Slavų kalbų lyginamosios gramatikos apybraiža

ZARYS GRAMATYKI PORÓWNAWCZEJ JĘZYKÓW SŁOWIAŃSKICH C. B. Bernsztejna, Očerk sravnitel’noj grammatiki slavjanskich jazykov, Izdatiel’stvo Akademii nauk ZSRR, Moskwa, 1961, 352 p. „Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich” S. Bernsztejna jest częścią gramatyki porównawczej języków słowiańskich, obejmującą zagadnienia wstępne i dział fonetyki. Jest to najnowsze słowo nauki o języku w zakresie fonetyki porównawczo- -historycznej języków słowiańskich i ogólnych problemów slawistyki. Dzieło to, naszym zdaniem, znacznie wykracza poza swoje skromne zadanie „podręcznika dla studentów” i staje obok klasycznych prac A. Meilleta, N. van Wijka, A. Seliščewa i A. Vaillanta z zakresu historycznego językoznawstwa słowiańskiego. Zarówno pod względem metodologicznym, jak i ze względu na bogaty materiał dotyczący zagadnień bałtystycznych, a wreszcie dzięki bezpośredniemu rozwiązaniu problemu bałtycko- -słowiańskich związków językowych, dzieło S. Bernsztejna ma istotne znaczenie dla badaczy historii języków bałtyckich. Miło zauważyć, że zagadnieniom bałtystycznym w dziele tym poświęcono znacznie więcej miejsca niż we wcześniejszych pracach tego rodzaju. Dla naszych czytelników zapewne najciekawszy będzie rozdział książki S. Bernsztejna „Związki językowe bałtycko- -słowiańskie” (s. 27—37). W odróżnieniu od wcześniejszych prac, na przykład V. Vondráka i J. Mikoli, których autorzy specjalnie nie badali bałtycko- -słowiańskich związków językowych, lecz poprzestawali na stwierdzeniu istniejącej sytuacji, autor nowego dzieła nie tylko przedstawia dawne teorie, ale także formułuje własne, jasno określone poglądy. S. Bernstein bez wahania wypowiada się przeciwko teorii prabałtycko-słowiańskiego języka, która, jego zdaniem, wyrządziła wiele szkody gramatyce porównawczej języków słowiańskich: teoria ta skłaniała badaczy do mieszania zjawisk z różnych epok, tworzenia sztucznych konstrukcji i hipotez, które hamowały badania nad historią języka prasłowiańskiego (por. s. 36). Oto dlaczego, zdaniem S. Bernsteina, nie można uznać teorii prabałtycko-słowiańskiego języka: a) Wiele najstarszych procesów w językach bałtyckich i słowiańskich przebiegało odmiennie. Szczególnie charakterystyczna pod tym względem jest historia samogłosek 4, d, a, é. b) Wiele najważniejszych procesów języka prasłowiańskiego, które zaszły w najstarszym okresie jego istnienia, w języku prabałtyckim w ogóle się nie ujawniło albo tylko 313 słabo odzwierciedliło się w poszczególnych jego dialektach. Dotyczy to szczególnie losu s w językach bałtyckich i słowiańskich. c) W przeszłości cały system dowodów zwolenników teorii prabałtycko-słowiańskiego języka opierał się na zestawianiu faktów języka prasłowiańskiego i litewskiego. Bardzo często fakty języka litewskiego przedstawiano jako prabałtyckie. Tymczasem język prabałtycki już w zamierzchłej starożytności rozpadł się na dwa główne języki prajęzykowe, do jednego z których należą języki litewski i łotewski, a do drugiego — pruski. Porównywanie przede wszystkim z językiem litewskim budzi zastrzeżenia także dlatego, że plemiona prasłowiańskie kontaktowały się głównie z plemionami pruskimi i jaćwieskimi. Nie ma wątpliwości, że wspólnota bałto-słowiańska (cooGuHocTs) obejmowała przede wszystkim języki