazisty przykład tabuizacji osoby i jej imienia oraz użycia eufemizmów we współczesnej literaturze pięknej podaje powieści Joanneʼy K. Rowling o Harrym Potterze. Obawiając się nie tylko złego czarodzieja Voldemorta, lecz także wypowiedzenia jego imienia, inni czarodzieje nazywają Voldemorta Tym, Wiesz-Kim albo Tym, Którego Imienia Nie Wolno Wymawiać. Nawet jego zwolennicy, śmierciożercy, nie nazywają swojego pana po imieniu, lecz zwracają się do niego jako do Czarnego Pana albo Mistrza (Smetona 2015: 24). Na Łotwie skojarzenia z tą postacią budziła oficjalna nazwa mājsēde12, stosowana wobec surowych ograniczeń przemieszczania się w czasie pandemii, którą wiele osób postrzegało nie tylko jako łotewski odpowiednik angielskiego terminu lockdown, lecz także jako eufemizm terminu wojskowego komandantstunda ‘godzina policyjna’. Świadczy o tym na przykład wpis zamieszczony na początku 2021 r. w serwisie społecznościowym Facebook: Skatos, ka daudziem šie oficiālie apzīmējumi ir gluži kā Voldemorts Harija Potera sāgā–„Tas,kurunesaucvārdā“ <...>. Tāpēc laikam arī top visas tās mājsēdes13 utt. (Widzę, że dla wielu te oficjalne określenia są zupełnie jak Voldemort z sagi o Harrym Potterze – „Ten, którego imienia się nie wymawia” <...>. Pewnie dlatego powstają też wszystkie te mājsēdes i tak dalej). 11 O takiej możliwości wspomina R. Kudirka (2012). 12 Mājsēde „szczególne ograniczenie przemieszczania się – wymóg nieopuszczania miejsca zamieszkania w określonym czasie” (Tēzaurs). Jest to złożenie syntaktyczno-morfologiczne (< māj-a ‘dom’ + sēd-ēt ‘siedzieć’ + końcówka -e; szerzej na ten temat zob. E. Liparte (2021a: 115–116)), pod względem znaczenia w kontekście COVID-19 odpowiada on obowiązującej na Litwie ogólnokrajowej kwarantannie. Jako termin oficjalny mājsēde zaczęto stosować na Łotwie od początku drugiego ogłoszenia stanu nadzwyczajnego (listopad 2020 r.), kiedy wprowadzono surowe ograniczenia przemieszczania się, w tym także godzinę policyjną. W czasie pandemii COVID-19 na Łotwie wystąpiły łącznie trzy okresy stanu nadzwyczajnego ustanowione przez rząd, w których stosowano ograniczenia o różnym stopniu surowości: 1) od 2020-03-12 do 2020-06-10; 2) od 2020-11-09 do 2021-04-06; 3) od 2021-10-11 do 2022-04-01. 13 We wszystkich przedstawionych przykładach pogrubienie pochodzi od autorów artykułu, z wyjątkiem tego słowa, które w swoim wpisie pogrubił sam jego autor. W przykładach i ich tłumaczeniach poprawiono jedynie najbardziej rażące błędy ortograficzne i interpunkcyjne, które utrudniałyby zrozumienie treści. DITE LIEPA, EVIJA LIPARTE. CoVID-19 pandemija ir karas Ukrainoje: eufemizmų ir disfemizmų vartojimas viešajame diskurse latvių, lietuvių ir rusų kalbose 215 No cóż, skoro ministrowi wolno używać wulgarnego słownictwa i mówić o genie „pohujizmu“, to mogę mu ujawnić coś nowego: w Europie Wschodniej istnieje również gen „nahujizmu“. W Europie Wschodniej wysyłamy we właściwym kierunku ministrów, którzy chcą nas całkowicie kontrolować i przekształcić całe nasze życie w obóz koncentracyjny, opowiadając bajki o „ochronie osób starszych przed wirusem“ (No cóż, skoro ministrowi wolno używać wulgarnego słownictwa i mówić o genie „pochuizmu“, to mogę mu ujawnić coś nowego: w Europie Wschodniej istnieje również gen „nachuizmu“. My w Europie Wschodniej wysyłamy we właściwym kierunku ministrów, którzy chcą nas całkowicie kontrolować i przekształcić całe nasze życie w obóz koncentracyjny, opowiadając bajki o „ochronie osób starszych przed wirusem“). Inny internauta wyraził swoją opinię następująco: šodien ministra kungs lieto vārdu „pohujisma“, bet rīt – „iģiķenahuj“??? (dzisiaj pan minister używa słowa „pochuizm“, a jutro – „idźcie nachuj30“). Nie minęło nawet półtora roku, sytuacja w Europie i na świecie dramatycznie się zmieniła, a ta wulgarna fraza stała się skrzydlatym hasłem, mottem, które zjednoczyło zarówno samych obrońców Ukrainy, jak i wspierających ich ludzi w innych częściach świata. 3. LEKSYKA CHARAKTERYZUJĄCA WOJNĘ ROSJI Z UKRAINĄ 3.1. Dyfemizmy i eufemizmy oznaczające sytuację na Ukrainie Analizując leksykę eufemistyczną i dyfemistyczną, za pomocą której opisywana jest sytuacja na Ukrainie po inwazji Rosji oraz walczące strony, szczególną uwagę należy poświęcić zdaniu z dyfemizmem (rosyjskim przekleństwem) użytemu w pierwszych dniach wojny: Русский военный корабль, иди нахуй! (Rosyjski okręcie wojenny, idź nachuj), które z prędkością błyskawicy obiegło cały świat. Jak podkreślono w dyskusji, która odbyła się 21 kwietnia 2022 r. w audycji łotewskiego radia Ģimenes studija (Studio Rodzinne), niektóre przekleństwa stały się „dobrym tonem”, a tragizm wojny usprawiedliwia ich używanie (Lamuvārdi 2022). Krążownik „Moskwa” niesławnie zasłynął w pierwszych dniach wojny, gdy wezwał ukraińskich strażników granicznych na Wyspie Węży do poddania się, lecz odmówili i tym zdaniem dosadnie wysłali okręt wojenny. Zdanie wypowiedziane w gniewie przez obrońcę Wyspy Węży stało się mottem ukraińskich obrońców: wykorzystując je, przemalowywano nazwy miejscowości na znakach drogowych, demonstrując w ten sposób požiūrį į įsibrovėlius. Kai 2022 m. balandžio 14 d. Moskva nuskendo (nuo Juodąją jūrą saugojusių Ukrainos raketų Neptun smūgių), ukrainiečiai džiau30 Liet. vulg. nachui ‘1. keiksmas, vartojamas kaip pertaras: eik nachui <...