Autorinis tarminis grafolektas ir jo percepcijos galimybės

48 JĘZYK LITERACKI | 95 DAIVA ALIŪKAITĖ, VIOLETA MEILIŪNAITĖ Instytut Języka Litewskiego doi.org/10.35321/bkalba.2022.95.09 AUTORSKI DIALEKTALNY GRAFOLEKT I JEGO MOŻLIWOŚCI PERCEPCJI SŁOWA KLUCZOWE: dialektalny grafolekt, percepcja, zapis dialektu. ADNOTACJA Artykuł przedstawia badanie pisemnej dialektalności. Celem badania była ocena autorskiego grafolektu z punktu widzenia przekazywania mówionej dialektalności i rozwiązań dotyczących jej zapisu. Podstawą dyskursu dialektologicznego stanowią wpisy na Facebooku jednej z przedstawicielek wschodnioaukštaitskiego poddialektu panevėžiškiego, opublikowane w dialektalnym grafolekcie. W artykule najpierw analizuje się decyzje ortograficzne autorki-informantki dotyczące przekazania cech dystynktywnych wschodnioaukštaitskiego poddialektu panevėžiškiego, następnie przedstawia się badanie percepcji dialektalnego grafolektu oraz analizuje, jak zwykli członkowie wspólnoty językowej odczytują i rozumieją tekst zapisany dialektalnym grafolektem. ABSTRACT This article discusses a study of written dialecticism, conducted in order to assess how the authorial grapholect conveys oral dialecticism and to analyse the spelling choices made by the author. The dialectal discourse used for this study consists of a number of Facebook posts published in a dialectal grapholect by a female informant. Pierwsza część artykułu koncentruje się na specyficznych decyzjach ortograficznych podjętych przez autorkę-informantkę w celu przekazania charakterystycznych cech jej rodzimego wschodnioaukštaitskiego poddialektu panevėžiškiego. Druga część analityczna artykułu bada postrzeganie dialektalnego grafolektu, koncentrując się na tym, jak zwykli użytkownicy języka odczytują i rozumieją teksty w nim napisane. WSTĘP Dialektolodzy, dążąc do zmierzenia żywotności kodów dialektalnych i oceny ich ciągłości, nadal skupiają większość uwagi na słowie mówionym. Starania zmierzające do odróżnienia autentycznej ekspresji od bardziej dialektalnych vs. mniej dialektalnych symulacji skłaniają badaczy do różnicowania zasad i tech- DAIVA ALIUKAITĖ, VIOLETA MEILIŪNAITĖ. Autorski dialektalny grafolekt i możliwości jego percepcji 49 nologii (por. metody obserwacji bezpośredniej i pośredniej, technika incognito itp.). Oczywiście, podejścia do inwentaryzacji badanego materiału (słowa mówionego) zapewniają zarówno bardziej różnorodne, jak i dokładniejsze badania wariantywności regionalnej. Niemniej jednak, mimo że w XXI wieku poznanie dialektów i dialektalności ma charakter wielowymiarowy i chodzi tu nie tylko o sposoby gromadzenia danych dotyczących dialektalności, lecz także ogólnie o uznanie dialektalności per se (por. Mikulėnienė 2019: 60–61), sama obserwacja słowa mówionego jest niewystarczająca do rozwijania dokładnej narracji dialektologicznej (o ile w ogóle dyskurs wtórny o słowie może być dokładny). Walter J. Ong wysunął myśl, że pismo nadaje grafolektowi siłę znacznie przewyższającą siłę jakiegokolwiek dialektu ustnego (Ong 2002: 8). Zatem niewątpliwe jest, że badania dialektalności pisanej mogą nie tylko uprawomocnić nową warstwę danych dialektologicznych, lecz także stworzyć nowe perspektywy: po pierwsze, oceny roli zwykłego członka danej wspólnoty w historii żywotności konkretnego kodu dialektalnego; po drugie, ustalenia relewantnych cech kodów dialektalnych z punktu widzenia samych członków to funkcionalumą, kitaip – naujų grafolektų perspektyvą ir komunikacinę vertę bendruomenėje. Taigi, šiame straipsnyje sutelkiamas dėmesys į rašytinį tarmiškumą, t. y. pristatomas autorinio tarminio grafolekto tyrimas. wspólnoty; po trzecie, ogólnej oceny dialektalnego grafolePrzedstawiony cel badania jest dwojaki: po pierwsze, zamierzano ocenić autorski grafolekt pod kątem rozwiązań dotyczących przekazywania i zapisu dialektalności mówionej, a po drugie, zamierzano ocenić go z perspektywy percepcji, tj. do jakiej grupy odbiorców kieruje się autor, pisząc dialektalnym grafolektem. Materiał badawczy stanowią wpisy na Facebooku Danutė Montvilaitė, jednej z przedstawicielek wschodnich dialektów wyżajtijskich panevėžiškiai, opublikowane w dialektalnym grafolekcie. Danutė Motvilaitė, urodzona we wsi te biologiją studijavusi, vėliau Joniškėlyje biologiją dėsčiusi, o paskui grįžusi į Panevėžį rašytoja. Bendrine kalba yra publikavusi pora autobiografiPaežeris (rejon poniewieski), autorka książek wydanych przez Uniwersytet Wileński (Pakelių žydėjimo šviesa, 2018; Prisiminimai apie Bernotus; Prie ežerėlio, 2010), aktywnie pisze w grupie Suskalbėjimų na Facebooku o aktualnych tematach życia społecznego i kulturalnego oraz świętach w podgwarze panevėžiškiai. Można stwierdzić, że taka autorka-informantka1 odpowiada charakterystyce tak zwanego lokalnego (ang. indigenes) informatora (por. Chambers 2000: 181, zob. także Aliūkaitė i in. 2014: 57). Z wyjątkiem lat studiów informatorka całe życie spędziła na obszarze subdialektu. Bez dodatkowych informacji 1 Siekiant tarmėtyrinio diskurso nuoseklumo, straipsnyje vartojami tiek paskiri terminai autorius, informantas, tiek ir autorius-informantas. 