prasłowiański, pruski' i jaćwieski. Historia języka prasłowiańskiego pokazuje, że w okresie ścisłych kontaktów plemion bałtyckich i słowiańskich jednolity prajęzyk bałtycki w rzeczywistości już nie istniał. Dlatego nieprzypadkowo najważniejsze innowacje tej epoki w różnym stopniu wiążą język prasłowiański z poszczególnymi językami bałtyckimi. d) Zwolennicy teorii prajęzyka bałto-słowiańskiego, mimo różnych prób, nie potrafią rozwiązać problemu rekonstrukcji bałto-słowiańskich. Problem ten dodatkowo bardzo komplikuje okoliczność, że rekonstrukcja języka prabałtyckiego jest w dużej mierze niemożliwa: wiele języków bałtyckich zanikło bez śladu, a zachowane nie dają możliwości odtworzenia wielu zjawisk języka prabałtyckiego. e) Danych nauki archeologicznej nie potwierdza teoria prabałtosłowiańskiego języka. | Następnie S. Bernštejn dochodzi do wniosku, że podobieństwo języków bałtyckich i słowiańskich wyjaśnia się długotrwałym kontaktem plemion bałtyckich i słowiańskich, który był przyczyną ukształtowania się wspólnoty bałtosłowiańskiej. Wspólnotę tę potwierdzają wspólne izoglosy. Zadaniem badaczy jest ustalenie charakteru, terytorium i czasu powstania tych bałtosłowiańskich izoglos (por. s. 36). Odrzucając teorię prabałtosłowiańskiego języka, S. Bernštejn jednocześnie podkreśla, że dane języków bałtyckich mają niezwykle ważne znaczenie dla badania historii języka prasłowiańskiego. Rozpatrując poszczególne zagadnienia slawistyki, autor dzieła przedstawia niemało interesujących myśli, które w taki czy inny sposób dotyczą kwestii historii języków bałtyckich. Bez wątpienia interesuje nas zagadnienie periodyzacji historii języka prasłowiańskiego. S. Bernštejn dzieli historię języka prasłowiańskiego na dwie wielkie epoki: epokę do zaniku sylab zamkniętych oraz epokę zaniku sylab zamkniętych. Pierwszą epokę dzieli on następnie na trzy okresy: okres bezpośrednio po rozpadzie języka praindoeuropejskiego, okres wspólnoty bałtycko-słowiańskiej oraz okres trwający od rozpadu tej wspólnoty do epoki utraty sylab zamkniętych. Drugą epokę dzieli się na dwa okresy: pierwszy — okres utraty sylab zamkniętych, drugi — okres rozpadu języka prasłowiańskiego i kształtowania się języków narodowości słowiańskich. Za datę tego ostatniego okresu S. Bernstein uważa drugą połowę I tysiąclecia n.e., wskazując, że ustalenie dokładniejszej daty, choćby w granicach dwóch stuleci, jak czyniła większość wcześniejszych badaczy, nie jest możliwe (por. s. 51—52). Kontakty plemion bałtyckich i słowiańskich, zdaniem S. Bernsteina, rozpoczęły się w drugiej połowie II tysiąclecia p.n.e. i mogły trwać nawet do połowy I tysiąclecia p.n.e. A zatem w połowie I tysiąclecia p.n.e. wspólnota bałtycko-słowiańska rozpadła się (por. s. 60—1). S. Bernstein zgadza się, że twierdzenia te są na razie bardzo hipotetyczne. Istnieją jednak materiały pozwalające je uściślić. Przede wszystkim są to te elementy słownictwa bałtyckiego i słowiańskiego, które ukształtowały się w okresie wspólnego życia plemion bałtyckich i słowiańskich. 