>. 2. velniop, tebūnie. <...>ʼ eina nachui! velniop, kaip blogaiʼ (Zaikauskas 2008: 97). 216 BENDRINĖ KALBA | 95 gėsi, kad laivas nuplaukė ten, kur buvo pasiųstas. Vėliau šis šūkis buvo używane do opisywania tego, co dzieje się na Ukrainie. Ukraiński pisarz, fotoTakie grafas ir karys Artemas Čapajus (Артем Чапай) rašė: rzeczy są nieuniknione i trzeba starać się to zrozumieć. Tak czy inaczej, wszystkim nam się pomieszało: nieuzbrojeni ludzie w Berdiańsku wysyłają uzbrojonych okupantów nachuj, kobiety w rejonie Romny wysyłają nachuj opancerzonych starców. Każdy robi, co może. Ukraińcy są mega świetni, jak Dawid przeciwko Goliatowi (Čapajs 2022). Powiedzenie z rosyjskim przekleństwem zyskało popularność także poza granicami Ukrainy, najprawdopodobniej ze względu na swoją palikdami vertimo kalboje originalo kalbos centrinį, stilistiškai žymėtą elementą: Krievu karakuģi, ej nahuj! (latviškasis atitikmuo ej dirst ‘eik šikt’ būtų ekspresywność językową. Łotysze tłumaczą go tylko częściowo, znacznie łagodniej). Uczestnicy wspomnianej audycji radiowej, wśród nich A. Veisberg, komentując takie słownictwo, nieprzyzwoite słowa określali różnymi eufemizmami (według pierwszych liter odpowiednich słów), np. bē-vārdi ‘słowa na b’, hā-bē-pē ‘ch-b-p’, en-vārdi ‘słowa na n’, albo używali połączenia wyrazowego tāda leksika ‘takie słownictwo’, podkreślając słowo tokia. Uczestnicy audycji dyskutowali również o tym, dlaczego w czasie wojny pojawia się więcej grubiańskiego, nieprzyzwoitego słownictwa: otwarta sytuacja konfliktowa, nasilone emocje; jeśli jedna strona używa takiego słownictwa, wcześniej czy później dostosuje się do niej również druga strona. Gdy stylistycznie neutralne słownictwo jest nieskuteczne (nie wywołuje reakcji), używa się stylistycznie ekspresywnego, na przykład dysfemizmów. Rzeczywiście, litewscy użytkownicy portalu społecznościowego Facebook wymyślili dla tego powiedzenia eufemistyczny, uprzejmy i dowcipny zamiennik: „EIKTUZET!“, – krótkie, jasne, uprzejme wysłanie za rosyjskim okrętem wojennym pewnego rodzaju postaci! Inny eufemizm pasiųsti laivo kryptimi (pasiųsti paskui laivą), który na Litwie został zgłoszony jako kandydat do tytułu Powiedzenia Roku, „dziś jest już szeroko używany i rozumiany bez żadnego kontekstu” (Urnėžiūtė 2022: 18). Wojny rozpoczętej 24 lutego 2022 r., która, bez ukrywania rzeczywistości, nazywana jest brutalną wojną przeciwko Ukrainie lub wojną Rosji w Ukrainie, rosyjskie kierownictwo i oficjalne media nie nazywają wojną, używają różnych eufemizmów. Politolog Jevgēņijus Roščinas pisze: 2022 m. vasario 24 d. Rusijos prezidentas Vladimiras Putinas pranešė, kad vykdoma „specialiojikarinėoperacija“. Pridursime, kad pranešdamas apie „operaciją“, saPod koniec artykułu Putin postawił kropkę i przemilczał, że jest to operacja skierowana przeciwko innemu państwu, mianowicie Ukrainie. Następnie mówiono o celach demilitaryzacji i denazyfikacji. Jednak w tym kontekście istotna jest właśnie taka struktura gramatyczna – słowo „operacja” nie ma dopełnienia (Roščins 2022). DITE LIEPA, EVIJA LIPARTE. CoVID-19 pandemija ir karas Ukrainoje: eufemizmų ir disfemizmų vartojimas viešajame diskurse latvių, lietuvių ir rusų kalbose 217 O sytuacji, w jakiej Rosja postawiła demokratyczny świat, rozpoczynając w Europie wojnę i nie nazywając jej wojną, lecz używając różnych eufemizmów, ironizował już wspomniany Sandris Vanzovičius w jednym ze swoich felietonów: Nu Rietumu valstis centās labi ātri noformulēt, kā nosaukt karu Ukrainā, lai tikai to nenāktos saukt īstajā vārdā par karu – par militāruoperāciju,militārukonfliktu, armijasmācībāmkaraapstākļosvai karaizstrādājumu (Teraz państwa zachodnie starały się szybko sformułować, jak nazwać wojnę na Ukrainie, żeby tylko nie trzeba było nazywać jej prawdziwym imieniem – wojną – operacją wojskową, konfliktem zbrojnym, ćwiczeniami wojskowymi w warunkach wojennych albo wyrobem wojennym) Iš pradžių viešajame diskurse būta sumišimo, vartoti eufemizmai dabartinė situacija Ukrainoje, paaštrėję kaimyninių valstybių santykiai, konfliktas. (Vanzovičs 2022). Jednak później zaczęto nazywać sytuację prawdziwymi imionami: limu ir pan. Rusijoje vartoti žodį karas draudžiama, ir tai kai kurie opozicijos atstovai viešajame diskurse nurodo kaip eufemizmą vartodami žodžių junginį uždraustas žodis, pvz.: Феминизм как политическая сила <...