50 BENDRINĖ KALBA | 95 na temat pochodzenia i miejsca zamieszkania jej rodziców wskaźnik regionalności informatorki 2000: 178–181) można uogólnić jako 1–3, inaczej mówiąc – jest ona członkinią wspólnoty posiadającą (angl. regionality index; dėl regioniškumo indekso daugiau žr. Chambers status autochtonki. W celu gromadzenia materiału zastosowano inwariant techniki bezpośredniej obserwacji. Należy przyznać, że w badaniach regionalnego zróżnicowania metoda obserwacji bezpośredniej (ang. direct method) i metoda obserwacji (angl. indirect method) skirtis, pažymint tyrėjo vaidmenį kaupiant medžiagą pośredniej w taki czy inny sposób (por. w pierwszym przypadku – tikro medžiagos kaupimo instrumento (anketos, užduotyno) kūrėjo ir labiau tyrimo vadybininko2), įvertinant medžiagos autentiškumo abiem atvejais bezpośredniego wykonawcy, w drugim – związane z tym ryzyko (por. w pierwszym przypadku uwzględniając czynnik paradoksu obserwatora (ang. observer’s paradox)3, w drugim przypadku – wiarygodność zapisu danych dialektalnych itp.), konceptualizowane są na podstawie idei monitorowania taip pat kaip ir tarminių kodų atstovų kalbinimas, interviu įrašymas, siekiant mówionej dialektalności. Niemniej jednak poszukiwanie przez samych badaczy tekstów o niestandardowej pisowni w celu uzyskania pierwotnego materiału dialektologicznego odpowiadałoby podejściu obserwacji bezpośredniej. Tak więc, ukierunkowanie na dialektalność pisaną w tym aspekcie nawet poszerza pojęcie metody obserwacji bezpośredniej, tj. taki sposób gromadzenia materiału zakłada gromadzenie nie tylko materiału mówionego, lecz także pisanego. Materiał badawczy gromadzono od stycznia do września 2022 r. W tym czasie autorka-informantka dialektalnego grafolektu opublikowała 39 wpisów. Materiał wpisów (przykłady zob. w tabeli 1) stanowi podstawę rozwijania krytycznego dyskursu na temat rozwiązań dotyczących przekazywania i zapisywania dialektalności. Drugą warstwą materiału badawczego są dane z zadania percepcji autorskiego dialektalnego grafolektu. Materiał ten jest cenny, ponieważ pozwala poszerzyć ocenę pisemnej dialektalności, a zarazem rozpocząć tarminio grafolekto funkcionalumo. Žvalgomoji autorinio tarminio grafolekto percepcijos užduotis sukonstruota metodologiškai pasiremiant Marrozwijanie dyskursu wokół idei metody obserwacji pośredniej wysuniętej przez Georga Wenkerа, założyciela szkoły lingwistycznej geografii medžiagą atlasui (Sprachatlas des Deutschen Reichs), parengė 404 sakinių dialektalnej w Marburgu. G. Wenker, dążąc do zebrania 2 W sprawie metod zob. : Seiler 2010: 502–506; Van Keymeulen 2018: 49–50. 3 W sprawie terminu zob. Labov 2006: 86. 4 Należy dodać, że G. Wenker, badając dialekty w północnych Niemczech (w pruskiej prowincji nadreńskiej) w 1876 roku, początkowo posługiwał się 42 zdaniami. Później przez pewien czas do badań wykorzystywał zestaw 38 zdań i dopiero w 1881 roku wyodrębnił te 40 zdań, które do dziś są używane przede wszystkim do badań dialektów niemieckich nie tylko w Niemczech. DAIVA ALIUKAITĖ, VIOLETA MEILIŪNAITĖ. Autorski gwarowy grafolekt i możliwości jego percepcji 51 1 TABELA. Przykłady autorskiego gwarowego grafolektu Czas nagrania 2022 09 04 Nagranie Transkrypcja nagrania Gamt su mum atsisveikin tykė, iš palungva. Czas nagrania 2022 05 22 Nagranie Transkrypcja nagrania BARAVYKS. To było chyba w drugiej połowie lata. Ile wtedy miałem lat, nie pamiętam, ale o szkole nie było jeszcze mowy. A zdarzenie było całkiem proste. Tata bardzo lubił chodzić na grzyby. Gdy tylko trafiła się trochę wolniejsza godzina, a jego akurat nie było, wymykałem się do lasu. Ten las był chyba o kilometr stąd, może dava, sakydava - da ne tau tinai grybaut. Mūsų miškė mišrūs, šlap, žulėt, sunk vaikščiut. Pask tik pavargs, nebepais, bus bėd trochę dalej. Ile razy prosiłem, żeby iść, ale nie stałem się 52 BENDRINĖ KALBA | 95 w standardowym języku niemieckim (np.: 1. Zimą suche liście fruwają w powietrzu; 2. Wkrótce przestanie padać śnieg, wtedy pogoda które informanci mieli przetłumaczyć na rodzime dialekty. Nie rozwijając szerzej kwestii badań G. Wenkeriego i jego naśladowców, wieder besser; 3. Tu Kohlen in den Ofen, damit die Milch bald zu kochen anfängt) (žr.: Chambers, Trudgill 2004: 15–16; Schrambke 2010: 88–90), należy zwrócić uwagę, że idea tego tłumaczenia. Tylko że, inaczej niż zadania przedstawicieli geografii lingwistycznej (a później – ogólnie autorinio grafolekto percepcijos užduočiai parengti reikšminga pati dialekdialektologów), percepcji autorskiego grafookolektu przypadki gwarowości do języka ogólnego, inaczej – przepisać gwarowy grafookolekt užduotis paprastiesiems kalbinės bendruomenės nariams yra išversti rašykodem języka ogólnego (przykład wykonanego zadania zob. ryc. 1). Podniósł głowę, żeby popatrzeć, a jeszcze dużo na drzewie zostało (No i zbiera(a) te Percepcijai teikti du rašytinio tarmiškumo atvejai: Nu i ronkij tuos ubalėls. jabł...Czas nagrania 2022 01 22 NagraniePrzepisanie nagrania lėlius. Pakėliau galvą pažiūrėt(i), ar dar daug ant medžio likę) iš 2022 m. Mūsų kaimyns Ladze turėje baužo karvė. Nurėje parduot. Abud su bubel jo gerokė septinto dešimty. Pincijėls gaun, kam jiem tas klapats. Kasdien liuobt, melžt, niekur neatsitraukt. Užteks, viska krautuvė nusipirks. Su saul negivens. Nu i skelbe skelbe, turgavoje turgavoje. Kupčė vis važiava. Ale pasižiūr i przez to grzybiarzem. <...