314 Najważniejsze jest tutaj odróżnienie wspólnego zasobu leksyki indoeuropejskiej od innowacji wspólnoty bałtosłowiańskiej. Autor dzieła słusznie wysuwa myśl, że wcześniejsi badacze stosunków bałtosłowiańskich poświęcali zbyt mało uwagi językom południowosłowiir ańskim. vų į Okazuje się, że często analogię do zjawisk języków bałtyckich znajdujemy w językach południowosłowiańskich albo tylko w języku bułgarskim. Oto kilka przykładów. W językach ir wschodnioi zachodniosłowiańskich używana jest nazwa drzewa ir jo owocu gruša (ros. Tpywa, ukr. rzepa, pol. grusza, połab. grčūusėoi, czes. hruška). Jednak już w gwarach polskich, a także w o językach kaszubskim i ir łużyckich występuje wariant tej nazwy su k- (pol. krusza, kasz. kreša, dol. kałuża. grad, kšuša, dial. kałuża. grusza). Su kwariant tej nazwy jest używany w językach bułgarskim ir oraz serbsko-chorwackim (bułg. kpywa, serb. -chorw. Kkpyuwka). Zatem jest to wspólna południowa, niektórych zachodniosłowiańskir ich i bałtyckich języków (por. lit. kridušė, prus. crausy, crausios) izoglosa fonetyczna. ir Występują wspólne warianty słowotwórcze. Lit. gardło, przełyk, pr. gurcle odpowiada bułg. rptkAsn, serb.-chor. rpKAban, które w językach słowiańskich są pe jednostkowe. lit. ūvinas, łac. auns, pr. awins tworzą wspólną izoglosę su s. sł. owens, bułg. oBén, serb.-chorw. 6Ban, słoweń. 6van. Lit. milžti, mėlžiu odpowias. da sł. milszq, bułg. mBa3d, serb.-chorw. mysem, słoweń. maotzem. Szczególnie dużo wariantów leksykalnych: lit. burna — bułg. 65pxa „warga“, serb. -chorw. 6pHbuga „kaganiec“; lit. žiūunos — bułg. Oxyna „warga“; lit. tarpas bułg. — rpan „jama“, serb.-chorw. rpdn; lit. szarpać — bułg. dpackam; lit. praworęczny — s. sł. desbnb, bułg. OJecen, serb.-chorw. deca: lit. šalna, łot. salna — bułg. caana „szron“, serb. -chorw. cAdxa, słoweń. slana. Spotykana ir w niektórych wariantach semantycznych. Na przykład lit. drebulė drebėti) (: odpowiada bułg. rpenerAtika, serb.-chorw. rpenėrAbukxa, słoweń. trepetljika. Na podstawie tych faktów wyciąga się wniosek, że w odległej przeszłości między Bałtami a ir współczesnymi południowosłowiańskimi językami, przede wszystkim językiem bułgarskim, przez długi czas istniały ścisłe kontakty. Ponieważ terytorium zamieszkiwane przez plemiona bałtyckie na południu nie sięgało dalej niż Prypeć, można stwierdzić, że plemiona słowiańskie mówiące językami południowosłowiańskimi zamieszkiir wały na północy terytorium prasłowiańskiego (por. p. 75). | Trzeba jednak tutaj powiedzieć, że ostatnie V. Toporowa ir O. Trubaczowa badania hydronimii górnego Dniepru! wskazuje, że tradycyjną ir granicę bałtycko-słowiańską wzdłuż rzeki Prypeci należy zapewne zrewidować, ponieważ ślady hydronimii bałtyckiej można znaleźć ir į na południe od Prypeci. Dlatego šį twierdzenie S. Bernsteina należałoby nieco uściślić. W końcu i on sam, w innym miejscu (por. s. 60), mówiąc o granicach Bałtów i Słowian, wskazuje, że niewielkie grupy Bałtów mogły przeniknąć na południe od Prypeci. ' Por. B. H. Tonopos, O. H. Tpy6aues, Baaruiickas rnaponnmus Bepxuero [lonuenposBsa, „Lietuvių kalbotyros klausimai, t. 4, Vilnius, 1961, p. 198; JlunrsucruveCKif anaams TruApoHHMOB Bepxnero TlonuenposBsa, Mocksa, 1962, p. 232—233. 