> не может быть на стороне [запрещенноевРФслово] и тем более — [запрещенноевРФслово] оккупационной (Feminizmas kaip politinė jėga <...> negali pritarti [RF uždraustas žodis], juolab – okupaciniam [RF uždraustas žodis]). Galima sakyti, kad eufemizacija šio karo tema prasidėjo jau 2014 m., ir wojną, inwazją, atakiem, okupacją Krymu. I. Smetonienė i D. Daučiūnaitė jako eufemizmy związane z okupacją wymieniają internacjonalizmy sankcijos, subjektai, intervencija, które pojawiały się w nagłówkach artykułów publicystycznych na Litwie (Smetonienė, Daučiūnaitė 2014: 125–126). Według badaczek nie są one tak dobrze znane czytelnikom, a dla części z nich są nawet niezrozumiałe, dlatego wywołują mniej negatywną reakcję niż bezpośrednia nazwa tego zjawiska (Smetonienė, Daučiūnaitė 2014: 132), a zatem internacjonalizmy doskonale pełnią funkcję eufemizacyjną. Oprócz eufemistycznego terminu operacja wojskowa (ros. военная операция) Putin posługiwał się także dwoma rzadziej używanymi, a więc nietypowymi i mniej zrozumiałymi internacjonalizmami: demilitaryzacją i denazyfikacją Ukrainy. Słowo denazyfikacja ‘środki likwidacji nazizmu’ (BLKŽ) wiąże się ze słowem nazizm ‘polityka i ideologia partii narodowosocjalistycznej, niemiecki faszyzm’ (DLKŽ). Wyjaśniając zaistniałą sytuację, pojęciami tymi posługują się specjaliści z różnych krajów i dziedzin. Łotewski politolog Andis Kudors pisze: Nacisma apkarošanas tēma Krievijā ir ērta visas padomju laika propagandas dēļ. Un tāpēc viņi tagad turpina, sakot, ka Ukrainā Krievija realizē denacifikācijuun demipropagandos. Dlatego teraz ją 218 BENDRINĖ KALBA | 95 litarizāciju (Kovos su nacizmu tema Rusijoje yra patogi dėl visos sovietmečio kontynuują, mówiąc, że w Ukrainie Rosja prowadzi denazyfikację i demilitaryzację) (Kudors 2022). Rosyjska pisarka, dziennikarka i opozycjonistka Julija Latynina (Юлия Латынина), reagując na słowa używane przez Putina, stwierdziła: У меня теперь есть надежда, что вместо денацификации Украины наступит депутинизация России (Teraz mam nadzieję, że zamiast denazyfikacji Ukrainy nastąpi deputinizacja Rosji) (LatyninaTV 2022). Przykładami języka propagandowego są także eufemistyczne parafrazy – opisywanie innymi słowami, których rosyjskie media oficjalne szeroko używają do charakteryzowania wojny na Ukrainie. Na przykład wycofanie się i ucieczkę armii rosyjskiej opisano następująco: <...> проведена операцияпо свертываниюипереброске <...> войск на территорию ДНР, проведен рядотвлекающихидемонстрационныхмероприятийсобозначениемреальныхдействий войск (<...> przeprowadzono operację spakowania i przemieszczenia wojsk <...> na terytorium DRL, zastosowano wiele środków odwracających uwagę i demonstracyjnych, wskazujących na rzeczywiste działania wojsk). Z takich opisów sytuacji przedstawianych za pomocą słów o przeciwnym znaczeniu strona ukraińska się śmieje i ironicznie nazywa wycofanie się negatywną ofensywą (ros. отрицательное наступление), a zatonięcie okrętów wojennych – negatywnym wynurzeniem (ros. отрицательное всплытие), tj. działaniem przeciwnym do wynurzenia się okrętu podwodnego na powierzchnię wody. Z kolei dowcipnisie z portalu społecznościowego Facebook włożyli w usta oficjalnego przedstawiciela rosyjskiego Ministerstwa Obrony następujące eufemistyczne określenie opisujące ucieczkę armii rosyjskiej: враг с позором бежит за нами (wróg haniebnie ucieka za nami). Ambicje rosyjskiego dyktatora, wyrażane za pomocą eufemizmów politycznych, są znacznie szersze. W łotewskim sisakymai, kuriuose jis prilygina save Rusijos carui Petrui I per Šiaurės karą, o dabartinį įsiveržimą į Ukrainą – to, kas priklausė Rusijai, susigrączasopiśmie internetowym Puaro (2022) analizowane są dla poznania Putina. „Reżim szeroko stosuje eufemizmy – przesuwanie granic lub rozszerzanie terytorium oznacza podbijanie sąsiadów” (Veisbergs 2014). Podbój jest niemożliwy bez armii, a ta jest tworzona poprzez mobilizację zarówno mieszkańców własnego państwa, jak i ludności podbitych krajów. Jednak w tej wojnie związanej z wielkimi stratami mobilizacja jest dowcipnie przemianowywana na mogilizację, słowem tym również ukazując dyfemistyczny stosunek, tj. podkreślając absurdalność DITE LIEPA, EVIJA LIPARTE. CoVID-19 pandemija ir karas Ukrainoje: eufemizmų ir disfemizmų vartojimas viešajame diskurse latvių, lietuvių ir rusų kalbose 219 tego procesu. Rita Urnėžiūtė (2022: 17) wymienia to słowo jako jedno z tych, które w języku litewskim są przejmowane z języków ukraińskiego lub rosyjskiego i dostosowywane do gramatyki języka litewskiego. Leksem mogilizacija ‘mobilizacja (powołanie rezerwistów do służby