> mówi: krowa jak krowa, ale nieprzyzwyczajona. Tukes nie mieli, na, ne fason i gana, brukaliv. Išvažiuoju. Wczoraj na ulicy spotkał się z panią Ladzienė. Zapytał, czy może sprzedać swoją krowę. Mówi: nie wszystkie kłopoty buva. Karve sveik, piening, nesen. Kas iš ta fasona, grože, kad wynikają z krów, lecz gdy kupiec jest rozsądny, nie straci, jak z kozy. Ale głupiemu rozumu łyżką nie wlejesz. To i zostaliśmy aż do wiosny. Może na świeższej trawie znajdzie się rozum— nesnių kupčių. DAIVA ALIUKAITĖ, VIOLETA MEILIŪNAITĖ. Autorski gwarowy grafotekt i możliwości jego percepcji 53 tra viss mets labjaus laukiam. Może nie cały rok, rugpjūčio 24 d. autorės-informantės feisbuko įrašo; Gyvenam tam laiki kalecz całe życie (Żyjemy w tym czasie, którego wszystkie lata najbardziej oczekujemy). Może nie przez wszystkie lata, lecz przez całe życie) z wpisu autorki-informatorki na Facebooku z 12 czerwca 2022 r.) (zob. ryc. 1). Badanych nie tylko proszono o tłumaczenie i przepisanie ich w języku ogólnym, lecz także o ich ocenę według parametrów oceny kodu gwarowego charakterystycznych dla tradycji badań dialektologii percepcyjnej (por. Preston 1999: XXXIV– XXXV): zrozumiałości, estetyki i poprawności. Jak widać na rycinie 1, przy wyjaśnianiu parametrów kodu gwarowego zastosowano pięciostopniową skalę oceny semantycznej. Do percepcji wybrano względnie nieskomplikowane fragmenty gwarowego grafolektu; po drugie, dobierając zdania, zadbano o to, aby reprezentowane były w nich cechy dystynktywne gwar wschodnioaukštaitiskich (por. niezachowywanie dyftongów an, am, en, em oraz samogłosek nosowych ą, ę), a także charakterystyka podgwary (por. redukcja samogłosek w końcówkach). W badaniu percepcji autorskiego gwarowego grafolektu uczestniczyło 20 studentek (w wieku 21–28 lat). pagrindas pirminėms vertinamosioms įžvalgoms formuluoti. Be jau užsimintų elementų, percepcijos duomenims svarstyti yra svarbūs ir tarminio kodo kompetencijos įsivertinimo ir aplinkos žymėtumo įvertinimo klausimų-užduočių atsakymai (žr. 2 pav.) Jednorodną grupę badanych utworzono celowo; oczekuje się, że wyniki percepcji grupy jednorodnej będą 1 RYC. Przykład tłumaczenia autorskiego gwarowego grafolektu 54 JĘZYK OGÓLNY | 95 Przedstawioną w artykule analizę autorskiego grafolektu należy ocenić jako jakościowo-rozpoznawczą. Oczekuje się uchwycenia ogólnych zasad – czy autorski dialektalny grafolekt jest konsekwentny i ukształtowany (lub kształtujący się) jako spójny system ortograficzny, czy taki grafolekt może odnieść sukces z punktu widzenia komunikacyjnego. Oceniając stopień zbadania badanego obiektu – piśmiennej dialektalności w szerokim znaczeniu – należy przyznać, że tradycja konsekwentnych dyskursów analitycznych w dialektologii litewskiej dopiero zaczyna się kształtować, dlatego również przedstawione badanie należy oceniać nie jako zakończone, lecz raczej jako prezentację modelu – tego, w jaki sposób materiał piśmiennej dialektalności, a nawet pojedynczego autora (lub w terminologii dialektologicznej – informatora), może być włączany do analizy dialektologicznej, dlaczego taki materiał należy włączać, jakie są zagrożenia związane z uogólnianiem takiego obiektu itp. Spośród przeprowadzonych badań można wymienić prace Violet y Meiliūnaitė (2015: 248–258; także 2019), w których badaczka, oceniając niektóre niedokładności w tekstach zapisanych przez Antanasa Baranauskasa, omówiła specyfikę zapisu języka mówionego. A zatem można przyznać, że zasadniczo podjęto kwestię dialektalnego grafolektu. Pojedyncze spostrzeżenia dotyczące autfiksacji kodu dialektalnego przedstawili również inni badacze (Balčiūnienė i in. 2019). Autorki niniejszego artykułu wspólnie rozpoczęły bardziej konsekwentny krytyczny dyskurs na temat współczesnej piśmiennej dialektalności. Analizując teksty wschodnioaukštaitijskie, RYS. 2 Fragment instrumentu badawczego DAIVA ALIUKAITĖ, VIOLETA MEILIūNAITĖ. Autorski dialektalny grafolekt i możliwości jego percepcji 55 opublikowanych w almanachach Bundanti versmė (2013, 2014), analizowano, czy pisana dialektalność jest wskaźnikiem żywotności i ciągłości kodów dialektalnych, a także ogólnie oceniano, w jaki sposób w dialektalnych grafolektach przekazywana jest dialektalność i jej kiamos skiriamosios rytų aukštaičių ypatybės (Aliūkaitė, Meiliūnaitė 2022). Galima teigti, kad šiuo – autorinio tarminio grafolekto – tyrimu tęsiamas pradėtas diskursas, tiek plėtojant konceptualias įžvalgas dėl rašytinio tarwartość dla tradycji badań dialektologicznych, zarówno przy umacnianiu określonych założeń metodologicznych, jak i przy ocenie autorskiego dialektalnego grafolektu z perspektywy percepcji, inaczej – z punktu widzenia komunikacyjnego. 