315 Mówiąc o zapożyczeniach leksykalnych, S. Bernstein wskazuje, że najstarsze zapożyczenia, które dostały się do języka prasłowiańskiego z języków pokrewnych, są bałtyckie. Wiele wspólnych elementów języków bałtyckich i słowiańskich nie zostało odziedziczonych po praindoeuropejskim, lecz w okresie wspólnoty zapożyczonych wzajemnie. Nie ma jednak mocnych kryteriów pozwalających odróżnić te zapożyczenia od słów odziedziczonych. Autor dzieła uważa, że do takich zapożyczeń bałtyckich można by zaliczyć słowiańską nazwę ręki (ros. pyka i in.), której nie można etymologizować na gruncie języków słowiańskich, natomiast w językach bałtyckich ma wiarygodną etymologię (ranka: rifikti). | W dziele analizowane są także niektóre interesujące zagadnienia substytucji fonetycznej. Dotyczą one jednak głównie chronologii germanizmów. Lecz substytucja fonetyczna, rzecz jasna, dotknęła także dawnych słowiańskich zapożyczeń z języków bałtyckich. Zjawiska substytucji fonetycznych wskazują, że przy ustalaniu chronologii zapożyczeń nie zawsze można polegać na danych dotyczących zmian fonetycznych. Na przykład jeszcze do niedawna ślady pierwszej palatalizacji w zapożyczeniach germańskich wprawiały naukowców w zakłopotanie (por. šelm<xelm, ksnęže< kuning-). Otóż słowa zapożyczone z języków germańskich w języku prasłowiańskim mają ślady drugiej i trzeciej palatalizacji (por. cbrky<kirk, ceta<kintus), natomiast w czasie kontaktów plemion słowiańskich i germańskich proces fonetyczny k'>č', g'>4', x'>š' musiał już dawno się zakończyć. Dlatego pojawienie się w języku słowiańskim form šelm-, ksnęže wyjaśnia się obecnie w następujący sposób. Rezultat pierwszej palatalizacji nie jest tu żywym procesem fonetycznym, lecz zjawiskiem substytucji. Ponieważ w czasie zapożyczania w języku prasłowiańskim nie było już sylab ke, ge, xe wskutek pierwszej palatalizacji, zapożyczone ke, ge, xe były prawidłowo zastępowane przez č'e, j'e, š'e. Te, a nie inne, odpowiedniki wybrano dlatego, że spółgłoski k, g, x w języku prasłowiańskim w tych samych morfemach mogły wymieniać się z č', š', š'. A zatem w tym przypadku odpowiednik germańskiego ge jako j'e w zapożyczonych wyrazach słowiańskich nie jest dla nas wiarygodnym argumentem w kwestii chronologii zapożyczeń. Kwestia chronologii pierwszych germanizmów w języku prasłowiańskim pośrednio dotyczy również kwestii wieku germanizmów, które za pośrednictwem Słowian dostały się do języków bałtyckich. K. Būga, jak wiemy, twierdził, że najstarsze słowa pochodzenia germańskiego w językach słowiańskich nie sięgają głębiej niż III wieku p.n.e. "2. S. Bernstein za początek kontaktów słowiańsko-germańskich uważa II wiek n.e. (por. s. 97, 169). Główna część zapożyczeń germańskich dostała się do języka prasłowiańskiego w II—V wiekach n.e. W tym okresie Słowianie otrzymali od Germanów również słowa kotsls, šelm, osbls, z których później powstały nasze katilas, šalmas, ūsilas. Twierdzenia S. Bernsteina w kwestii stosunków języków słowiańskich i germańskich są sprzeczne z ponownie wysuwaną ostatnio hipotezą o praojczyźnie Słowian nad Wisłą i Odrą®. Jednak argumenty zwolenników tej hipotezy są jak dotąd w istocie bardzo hipotetyczne. S. Bernstein wskazuje, że nie mamy żadnych danych, iż Słowianie w I tysiącleciu p.n.e. mieszkali nad Morzem Bałtyckim. Argumentem wcześniejszych badaczy, głoszących takie poglądy, było w językach słowiańskich ap- * Por. K. Būga, Rinktiniai raštai, t. 2, Vilnius, 1959, s. 84. —* Por. B. B. Maprunos, K auursucTuyeckoMy 0GOCHOBAHHIO runoTe3hi O BHCJIO- -oaepckoft npapojiuHe caasax, <Bonpochi s3bikO3Hannus», Mocksa, 1961, Ne 3, s. 51—59. 