wojskowej) jako prosta droga do śmierci (grobu)’ został również włączony do Bazy neologizmów języka litewskiego, z zaznaczeniem, że jest to słowo o nowo zapożyczonym rdzeniu z języka rosyjskiego, mające ironiczne zabarwienie ekspresywne: могилизация < могила ‘grób’ + мобилизация ‘mobilizacja’ (LKND). Leksem mogilizacija / mogilizaciya / могилизация w różnych językach można interpretować również jako utworzony z wykorzystaniem deformacji fonetycznej (jednego z rodzajów gry językowej): poprzez zastąpienie w terminie мобилизация / mobilizacija litery б (łacińskie b) literą г (łacińskie g) otrzymuje się słowo związane z grobami (ros. могила ‘grób’). Litewscy użytkownicy portalu społecznościowego Facebook, ironizując na temat mogilizacji, proponują również litewskie neologizmy: kapizacija31, kapinizacija, mobilizacija į kapus (< kapai), grabizacija, karstizacija (< grabas, karstas), LADizacija, MOSKVizacija (< LADA, MOSKVIČ, tj. marki samochodów)32. W Rosji, aby unikać słów wojna i mobilizacja, do opisywania żołnierzy poległych na Ukrainie używa się całej plejady kłamliwych eufemizmów: Погиб в качестве акта доброй воли в ходе выполнения заданий в рамках спецоперации (Zginął podczas wykonywania zadania jako akt dobrej woli w trakcie operacji specjalnej). Taki tekst na fotografii nagrobka pozwala nakreślić paralele z wnioskami dotyczącymi języka III Rzeszy przedstawionymi w wydanej w 1947 r. książce niemieckiego badacza literatury, pisarza i polityka Victora Klemperera LTI – Notizbuch eines Philologen (LTI – notatki filologa). Omawiając nekrologi „żołnierzy poległych za Führera i Ojczyznę”, autor wskazał kilka stopni ekspresji – od zachwytu po demonstrowanie ideologicznej dezaprobaty. „Okazywanie najwyższego stopnia wierności wyrażano słowami: „Zginął za swojego Führera” <...>, natomiast Ojczyzny nie wymieniano. <...> Jeśli ktoś całkowicie nie zgadzał się z nazizmem i chciał wyrazić, pokazać dezaprobatę, być może nawet nienawiść, a jednocześnie nie trafić do opozycji, ponieważ odwaga nie sięgała aż tak daleko, komunikat kondolencyjny formułowano następująco: „Nasze jedyne dziecko zginęło za Ojczyznę”, a Führera nie wymieniano. <...> 31 Słowo to również zostało włączone do Bazy neologizmów języka litewskiego, z takim samym znaczeniem jak mogilizacija i adnotacją, że jest to twór hybrydowy, kalka (LKND). 32 Ostatnie nazwy wiążą się z materiałem wyemitowanym przez ukraińską telewizję: rodzice poległego rosyjskiego żołnierza za rekompensatę otrzymaną za zmarłego syna kupili jego ulubiony samochód LADA i teraz dumnie jeżdżą do syna na cmentarz. Dowcipnisie z portalu społecznościowego Facebook rozwinęli ten temat: słowo syn w różnych językach jest podobne (ukr. син, pol. syn, ang. son), a rusiškai – лaдa. 220 BENDRINĖ KALBA | 95 Pripažįstant netektį nebuvo leidžiama sėti nerimo tarp vietinių. Tokiais atvejais Stereotypowa formuła Trzeciej Rzeszy brzmiała: „Za tragiczny los zapłacił życiem...” (tłumaczenie z języka łotewskiego, zob. Klemperers 2004: 126–127). Tak więc Rosja także w tej sytuacji wojennej posługuje się kłamstwem i dezinformacją – mówiąc zarówno o swoich rzeczywistych działaniach i celach, jak i o przebiegu wojny oraz poległych w niej osobach. Z drugiej strony wywołana przez Rosję wojna sprawiła, że w językach bałtyckich i innych na aktualności zyskało użycie tak zwanych wrażliwych słów (np.: okupacja, okupować), eliminując wcześniejszą eufemizację na szeroką skalę. Po odzyskaniu niepodległości państwa bałtyckie starały się budować pełne szacunku relacje z wielką sąsiadką i nie wspominać o krzywdach z przeszłości. I tak Līga Romānė-Kalniņa w swojej rozprawie doktorskiej Construction and Representation of National Identity in the Speeches of the Presidents of the Baltic States: Corpus-Assisted Critical Discourse Analysis (lit. Konstruowanie i reprezentowanie tożsamości narodowej w przemówieniach prezydentów państw bałtyckich – wspomagana korpusem krytyczna analiza dyskursu) podkreśla, że w przemówieniach prezydentów, zwłaszcza bezpośrednio po odzyskaniu przez te państwa niepodległości w 1990 r., odwołując się do wspólnej przeszłości politycznej i starając się unikać wspominania o negatywnej roli Związku Radzieckiego i Rosji w historii państw bałtyckich, często używano eufemizmów (Romāne-Kalniņa 2022: 33). Eufemizacja języka i przypochlebianie się miały miejsce zarówno na poziomie władzy, jak i społeczeństwa. Przyczyny i konsekwencje takiej poprawności politycznej analizuje politolog A. Kudoras: Powody powstania politycznej poprawności nie zawsze były złe. W Europie żyjemy blisko siebie – to nie tak jak gdzieś na stepach. Wszyscy jesteśmy stłoczeni i aby móc żyć w zgodzie, starajmy się nie ranić nawzajem. Niestety, poszliśmy w skrajność nie tylko na Łotwie, ale w całej