1. OD PISMA STANDARDOWEGO DO NIESTANDARDOWYCH ROZWIĄZAŃ ZAPISU 1.1. Rozwiązania zapisu Badacze wskazują, że zasadniczym warunkiem niestandardowej pisowni jest ortografijos egzistavimas (plg. Bowdre 1964: 8). Taigi, viena vertus, pozicionuojant dialektus, nukrypstama nuo standartinės ortografijos, kita vertus, standardowa tworząca nowy grafolekt. A zatem jest to sensowna destruktywność, choć w dyskursach badaczy zdarza się, że przypadki niestandardowej ortografii zarówno w literaturze pięknej, jak i w dyskursie elektronicznym określane są jako błędny zapis (ang. misspelling) lub niepiśmienna pisownia (ang. an ‘illiterate’ spelling) (por. Leech, Short 2007: 135). Jak będzie to widoczne w analitycznej części artykułu, taka kategoryzacja na pierwszy rzut oka ma podstawy, zwłaszcza jeśli niestandardową ortografię tai kiek toliau straipsnyje. Analizuojant tiek regioninių, tiek socialinių variantų perteikimo nestandartinės rašybos sprendimus, dažniausiai taikoma oceniamy z perspektywy percepcji. Ale o przedstawionej przez Dennisa R. Prestona w 1985 r. trójczłonowej typologii zapisu wymowy, tj. o tak zwanej masis) dialektas (angl. eye-dialect) ir dialekto perraša (angl. dialect respelling) mowie allegro (ang. allegro speech), dialekcie oka (regi- (Preston 1985: 328–329; więcej zob. Aliūkaitė, Meiliūnaitė 2022). Pierwszy typ – mowa allegro – wiąże się z przekazywaniem skracania słów, zlewania słów lub sylab (por. Beal 2006: 84). Drugi typ, jak trafnie wskazuje określenie dialekt oka, jedynie wizualnie tworzy iluzję różnicy względem ortografii standardowej. Na przykład ang. ‘sez’ odpowiada ‘says’ (lit. sako), vadinasi, akių dialektu užrašytos formos jokios fonologinės skirties 56 JĘZYK LITERACKI | 95 zapis dialektu, w przeciwieństwie do dialektu oka, opiera się na przekazywaniu faktycznych różnic. Kontynuując metaforyczną neperteikia, taigi akių dialektas yra labiau neraštingumo pozicionavimas stilistiniais ar kitais sumetimais (plg. Adamson 1999: 600). Trečiasis tipas – terminologię, można by stwierdzić, że zapis dialektu odpowiada dialektowi ucha, tj. po przeczytaniu tekstu zapisu dialektu ucho słyszy (i rozpoznaje) różnice (por. Preston 1985: 328–329; wrażenie, że wymowa jest niestandardowa, podczas gdy wariant zapisany za pomocą dialektu ucha taip pat žr. Aliūkaitė, Meiliūnaitė 2022). Taigi, akių dialektas tik perteikia (zapis dialektu) de facto jest inny. Ponieważ ortografia niestandardowa jest pojęciem szerokim, wiązanym nie tylko z grafolektami wariantów regionalnych, badacze wyodrębnili również inne typy zapisu. Oprócz wspomnianych już typów błędnego zapisu lub niepiśmiennej pisowni (por. Leech, Short 2007: 135), badacze wyróżniają zapis częściowo fonetyczny (ang. semi-phonetic spelling), zapis regionalizmów (ang. regionalisms) (por. Beal 2006: 84). Na osobną wzmiankę zasługują badania niemieckich fanzinów5 przeprowadzone przez Jannisa K. Androutsopoulosa, w których przedstawiono jedną z najbardziej szczegółowych typologii pisowni niestandardowej. W analizie fanzinów wyróżnia się sześć typów pisowni niestandardowej: pisownię fonetyczną (ang. phonetic spellings), pisownię międzyjęzykową (ang. interlingual spellings), pisownię mosios kalbos rašyba (angl. colloquial spellings), regiolektinė rašyba (angl. regiolectal spellings), prozodinė rašyba (angl. prosodic spellings), tarpkalbinė homofoniczną (ang. homophone spellings), obejmującą substytucję leksykalną (zastępniki leksykalne; ang. lexical substitutions) (więcej zob. Androutsopoulos 2000: 521–522). Ze względu na substitutions) ir grafemų substituciją (grafemų pakaitalus; angl. grapheme specyfikę gatunku oczywiście nie wszystkie strategie stosowane w tekstach fanzinów mogą być przydatne w analizie pisemnej dialektalności. Dotyczy to na przykład pisowni homofonicznej. Przy realizacji substytucji leksykalnej zamiast określonych słów lub segmentów słów zapisuje się słowa homofoniczne lub cyfry, np. w języku niemieckim cyfra 1 zastępuje sylabę /ain/ w słowie ‘Eintritt’ – 1-tritt (pol. wejście) (Androutsopoulos 2000: 522). Niemniej jednak niektóre elementy takiego podejścia metodologicznego mogą być przydatne również przy ponownym rozpatrywaniu autorskiego grafolektu dialektalnego. Oczywiście należy dodać, że przy zestawianiu trójelementowego systemu D. R. Prestona i sześcioelementowego systemu J. K. Androutsopoulosa dotyczących niestandardowej pisowni6 odnotować można także odpowiedniość merytoryczną, por. tak zwany zapis dialektu ma powiązania 5 Fanziny – to specjalistyczna prasa różnych subkultur (por. Liubinienė 2009: 199–220). 