316 odpowiednim słowem jest mor'e. Słowo to jest znane wielu językom indoeuropejskim, por. łac. mare, st. irl. muir, goc. marei, lit. mūrės, mdrios, łot. mare, pr. mary itd. ir Jednakże S. Bernstein, be opierając się ko na K. twierdzeniach Būgi i ir A. Isačenkosa, wskazuje, że znaczenie słowiańskiego słowa mor'e „morze” jest nowsze. Wcześniej słowo to oznaczało „bagno, stojącą wodę”. A zatem w języku prasłowiańskim pojawiło się ono wcześniej, niż Słowianie poznali su otwarte morze (por. p. 63—64). W ten sposób nie jest to żadnym argumentem za tym, że ludzie mówiący językiem prasłowiańskim mieszkali nad morzem. Autor dzieła dość szeroko porusza poszczególne kwestie bałtystyki, przedstawiając charakterystykę zmian języka prasłowiańskiego związanych z okresem bałtycko-słowiańskiej wspólnoty językowej. su Wskazuje on, że już w okresie wspólnoty bałtycko-- słowiańskiej język prabałtycki rozpadł się na wiele dialektów. į Dlatego ir wiele izoglos bałtycko-- słowiańskich łączy język su prasłowiański z poszczególnymi językami bałtyckimi w różny sposób. Do najstarszych izoglos bałtycko-- słowiańskich należy zaliczyć utratę sylabiczności sonantów wokalicznych i ich przejście w dyftongi ir, ur, il; ul, im, um, in, un. Co prawda, wielu innych języków indoeuropejsir kich nie zachowało sonantów sylabicznych, jednak w nich proces ten przebiegał odmiennie, natomiast w językach 0 prasłowiańskir im i prabałtyckim wykazywał zadziwiającą zgodność. : W okresie wspólnoty bałtycko-słowiańskiej w fonetycznej i gramatycznir ej strukturze języka prasłowiańskiego intonacja zaczyna odgrywać ważną rolę. Staje się samodzielnym czynnikiem systemu językowego. W tej dziedzinie języki prabałtyckie i prasłowiańskie charakteryzuje wiele wspólnych procesów. Poszczególne różnice również wyjaśnia dialektalne rozszczepienie języka prabałtyckiego. Uważa się, że pod względem intonacji najbliższe językowi prasłowiańskiemu były starożytne dialekty pruskie i jaćwieskie (por. p. 159—60). Do okresu wspólnoty bałto-słowiańskiej najprawdopodobniej należy zaliczyć również przejście sonantu spółgłoskowego m w wygłosie sylaby języka prasłowiańskiego w n (por. s. 165). Do tego okresu zalicza się również zjawiska zmian spółgłosek znajdujących się przed j. Obok cech wspólnych językom bałtyckim i słowiańskim widzimy tu także niemało istotnych różnic. Dlatego istnieją podstawy, by sądzić, że ten bardzo długo trwający w języku prasłowiańskim proces rozpoczął się już w czasie rozpadu wspólnoty bałtycko-słowiańskiej. Pod względem losu spółgłosek znajdujących się przed j najbliższe językowi prasłowiańskiemu są dialekty łotewskie i częściowo staropruskie (por. s. 166—167). Na zakończenie nie sposób nie zauważyć, że przykłady z języków bałtyckich w dziele S. Bernsteina zostały bardzo trafnie dobrane i starannie sprawdzone. Być może zamiast podawanych przez F. Kuršaitisa form žvaizdė (por. s. 153), dėdė (por. s. 148) należało podać formy literackiego języka litewskiego žvaigždė, dėdė, a zamiast niepoświadczonego w zabytkach języka pruskiego bezokolicznika rinkt (por. s. 92) wskazać formę tego czasownika senrinka. Z przyjemnością przeczytawszy jedną część „Zarysu gramatyki porównawczej języków słowiańskich” S. Bernsteina, będziemy oczekiwać ukazania się kolejnej części tego dzieła, w której również mamy nadzieję znaleźć niemało faktów istotnych dla nauki o językach bałtyckich. Wilno A. Sabaliauskas