Europie: ludzie przestają mówić to, co myślą. Dochodzi do przypodobywania się i hipokryzji (Przyczyny politycznej poprawności nie zawsze są złe. W Europie żyjemy blisko siebie – to nie tak jak gdzieś na stepach. Wszyscy jesteśmy stłoczeni i aby móc żyć w zgodzie, staramy się nie ranić nawzajem. Niestety, poszliśmy w skrajność nie tylko na Łotwie, ale w całej Europie: ludzie przestają mówić to, co myślą. Dochodzi do pochlebstwa i hipokryzji) (Kudors 2022). Pasak Līgos Romānės-Kalniņos, dabar kalbos eufemizacija komunikacijoje su Rusija jau nebevyksta: Lietuvos prezidentai po šalies nepriklausomybės atkūrimo 1990 metais dėjo daug vilčių į naują besiskleidžiančią Rusijos demokratiją, kuri leistų valstybėms bendradarbiauti, tačiau metams bėgant šios viltys išsisklaidė, ir tai patvirtina [prezidentų] kalbų lyginamąja analize nustatyti turinio, diskursinio ir lingvistinio matmenų pokyčiai (Romāne-Kalniņa 2022: 33). DITE LIEPA, EVIJA LIPARTE. CoVID-19 pandemija ir karas Ukrainoje: eufemizmų ir disfemizmų vartojimas viešajame diskurse latvių, lietuvių ir rusų kalbose 221 3.2. Kariaujančias puses žymintys disfemizmai ir eufemizmai Za uniwersalne dysfemizmy uznaje się leksemy faszyści i naziści (naziści)33. To ostatnie słowo jest niezwykle szeroko używane w oficjalnym rosyjskim dyskursie publicznym, łączone ze wspomnianą już denazyfikacją, a nawet wyjaśnia się, że denazyfikacja oznacza deukrainizację. Po bombardowaniu dzielnic mieszkalnych Charkowa J. Łatynina ironizowała: Кто погиб, тот нацист (Kto zginął, ten jest nazistą) (LatyninaTV 2022). A. Veisbergas pod koniec 2014 r. Kryme ir jų nušvietimą žiniasklaidoje rašė: „Plačiausiai vartojami pavadinimai fašizmas ir fašistai. Žodis jau seniai rusų kalboje yra įgijęs labai o wydarzeniach miał negatywne zabarwienie, ponadto ma niejasne znaczenie – używa się go w odniesieniu do wszystkiego, co nie odpowiada życzeniom Kremla, a zwłaszcza jeśli coś jest postrzegane jako antyrosyjskie” (Veisbergs 2014)34. Ukraińcy i ich sojusznicy nierzadko nazywają rosyjskich najeźdźców nie tylko faszystami, lecz także raszystami (kontaminacyjnym tworem utworzonym z nazwy państwa R-ossija i słowa f-aszyści). W rosyjskich oficjalnych mediach i na portalach Ukraińcy i ich sojusznicy są często określani dysfemizmami faszyści, ukraińscy faszyści, używa się także określeń nazistowscy i wspólnicy nazistów, reżim nazistowski, po rosyjsku stosowane są nazwy укронацики, секретные укро-фашистские лаборатории (tajne ukrofaszystowskie laboratoria). Należy dodać, że taka leksyka trafia również do dyskursu publicznego w innych językach – jest używana w artykułach publikowanych na różnych portalach internetowych, np.: lit. ukrofaszyści (alfa.lt), łot. ukrofaszyści (delfi.lv, la.lv). Jako dysfemizmy w dyskursie publicznym zarówno w Rosji, jak i na okupowanych przez nią terytoriach Ukrainy (od 2014 r.) używane są również zniekształcone nazwy Ukrainy lub jej mieszkańców, np. ros. Kpaiна; укропы (drugi leksem graficznie i fonetycznie pokrywa się z nazwą kopru). Słowo ukropas ‘rosyjskiego33 Oba te dysfemizmy oraz utworzone z nimi złożenia i połączenia wyrazowe były używane również w dyskursie pandemii COVID-19, lecz do oznaczania tylko jednej strony – osób popierających oficjalny kurs państw i przedstawicieli władz. Lit. fašistai i naciai włączono do jednego z artykułreżimas’ itd. nyje jau minėtų R. Žiliukaitės sudarytų sąrašų, o latviškai užfiksuota tokių pavyzdžių: covidfašistu banda ‘COVID fašistų gauja’, „medicīniskā fašisma“ režīms ‘„medicininio fašizmo“ 34 Należy dodać, że na długo przed aneksją Krymu Putin ze względu na swoje ambicje został nazwany Putlerem (< Put-inas + Hit-leris), a jego zwolennicy w różnych językach są określani nie tylko dysfemizmami putinistai, putinoidai itp., lecz także – putleristai, putleroidai, putlerfašistai. Šie pavadinimai savo aktualumo nėra praradę ir dabar. Savo ruožtu, Facebook naudotojai lietuviai vieną iš Rusijoje veikiančių pionierių organizacijų 2022 m. pavasarį praminė putinjugendu (pagal analogiją su hitlerjugendu). 222 BENDRINĖ KALBA | 95 ach w mediach społecznościowych używana jest pogardliwa nazwa Ukraińca orientującego się na Europę Zachodnią’ używana jest również w litewskich mediach internetowych; została uwzględniona w bazie neologizmów języka litewskiego jako zapożyczenie, żargonizm o pogardliwym zabarwieniu ekspresywnym (LKND). Łotewski leksem ukropi odnotowano w komentarzach do wiadomości internetowych i w mediach społecznościowych. Jeszcze ostrzejsze dysfemizmy odnoszą się do przedstawicieli innych państw walczących wspólnie z obrońcami Ukrainy. Oto Donbaska służba analityczna (ros. служба Донбасса) aiškina, kad, siekdami sustabdyti rusų ataką, ukrainiečiai meta į kovą menkavertes pajėgas – gruzinus, vakariečius