6 J. K. Androutsopoulas, podobnie jak D. R. Preston, jedynie przedstawił systemy, nie są to jednak ich autorskie modele; badacze uogólnili tradycje badawcze i przypadki. DAIVA ALIUKAITĖ, VIOLETA MEILIŪNAITĖ. Autorski dialektalny graf o lekcie i możliwości jego percepcji 63 3 RYS. Możliwości stosowania i percepcji kodu dialektalnego Szczególnie należy zwrócić uwagę na kwestię ocen poprawności. Należy przyznać, że przy formułowaniu tego zadania popełniono pewien błąd metodologiczny. Badanym kobietom nie doprecyzowano, czy mają oceniać poprawność zapisu, dlatego szczególnie ta ocena może być wiązana zarówno z zasadniczym nastawieniem do kodu dialektalnego jako takiego, jak i z nastawieniem do niestandardowej pisowni. Można więc jedynie 64 JĘZYK OGÓLNY | 95 Geoffrey’a Leecha i Micka Shorta, mówiąc ich terminami (Leech, Short 2007: samprotauti, kad tiriamosios taip kritiškai vertinti tekstus galėjo ir dėl, 135), niepiśmiennej pisowni. Kontynuując dyskurs rozpoczęty w rozdziale 2.1 artykułu na temat czytelności i rozumienia tekstów zapisanych grafokodą gwarową, trzeba jednak przyznać, że transkrypcja dialektu, przekazująca gwarowość, dla osoby niemającej doświadczenia z kodem gwarowym lub mającej niewielkie doświadczenie percepcyjne jest możliwa do pokonania tylko częściowo. Oczywiście, jak zauważyła Gladis Massini-Cagliari, „[K]ażdy mówca z konieczności jest «poliglotą» swojego języka ojczystego (Massini-Cagliari 2004: 16)8. Niemniej jednak, chociaż w ujęciu holistycznym znaczenie zdań zostało zrozumiane, tłumaczenia z dialektu na język ogólny nie są całkowicie dokładne (zob. tabelę 2). Dokładność vs. niedokładność tłumaczenia dialektu oceniono z perspektywy poszczególnych cech dystynktywnych i charakterystycznych gwary poniewieskiej (zob. tabelę 3). A zatem w przetłumaczonych zdaniach obserwowano wariantywną rekonstrukcję transkrypcji dialektu na język ogólny. 8 Tak pisze badaczka, która badała sytuację językową w Brazylii – analizowała język kitų gyvuojančių kalbelių (tarp kurių 170 vietinių kalbelių-dialektų) santykius: kiekvienas gimtakalbis, išmokęs savo kalbą, išmoksta skirti ir kalbos variantus, kiekvienas kalbėtojas būtinai yra gimtosios kalbos „poliglotas“, be to, gimtakalbis žino, kurie posakiai priklauso jauniems asmenims, kurie tinka tik neoficialioms situacijoms ir t. t. (Massini-Cagliari 2004: 3–23). portugalski i 200 4 RYC. Ocena tekstów zapisanych gwarowym graflektem DAIVA ALIUKAITĖ, VIOLETA MEILIūNAITĖ. Autorski gwarowy graflekt i możliwości jego percepcji 65 2 TABELA. Przekłady dialektu na język ogólny BadanaPierwszy fragment. No i zbieraj te jabłuszka. Podniosła głowę, żeby popatrzeć, a tam na drzewie zostało jeszcze dużo (No i zbiera(j) te jabłuszka. Podniosłem głowę, żeby zobaczyć, czy na drzewie zostało jeszcze dużo. Drugi fragment. Żyjemy w takim czasie, na który z każdym rokiem coraz bardziej czekamy. Może nie każdy rok, lecz całe życie (Żyjemy w takim czasie, na który przez cały rok coraz bardziej czekamy. Może nie przez cały rok, lecz przez całe życie). 1. 2. 3. ADG_M01 Zbieram jabłka. Podniosłem głowę, żeby zobaczyć, czy na drzewie jeszcze dużo zostało. Żyjemy w takich czasach, w których z każdym rokiem coraz bardziej czekamy. Może nie roku, lecz całego życia. ADG_M02 No i zbiera te jabłuszka. Podniosła głowę, żeby zobaczyć, czy na drzewie zostało ich jeszcze dużo. Gyvenam tame laike, kurio visus metus labiausiai laukiam. Gal ne visus metus, o visą gyvenimą. ADG_M03 No i zbieram te jabłuszka. Podnoszę głowę, żeby zobaczyć, czy jeszcze dużo zostało. Żyjemy w czasach, gdy z każdym rokiem coraz bardziej czekamy. Może nie wszystkich lat, lecz całego życia. ADG_M04 No i zbierasz te robaczki. Pakėlė galvą pažiūrėti, ar dar daug ant medžių likę. Żyjemy w czasie, na który czekaliśmy najbardziej przez cały rok. Może nie przez cały rok, lecz przez całe życie. ADG_M05 No, weź do ręki te jabłuszka. Podniósł głowę, żeby zobaczyć, czy na drzewie zostało ich jeszcze dużo. Żyjemy w tym czasie, na który przez cały metus labiausiai laukiam. Gal ne visus metus, o visą gyvenimą. ADG_M06 No i zbieraj te jabłka. Podnieś głowę, zobacz, czy dar daug ant medžio likę. Żyjemy w tym czasie, gdy przez cały rok czekamy na jutro. Może nie wszystkich lat, lecz całego życia. ADG_M07 Podniosłem głowę, żeby czasie, którego coraz więcej zobaczyć, czy żyjemy w tym pozostało na drzewie. To właśnie najbardziej wyczekiwaliśmy przez cały rok. Może ne visus metus, o visą gyvenimą. ADG_M08 No i zbieram te jabłka. Pakėliau galvą pažiūrėt ar dar daug ant medžio liko. Żyjemy w tym czasie, na który bardzo czekamy przez cały rok. Może nie wszystkich lat, lecz całego życia. ADG_M09 No i zbiera te jabłka, czy lius. Pakėliau galvą pažiūdużo jeszcze pozostało na drzewie. Żyjemy w takim czasie, w którym coraz bardziej czekamy na lata. Może nie całego czasu, lecz całego życia. 66 JĘZYK LITERACKI | 95 1. 2. 