ir panašias šiukšles Аналитическая (ros. Broszą właśnie te siły, które są dla nich mało cenne – денцевиподобныймусор). Kita vertus, Ukrainos ir kitų šalių viešuosiuose diskursuose, be Rusijos kariuomenę tiesiogiai pavadinančių sąvokų Rusijos armija, okupantų armija, okupantai, okupantų kariuomenė, rusų okupantai, irgi netrūksta prieš agresorę nukreiptų disfemizmų, kurie yra deformuotas Rusijos pavadinimas, pvz., русня, arba leksemos, susijusios su agresyviomis, žiauriomis būtybėmis, pvz., orkai (rus. орки). Latvijos fantazijos ir fantastikos draugijos (latv. Latvijas Fantāzijas un fantastikas biedrība) svetainėje pateiktas toks verstinis Gruzinów,zapasy wyjaśnienie pojęcia orkowie (łot. orki): różnorodne wytrzymałe, podobne do ludzi, walczące istoty w utworach o tematyce fantastycznej. <...> Orkowie są najczęściej przedstawiani jako zwyrodniali ludzie, wykazujący skłonności do brutalności, sadyzmu, a także tchórzostwa <...>, jako fizycznie silniejsi lub słabsi od ludzi, lecz zawsze skupieni w dużych grupach (Gustavsone 2022)35. Do Bazy danych neologizmów języka litewskiego włączono nie tylko leksem ork ‘rosyjski żołnierz – zdemoralizowany okrutny agresor w rosyjskiej wojnie przeciwko Ukrainie w 2022 r.ʼ, wywodzący się z ang. orc ‘przedstawiciel rasy fantastycznych istot wyróżniający się brutalną siłą i małą inteligencją w utworach fantasy, zwłaszcza we Władcy Pierścieni J. R. R. Tolkienaʼ, lecz także mające pejoratywne zabarwienie ekspresywne twory kontaminacyjne z komponentem ork-: orkupantas ‘zdemoralizowany okrutny żołnierz rosyjskiej armii okupacyjnej w wojnie przeciwko Ukrainie w 2022 r.ʼ (< ork-as +o-kupantas); orktarakonis ‘rosyjski żołnierz – zdemoralizowany brutalny agresor Rosji w wojnie przeciwko Ukrainie w 2022 r.ʼ (< ork-as + tarakon-as + końcówka -is); Orkistanas ‘kraj zamieszkany przez „orków” (tj. Rosja)ʼ (LKND). To ostatnie słowo w tej bazie danych przedstawiono jako wyraz z nowo zapożyczonym rdzeniem, podając 35 Tłumaczenie z języka ros. do czasu inwazji Rosji na Ukrainę. DITE LIEPA, EVIJA LIPARTE. CoVID-19 pandemija ir karas Ukrainoje: eufemizmų ir disfemizmų vartojimas viešajame diskurse latvių, lietuvių ir rusų kalbose 223 oraz odpowiedniki w innych językach: ukr. оркистан; ros. оркистан. Dwa pozostałe leksemy włączono do bazy danych jako derywaty pochodzenia litewskiego. Jako neologizm wojenny odzwierciedlający reakcje Litwinów słowo orkupantai opisuje również Rita Urnėžiūtė (2022: 18). Jednakże zebrany przez autorów tego artykułu materiał z innych języków wskazuje, że litewskim neologizmem jest tylko orktarakonis (w korpusie oznaczony jako „pojedynczy” i nieodnotowany w źródłach internetowych w innych językach), natomiast dwa pozostałe słowa najprawdopodobniej zostały przejęte z języka rosyjskiego, por.: ros. ОРКУпанты / оркупанты, łot. orkupanti; łot. Jūs arī orkistānas propogandas upuris? (Czy wy też jesteście ofiarą propagandy orkistanu?). Inną zaczerpniętą z utworów fantastycznych eufemistyczną nazwą Rosji, używaną od 2015 r., jest Mordor (łot. Mordora, ros. Mopдор) – kraj uosabiający zło. Łotewskie media pisały: W pierwszych dniach marca duża grupa ludzi w okupowanym przez armię rosyjską Melitopolu wyraziła swój stosunek do „orków rabusiów”. W tym samym miesiącu, nieco później, minister obrony Ukrainy w oficjalnym przemówieniu obiecał, że ukraińscy żołnierze „odeprą atak Mordoru” (Lelū 2022). Wyrażenie jest obrazowe, a do jego stworzenia wykorzystano aluzję do wspomnianego już dzieła J. R. R. Tolkiena Władca Pierścieni: Czy byłyby to wypowiedzi ukraińskich urzędników, publikacje prasowe czy platformy społecznościowe, porównanie to pojawia się na każdym kroku: spokojna Ukraina, podobna do opisanej we „Władcy Pierścieni” Shire, broni się przed czystym złem, przed armią rosyjską przypominającą hordy Mordoru, dowodzoną z Moskwy przez Władimira Putina, odpowiednika Saurona (Ar tai būtų ukrainiečių pareigūnų kalbos, spaudos leidiniai, ar socialinės platformos, šis palyginimas pasirodo kiekviename žingsnyje: taiki, į Žiedų valdove aprašytą Dalieną panaši Ukraina ginasi nuo grynojo blogio, nuo Mordoro ordą primenančios Rusijos armijos, kuriai iš Maskvos vadovauja Saurono atgamas Vladimiras Putinas), a niezwykłe nazwy nowych (Lelū 2022). COVID-19 pandemijos metu Latvijoje asociacijas su J. Rowling romanų realiów budziły skojarzenia z postacią Voldemorta, którego imienia nie wolno wymawiać (zob. wyżej), natomiast kontekst wojny w wielu krajach wzmocnił przekonanie, że Voldemort jest konkretną osobą jako ucieleśnienie zła. Wynika to z artykułu litewskiego filozofa Aldisa Gedučisa o tym, jak rodzą się teorie spiskowe: Oczywiste jest, że obecny awatar Voldemorta nie interesuje mugoli ani na Ukrainie, ani w Afryce, ani tym bardziej w Rosji czy gdziekolwiek indziej na świecie. Tak, Voldemort powrócił i obgyveno mūsų rytinėje kaimynėje, o jo slapyvardis Vladimiras (Gedutis 2022). 