3. ADG_M10 No i zbieraj te jabłka. Podniosła głowę, żeby zobaczyć, czy na drzewie zostało ich jeszcze dużo. Żyjemy w tym czasie, który metus labiausiai laukiam. Gal ne visus metus, o visą gyvenimą. wszyscy ADG_M11 No i dojrzewają te jabłuszka. Podniosłem głowę, dar daug ant medžio liko. żeby zobaczyć, czy Żyjemy w takim czasie, na który ze wszystkich czasów najbardziej czekamy. Może nie we wszystkich czasach, lecz przez całe życie. ADG_M12 No i zbierasz te jabłuszka. Podniósł głowę, żeby zobaczyć, czy jeszcze dużo zostało na drzewie. Żyjemy w takim czasie, kiedy zawsze na coś czekamy. Może nie przez cały rok, lecz przez całe życie. ADG_M13 No i zbierasz te jabłka. Podnieś głowę, żeby zobaczyć, czy jeszcze dużo zostało na drzewach. Żyjemy w takim czasie, w którym coraz bardziej czekamy na lata (?) Może nie na wszystkie lata, lecz na całe życie. ADG_M14 No i zbierać te jabłka. Podniosł głowę, żeby zobaczyć, ile jabłek zostało na drzewie. Żyjemy w tym czasie, na który przez cały rok najbardziej czekaliśmy. Może nie przez cały Pakėliau galvą pažiūrėt ar dar daug ant medžio likę. rok, lecz przez całe życie. ADG_M15 No i w ręku ten kawałeczek. Żyjemy w tym czasie, na który przez cały rok bardziej czekamy. Pakėlė galvą pažiūrėti, ar dar daug ant medžio likę. Może nie przez cały rok, lecz przez całe życie. ADG_M16 No i zbierał te ne visus metus, o visą gyvenimą. jabłuszka. Żyjemy w określonym czasie, na który przez cały rok dar daug ant medžių likę. najbardziej czekamy. Gal ADG_M17 Z nurinkau tuos obuoliukus. visus metus, o visą gyvenimą. Podniosłem głowę, żeby spojrzeć, obuolėlius. Pakėlė galvą Żyjemy w tym czasie, na który najbardziej czekamy przez cały rok. Gal ne ADG_M18 No i zbiera (zrywa), żeby zobaczyć, czy jeszcze dużo zostało na drzewie. Gyvenam tame laike, kurio visus metus labiausiai laukiame. Gal ne visus metus, o visą gyvenimą. ADG_M19 Na ir renku tuos obuolėlius. Pakėliau galvą pažiūrzeć, czy jeszcze dużo zostało na drzewie. Żyjemy w tym czasie, na który najbardziej czekamy przez cały ne visus metus, o visą gyvenimą. rok. Gal ADG_M20 No i zbiera te jabłka. Podniósł głowę, żeby dar daug ant medžio likę. zobaczyć, czy Żyjemy w tym czasie, na który najbardziej ne visus metus, o visą gyvenimą. DAIVA ALIUKAITĖ, VIOLETA MEILIŪNAITĖ. Autorski dialektalny grafotekt i możliwości jego percepcji 67 3 TABELA. Percepcja i tłumaczenie cech dystynktywnych przekazanych autorskim dialektalnym grafotektem Tiriamoji ronkij ← rankioj(a) galvo ← czekamy przez cały rok. Gal galvą likė ← likę viso gyvenimo ← visą gyvenimą viss mets ← visus metus ADG_M01 zbieram głowę zostało całe życie wszystkie wszystkie lata lata ADG_M02 zbieram roku głowę zostało całe życie każd każd ego roku ADG_M03 zbieram głowę wszystkich ego roku lat zostało całe życie każd ADG_M04 zbierasz głowę wszystkie wszystkie pozostało całe życie lata lata ADG_M05 rękę głowę wszystkie wszystkie pozostało całe życie lata lata ADG_M06 zbierasz życie wszystkie głowę pozostało całe wszystkich lata lat ADG_M07 – pozostawszy życie, wciąż rok po roku z głową przez całe ADG_M08 zbieram głowę, wszystkie lata, rok po pozostało całe życie, roku ADG_M09 zbiera głowę, pozostawszy przez całe życie, lata, wciąż, cały czas ADG_M10 zbieraj głowę, życie, wszystkie lata, rok pozostawszy przez całe po roku ADG_M11 dojrzewa z całe życie, przez cały głową, pozostało przez czas ADG_M12 zbierasz głowę, pozostawszy przez całe życie, zawsze (?), przez cały czas ADG_M13 zbierasz głowę, coraz bardziej, rok po pozostało całe życie, roku ADG_M14 zbierać głowę, życie, przez wszystkie pozostawszy przez całe lata, rok po roku ADG_M15 w ręce głowę życie we wszystkich pozostałą przez całe wszystkich latach latach 68 JĘZYK LITERACKI | 95 Tiriamoji ronkij ← rankioj(a) galvo ← głowę likė ← likę viso gyvenimo ← visą gyvenimą viss mets ← visus metus ADG_M16 zbierał głowę życie wszystkie pozostałą przez całe wszystkie lata lata ADG_M17 zebrałem głowę życie wszystkie pozostałą przez całe wszystkie lata lata ADG_M18 zbiera (ranlata głowę lata pozostałą przez całe życie wszystkie wszystkie kioja) ADG_M19 zbieram głowę życie wszystkie pozostałą przez całe wszystkie lata lata ADG_M20 zbiera głowę życie wszystkie pozostałą przez całe wszystkie lata lata Można podsumować, że charakterystyczne cechy wschodnioauksztockie – przepisanie do języka ogólnego dyftongu an na właściwy dla mieszkańców Panevėžys refleks on – dokładnie przetłumaczyły trzy osoby badane. Najdokładniej – osoba badana ADG_M09, która przepisała rankioja; ADG_M18 zapisała z doprecyzowaniem: renka (rankioja). Oceniając zapis osoby badanej ADG_M10 rankiok, można dodać, że chociaż rekonstrukcja refleksu on nie okazała się trudna, z powodu nierozpoznanej formy czasownika zapisanej dialektalnym grafolektem osoba badana nieco niedokładnie zrozumiała zdanie. Można sądzić, że również warianty rekonstrukcyjne ranką (ADG_M05) lub rankoj (ADG_M15) wskazują na dokładne odczytanie refleksu an→on, jednak zapis ronkij jest nie do odczytania dla tych, którzy nie są przedstawicielami badanego kodu dialektalnego. Wspomniano, że podczas pisania dialektalnym grafolektem oczekuje się, iż adresat będzie dostatecznie kompetentny, a jeśli tak nie jest, odczytanie bywa nieco błędne. Można sądzić, że tak stało się również w tym przypadku. Z punktu widzenia rozumienia za błędne nie należy uznawać także wariantów renku, renki, rinkti; można sądzić, że jest to raczej kwestia percepcji holistycznej — słowo jest rozpoznawane jako całość. Autorka-informantka grafolektu do oddania gwarowych odpowiedników ą i ę – zwężonych głosek – używa grafemów o i ė; w zdaniach przedstawionych do percepcji, aby badane mogły je zrozumieć i przepisać na język ogólny, występowały następujące słowa: galvo, likė i viso gyvenimo. Wszystkie uczestniczki badania dokładnie zrekonstruowały ą z gwarowego wariantu o – galvą←galvo. 