224 BENDRINĖ KALBA | 95 Ukraińscy żołnierze podzielili zmobilizowanych rosyjskich żołnierzy walczących na froncie na dwie grupy – mobików i czmobików36. Pierwsza litera eufemizmu czmobiki (łot. čmobiki, ros. чмобики) č (ч) odpowiada pierwszej literze rosyjskiego słowa частично ‘częściowo’, a tym eufemizmem określa się tych, którzy są powoływani do wojny w ramach częściowej mobilizacji. O zastępowaniu słowa żołnierze innymi słowami jako eufemizacji politycznej pisały również I. Smetonienė i D. Daučiūnaitė (2014: 127–128). Jednak słowo чмобики można interpretować także inaczej – jako derywat dysfemistyczny od rosyjskiego słowa чмо37. W porównaniu z dosadnymi dysfemizmami stosowanymi wzajemnie przez obie walczące strony, prosto wyglądają powszechnie znane pojęcia – eufemizmy oznaczające opozycję binarną dobrzy i źli, których na swoim koncie na Twitterze użył jeden z czterech inicjatorów odbywającej się na Łotwie akcji Tvitera konvojs, konsultant ds. public relations Reinis Pozņaks: Nenogurdināmie lielceļu lauvas ziņo, ka Tvitera konvojs ar 21 vienību nogādāts pāri robežai un nodots labajiem, lai tie sadod ļaunajiem. Chwała Ukrainie! (Niestrudzone lwy autostrad donoszą, że twitterowy konwój złożony z 21 jednostek został przewieziony przez granicę i przekazany dobrym, aby dali łupnia złym. Chwała Ukrainie! (ir.lv). PODSUMOWANIE Pandemia, która wstrząsnęła światem w 2020 roku, podzieliła społeczeństwo ze względu na stosunek ludzi do wirusa, a później – do szczepień przeciwko wirusowi. Z powodu pandemii kilkakrotnie wprowadzano stan wyjątkowy, który na Litwie nazywano kwarantanną, a na Łotwie – „siedzeniem w domu” (mājsēde; przy czym okresowo stosowano również godzinę policyjną), co wiązało się z ograniczeniami w przemieszczaniu się, a to wywołało wielkie niezadowolenie części społeczeństwa. W trakcie szczepień społeczeństwo jeszcze wyraźniej podzieliło się na dwa nieprzejednane obozy: zwolenników szczepień i ich przeciwników. Do oznaczania nowych realiów i opisywania zaistniałych sytuacji 36 Nazwy te kapitan Łotewskich Narodowych Sił Zbrojnych Jānis Slaidiņis wyjaśniał w specjalnym programie komercyjnego nadawcy TV24 poświęconym wojnie wywołanej przez Rosję: „Mobikai to ci, którzy znajdują się w Ługańsku i Doniecku jako regularne siły zbrojne, a czmobikai – ci, którzy są obecnie powoływani” (Slaidiņš 2022). 37 Por. łotewski żargon – dysfemizm čmo ‘brudny człowiek, który wałęsa się po wysypiskach’ (Tēzaurs). Do Bazy litewskich neologizmów włączono również kontaminacyjny twór čmobilizacija ‘ogłoszona w Rosji podczas wojny z Ukrainą częściowa mobilizacja, w ramach której do walki powoływani są nieprzygotowani i nieodznaczający się moralnością mężczyźni’ z odsyłaczem etymologicznym: „ros. чмобилизация < частичная мобилизация ‘częściowa mobilizacja’; por. żargonowe чмо ‘człowiek podupadły fizycznie i moralnie, „śmieć”’ (LKND). Por. także publikację R. Urnėžiūtė (2022: 18) o próbach litewskich użytkowników Facebooka tłumaczenia dūrinius, tarp jų rus. bomžgvardija – versta vargetarmija. DITE LIEPA, EVIJA LIPARTE. CoVID-19 pandemija ir karas Ukrainoje: eufemizmų ir disfemizmų vartojimas viešajame diskurse latvių, lietuvių ir rusų kalbose 231 ironicznych ukraińskich lub rosyjskich ginning of the war. Jednakże w demokratycznym świecie, a także na Ukrainie, oficjalny eufemistyczny styl wypowiedzi Rosji spotkał się z ośmieszeniem, prowadząc do powstania nowych eufemizmów i dysfemizmów. W sytuacjach agresji fizycznej obie strony stosują również agresję werbalną i ironię. Tym samym użycie eufemizmów i dysfemizmów politycznych nie ulegnie jakiemukolwiek zmniejszeniu, szczególnie w stanie wojny. Przedstawione w artykule eufemizmy i dysfemizmy są używane do określania wspomnianych wydarzeń – pandemii i wojny na Ukrainie – w językach łotewskim, litewskim i rosyjskim. Zestawienie konkretnych eufemizmów i dysfemizmów wykazało, że niektóre z nich są wspólne dla obu dyskursów: dyskursu pandemii i dyskursu wojny (na przykład Voldemort: „coś, czego inni boją się nazwać prawdziwym imieniem”, putinistai // putleristai // vatnikai: „użytkownicy i rozpowszechniacze rosyjskiej propagandy”). Wyłącznie w dyskursie COVID-19 uniwersalnym dysfemizmem jest covidiot, powszechnie używany do opisania każdej osoby, która podczas pandemii zachowuje się inaczej, niż postępuje lub myśli osoba używająca tego dysfemizmu. Jednak używane dysfemistycznie leksemy faszyści, naziści uznaje się za uniwersalne wyłącznie w dyskursie wojny w Ukrainie, ponieważ obie walczące strony stosują je oraz ich derywaty i złożenia (np. Ukrofascists, Nazi regime vs. Fascists, ruscists) w odniesieniu