65 proc. badanych zrekonstruowało dokładnie – likę, 35 proc. badanych zapisało liko. 95 proc. również dokładnie zapisało w języku ogólnym DAIVA ALIUKAITĖ, VIOLETA MEILIūNAITĖ. Autorski gwarowy grafolekt i jego możliwości percepcyjne 69 badana w ogóle nie zrozumiała drugiego ocenianego kalba visą gyvenimą, tik viena tiriamoji paliko viso gyvenimo. ADG_M13 fragmentu (zob. tabele 2–3). Przypadki redukcji samogłosek viss mets udało się dokładnie odtworzyć w języku ogólnym 55 proc. badanych (tabele 2–3). Można przypuszczać, że pozostałym badanym zabrakło jakiegoś wyznacznika. Można założyć, że w tych przypadkach, gdy można konsekwentnie oprzeć się na systemie pisma języka ogólnego, dialektalny grafolekt jest rozumiany dokładniej, czego nie można powiedzieć o przypadkach redukcji końcówek. Niemniej jednak, oceniając całościowo, należy przyznać, że z komunikacyjnego punktu widzenia fragmenty autorskiego dialektalnego grafolektu w badanym przypadku były dla badanych informatywne. WNIOSKI Po przeprowadzeniu badania autorskiego dialektalnego grafolektu pod kątem przekazywania i zapisywania ustnej dialektalności oraz percepcji można sformułować następujące uogólniające spostrzeżenia: 1. Dialektalny grafolekt autorki-informatorki poddialektu panevėžiškisów wschodnioaukštaitskich jest dość systematyczny – zapis najczęściej opiera principu, morfologiniu principu remiamasi tais atvejais, kai kalbama apie pozicinius kiekybinius balsių pokyčius; atskirose žodžio formose atsirandantis įvairavimas rašte nėra fiksuojamas. Autorė-informantė remiasi bendrinei kalbai būdingu grafemų inventoriumi – specifiniams panesię na fonetyce; w celu odzwierciedlenia głosek vėžiškisów ani nie tworzy się nowych grafemów, ani nie zapożycza się ich z zestawów ortograficznych innych języków. 2. W językowej ojczyźnie autorki-informatorki cofnięcie akcentu jest często jedną z przyczyn redukcji końcówek, jednak gdy w piśmie nie oznacza się ani akcentu, ani pozostałej po zaniku samogłoski palatalizacji spółgłoski, czytelnikowi, zwłaszcza reprezentującemu inny wariant języka litewskiego (dialektalny lub języka ogólnego), staje się zbyt trudno jasno ustalić, jaka forma gramatyczna została utrwalona przez autorkę-informatorkę. Ujawniło to również badanie percepcji. Dla uczestniczek badania percepcji autorskiego dialektalnego grafolektu, przy ocenie ich portretów socjolingwistycznych, z punktu widzenia aktywnego użycia kod dialektalny jest bardziej obcy niż własny, jednak istniały możliwości zdobycia doświadczenia percepcyjnego ustnego kodu dialektalnego. Mimo to, chociaż autorski dialektalny grafolekt był dla nich w ujęciu holistycznym zrozumiały, nie udało się go całkowicie precyzyjnie przetłumaczyć na język ogólny. Przekład dialektu (zarówno pierwszego, jak i 70 JĘZYK OGÓLNY | 95 drugiego badanego fragmentu) w różnych wariantach na język ogólny ujawnia komunikacyjne ograniczenie pisanej dialektalności. Należy podkreślić, że nie jest to krytyczna ocena autorskiego dialektalnego grafolektu, ponieważ ograniczenie komunikacyjne ma nie tylko wady, lecz także zalety. Dialektalny grafolekt, wyodrębniając i zaznaczając — innymi słowy, niezrozumiały lub częściowo zrozumiały dialektalny grafolekt poza granicami wspólnoty wariantu — w obrębie wspólnoty działa (może działać) jako pełnoprawny kod, któremu właściwa jest nawet swoista samoregulacja. Oczywiście pod tym względem badania pisanej dialektalności należy rozszerzać i pogłębiać. 3. Na przykładzie badanego przypadku można oprzeć spostrzeżenia dotyczące roli zwykłego członka danej wspólnoty w historii żywotności konkretnego kodu dialektalnego. Pewną decyzją ortograficzną stingdytas“ panevėžiškių tarmiškumas, reprezentuojąs ir skiriamąsias, ir būdingąsias ypatybes, nebūtinai yra stebimojo laiko tarminio kodo gyvybingumo paliudijimas, nors tokį vertinimą grįstų tame pačiame disautorki-informatorki „w fragmencie współistnieją cechy dialektalne i niedialektalne, ponieważ pisze się tak, jak się wymawia, a wymawia się różnie. W każdym razie należy przyznać, że lokalne, tj. dostępne we wspólnocie (choćby części jej członków), w badanym przypadku – poprzez czytanie na Facebooku, „konserwowanie” cech dialektalnych, w odróżnieniu od na przykład słowników dialektów, może wpływać na rozpowszechnianie się tych cech. Oczywiście, aby potwierdzić takie założenia, potrzebne są badania o szerszym zakresie. LITERATūRA Adamson Sylvia 1999: Literary Language. – The Cambridge History of the English Language 4, red. S. Romaine, Cambridge, Wielka Brytania: Cambridge University Press, 589–692. Aliūkaitė Daiva, Jaroslavienė Jurgita, Meiliūnaitė Violeta 2014: Teoretyczne podstawy gromadzenia materiału. Zasady sporządzania ankiet (kwestionariuszy). – Litewskie dialekty początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), red. D. Mikulėnėnė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, 49–62. Aliūkaitė Daiva, Meiliūnaitė Violeta 2022: Tarminiai grafolektai XXI amžiaus pradžioje kaip tarminių kodų gyvybingumo ir tęstinumo apekspresja. – Verbum 13, 1–15. Androutsopoulos Jannis K. 2000: Niestandardowa pisownia w mediach Texts: The Case of German Fanzines. – Journal of Sociolinguistics 4, 514–533. DAIVA ALIUKAITĖ, VIOLETA MEILIūNAITĖ. Autorski dialektalny grafolekt i jego możliwości percepcyjne 71 Balčiūnienė Asta, Meiliūnaitė Violeta, Rinkauskienė Regina 2019: Gwary pogranicza Kupiškėnasów, Utenasów i Panevėžysów w XXI wieku, Kłajpeda: Wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. Barton David 2007: Piśmienność: wprowadzenie do ekologii pisma Language, 2nd ed., Oxford, UK: Blackwel. Beal Joan C. 2006: Język i region, Londyn, Nowy Jork: Routledge. przegląd Blanchet Philippe, Armstrong Nigel 2006: The Sociolinguistic Situation of ‘Contemporary Dialects of French’ in France Today: An Overnajnowszych opracowań dotyczących dialektyzacji standardowego języka francuskiego. – French Language Studies 16, 251–275. Bowdre Paul Hull Jr., 1964: Studium dialektu wzrokowego: rozprawa doktorska, Floryda: University of Florida. Chambers Jack K. 2000: Region and Language Variation. – English WorldWide 21, 169–199. Chambers Jack K., Trudgill Peter 2004: Dialektologia, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press. Girdenis Aleksas 2001: Cały język litewski! – Prace językoznawcze 3, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 456–469. Inoue Fumio 2022: Styl, prestiż i wyrazistość w dokonującej się zmianie językowej. – Handbook of Japanese Sociolinguistics 8, red. Y. Asahi, M. Usami, F. Inoue, Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 113–149. Labov William 2006: Społeczne rozwarstwienie języka angielskiego w Nowym Jorku, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press. Leech Geoffrey, Short Mick 2007: Style in Fiction: A Linguistic Kody tożsamości grupy wewnętrznej. – Grupy i środowiska: interdyscyplinarny zbiór prac naukowych 1, Kowno: Wydawnictwo Uniwersytetu Witolda Wielkiego, 199–220. troduction to English Fictional Prose, 2nd ed. Harlow: Pearson Longman. Liubinienė Neringa 2009: Metalo muzikos gerbėjų fanzinai: subkultūgualism and Linguistic Prejudice. – Language Policy 3, 3–23. Meiliūnaitė Violeta 2015: Teksty gwarowe Antanasa Baranauskasa – chrestomatia tekstów Massini-Cagliari Gladis 2004: Language Policy in Brazil: Monolinquasi-autentycznych. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 4, red. V. Ragaišienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 248–258. Meiliūnaitė Violeta 2019: Wymiary żywotności gwar na początku XXI w. – Res Humanitariae 26, 50–59. Mikulėnienė Danguolė 2019: Nomenklatura cech gwarowych: od właściwości gwarowych do wyznaczników gwarowości. – Respectus Philologicus 35(40), 51–62. Ong Walter J. 2002: Oralność i piśmienność: Technologizacja słowa, Londyn, Nowy Jork: Routledge. 72 BENDRINĖ KALBA | 95 Preston Dennis R. 1985: Syndrom Li’l Abnera: Pisemne reprezentacje mowy. – American Speech 60(4), 328–336. Preston Dennis R. 1999: Wprowadzenie. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, red. D. R. Preston, Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, XXXIV–XXXV. Redling Erik 2006: „Mówiąc o dialekcie”: Przekład Conjure Tales Charlesa W. Chesnutta na postmodernistyczne systemy znaczeń, Würzburg: Königshausen. Sankoff Gillian 2006: Wiek: czas pozorny i czas rzeczywisty. – Encyklopedia języka i lingwistyki Elseviera 1, red. K. Brown, wyd. 2, Oxford: bibliografia. – Elsevier, 110–116. Schrambke Renate 2010: Language and Space: Traditional Dialect GeLanguage and Space. Międzynarodowy podręcznik wariacji językowej, tom 1: Teorie i metody. HSK Podręczniki językoznawstwa i nauki o komunikacji, red. P. Auer, J. E. Schmidt, Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 87–101. Seiler Guido 2010: Investigating Language in Space: Questionnaire and Interview. – Language and Space: An International Handbook of Linguistic Variation 1: Theories and Methods. HSK Podręczniki językoznawstwa i nauki o komunikacji, red. P. Auer, J. E. Schmidt, Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 512–527. Unseth Peter 2005: Socjolingwistyczne paralele między wyborem pism a języków. – Written Language & Literacy 8(1), 19–42. dialektologii (Blackwell Van Keymeulen Jacques 2018: The Dialect Dictionary. – The Handbook Handbooks in Linguistics), red. Rozdz. Boberg, J. Nerbonne, D. Watt, Hoboken NJ: John Wiley & Sons, 39–56. Gauta 2022 11 25 Przyjęto 2022 12 30 DAIVA ALIŪKAITĖ, VIOLETA MEILIŪNAITĖ AUTORSKI DIALEKT GRAFOLEKT I MOŻLIWOŚCI JEGO PERCEPCJI Summary This article discusses a study of written dialecticism, conducted in order to assess how the authorial grapholect conveys oral dialecticism and to analyse the spelling choices made by the author. The dialectal discourse used for this study consists of a number of Facebook posts published in a dialectal grapholect by a female