do siebie nawzajem. W dyskursie pandemii derywaty i złożenia z tymi leksemami (np. łotewskie covidfašistu banda ‘banda covidfaszystów’) stosowano wyłącznie wobec przedstawicieli rządu i osób popierających oficjalną linię państwa (rzekomą ‘dyktaturę’). Utworzono również różne nowe słowa (dysfemizmy sytuacyjne) opisujące realia zarówno pandemii, jak i wojny w Ukrainie. Porównanie materiału z trzech języków uwydatnia zarówno uniwersalny charakter analizowanych zjawisk językowych, jak i możliwość ich przejmowania. SŁOWA KLUCZOWE: eufemizmy, dysfemizmy, pandemia COVID-19, wojna, dyskurs publiczny. DITE LIEPA LU Latviešu valodas institūts, Rīga, Kalpaka bulvāris 4, LV-1050, Latvija [email protected] Rīgas Stradiņa universitāte Rīga, Dzirciema iela 16, C korp. 1B kab., LV-1007, Latvija [email protected] EVIJA LIPARTE [email protected] 232 BENDRINĖ KALBA | 95 DITE LIEPA, EVIJA LIPARTE PANDEMIA COVID-19 I WOJNA W UKRAINIE: EUFEMIZMŲ IR DISFEMIZMŲ VARTOJIMAS W DYSKURSIE PUBLICZNYM W JĘZYKACH ŁOTEWSKIM, LITEWSKIM I ROSYJSKIM Streszczenie Trzecia dekada XXI wieku rozpoczęła się nowymi wyzwaniami dla ludzkości – pandemią COVID-19 i wojną w Ukrainie wywołaną przez Rosję. vyksta, reikia kalbėti, aiškinti ir informuoti, be to, kalba į šiuos įvykius aktyviai reaguoja. Te globalne wydarzenia ostatnich trzech lat wpłynęły również na używanie języka: w demokratycznym społeczeństwie o tym, co,?, Wraz z rozpoczęciem szczepień społeczeństwo jeszcze wyraźniej podzieliło się na dwa niepojednane obozy: zwolenników szczepionek i ich negujących. W języku pojawiły się nowe słowa, wzrosła ekspresywność emocjonalna i agresja słowna, a przy opisywaniu przeciwnych stron szeroko stosowano dwa polarne środki językowe – eufemizmy i dysfemizmy. Zanim pandemia COVID-19 dobiegła końca, światem wstrząsnęła kolejna tragedia – inwazja Rosji na Ukrainę. Brutalna wojna i zaciekły opór Ukraińców uaktywniły stosowanie eufemizmów, a zwłaszcza – dysfemizmów politycznych. Te ostatnie przez długi czas (po rozpadzie ZSRR i odzyskaniu niepodległości przez Łotwę i Litwę) pozostawały w pasywnej warstwie leksyki. Materiał empiryczny artykułu pokazuje, że jedna strona stara się nazywać rzeczy po imieniu, nie stroniąc także od różnego rodzaju dysfemizmów, podczas gdy druga robi to selektywnie, posługując się kłamstwem i dezinformacją, obficie stosując zarówno eufemizmy, jak i dysfemizmy, a na początku wojny próbując zmusić wszystkich do ich używania. Jednak w demokratycznym świecie, a także na Ukrainie, wyśmiewa się oficjalny eufemistyczny styl językowy Rosji, w wyniku czego powstają nowe eufemizmy i dysfemizmy. W warunkach agresji fizycznej obie strony stosują zarówno agresję słowną, jak i ironię. Zatem użycie eufemizmów i disfemizmów politycznych, zwłaszcza w warunkach wojny, nie zmniejszy się. W artykule uwzględniono eufemizmy i disfemizmy nazywające eufemizmus ir disfemizmus, konstatuota, kad kai kurie iš jų yra bendri abiejuose – ir pandemijos, ir karo diskursuose (pvz.: Voldemortas ‘kažkas, ko bijoma wspomniane wydarzenia – pandemię i wojnę w Ukrainie – w językach łotewskim, litewskim i rosyjskim. Przy zestawianiu konkretnych nazywać prawdziwym imieniemʼ; putiniści, putlerowcy, watnicy ‘użytkownicy i rozpowszechniający rosyjską propagandęʼ). Tylko w dyskursie dotyczącym COVID-19 uniwersalny jest disfemizm vartojamos leksemos fašistai, nacistai laikomos universaliomis tik karo Ukrainoje DITE LIEPA, EVIJA LIPARTE. CoVID-19 pandemija ir karas Ukrainoje: eufemizmų ir disfemizmų vartojimas viešajame diskurse latvių, lietuvių ir rusų kalbose 233 kovidiotas, szeroko stosowany do określania każdej osoby, która podczas pandemii zachowuje się inaczej, niż zachowuje się lub myśli osoba używająca tego disfemizmu. W dyskursie są one używane disfemicznie, ponieważ zarówno obie walczące strony stosują wobec siebie te leksemy, jak i utworzone od nich derywaty oraz połączenia (np.: ukrofaszyści, reżim nazistów vs. faszyści, raszyści). W dyskursie pandemicznym derywaty i połączenia z tymi leksemami (np. łot. covidfašistu banda) były przeznaczone wyłącznie do określania przedstawicieli władz oraz osób popierających oficjalny kurs państw (rzekomo dyktaturę). Zarówno do nazwania realiów pandemii, jak i wojny w Ukrainie utworzono także różne neologizmy (doraźne disfemizmy). Porównując materiał trzech języków, uwidacznia się zarówno uniwersalność omawianych zjawisk językowych, jak i możliwość ich przejęcia. ESMINIAI ŽODŽIAI: eufemizmai, disfemizmai, COVID-19 pandemija, karas, viešasis diskursas. DITE LIEPA LU Latviešu valodas institūts, Rīga, Kalpaka bulvāris 4, LV-1050, Latvija [email protected] Rīgas Stradiņa universitāte Rīga, Dzirciema iela 16, C korp. 1B kab., LV-1007, Latvija [email protected] EVIJA LIPARTE [email protected]