Tiesioginės ir netiesioginės kalbos ypatybės pontininkų ir vakarinių puntininkų tarmėse

GRAMATYCZNA S/A ND A. R A LI] -E/TFU“V O. 8 “T SR. MOK S"L*UT A K'A JĘZYKA LITEWSKIEGO. D“E M IT J A BEZPOŚREDNIEJ IR POŚREDNIEJ MOWY CECHY PONTININKÓW IR ZACHODNICH PUNTININKÓW W DIALEKTACH J. SUKYS Mowa niezależna jest dość ir charakterystyczna zarówno dla ir dialektów zachodniopontyńskich, jak i dla języka potocznego w ogóle. Jeżeli nie jest to dialog, zawsze wskazują ją (w ją swoisty sposób wprowadzają) słowa autora. W opisywanych dialektach, podobnie jak w języku literackim, najpopularnieir jszym czasownikiem iš w słowach autora wskazujących mowę niezależną jest czasownik „mówić”. Powiedział jej: „Dlaczego tego nie przyniesiesz?”? Wilk się rozgniewał, mówi: „Ja jo (już) daimios!““ Ten §ov mówi: „Nie daimioj, nie daimioj!“ (1 os.) Pnv. Aš Juozo powiedział aki'§s (į akis): „Dievi mdna, išvės taū kėla tas sénberni.s, iš pamati'si!““ Mžš. Cigdnos sūka: „A Zine, ponū.lis: pirmo suvalgikim tava paršū.ku, a paskum valgismi viščū.ku (I. p.) Rgv. Czasownik sakyti często jest powtarzany nawet kilka razy (wstawiony przed mową niezależną lub tylko wtrącony w ir mowę į ją niezależną). į Takie powiedzenia powtarzane są szczególnie lubiane, gdy coś opowiada się mową niezależną. Žvi.rbals sūka „Nie, — saūka, — waszmova ściu, — sūka, — i bū.rno nusipraiis, i parsizegndj priš valgimo, daba nieka! o to (I. s.) Ilustr. „Mės senail, — sak a, — bailėšon burdavem. Més, — s a k a, — bijédavem, drebédavem, — saka — ke aidavem pro td" meskél. Gare, — saka, kat — jis dabar droséson* Kb. Aš jam sakė: „Lab“ tinké., — sak 6’, — gadasz, ti as ne viska® suprafito““ Mžš. Nd, anos (on) przystéja (podjął się) pavoki : „Nd, — sd k a, — geré, (ale) al šiūdė da nepavéksi, mówi: —unt — ritėjos“ (1.p.) Tj. Czasownik sakyti „mówić” często jest dodawany nawet tam, gdzie występuje już jeden czasownik wskazujący na mowę niezależną. Pons kidus, mówi: „Nie masz dzieci, ty, — który tu dałeś dziecko. ? (1. Pp.) UR. A pemendli.s 5idin (wyśmiewa, drażni) vėlnu., mówi: „Nie, nie da da ke- ! Więcej na temat tych gwar zob. J. Sukys, Charakterystyczne cechy ir fonetyczne gwar zachodnich puntininków wschodnioauksztockich pontininków, LKK, t. 5, p. 175—183. ? Stosuje się nieco uproszczoną „Program zbierania materiałów do atlasu języka litewskiego” (wyd. II, Wilno, 1956, p. 105—118) transkrypcja. Nowo wprowadzono jedynie znak vu, którym oznacza się zredukowaną samogłoskę wygłosową, zbliżoną do wymawianej zwykle w miejscu u, Ik. a albo u. 3 Dawni przedstawiciele tej gwary okolicznne ej -. 223 wymawiają visk pū.res!“ (l. p.) Uz. Mdč rokuoj, mówi: „Nie potrzebuję takiej synowej“ Kb. Jestem Varu.si. (Weronika) wciąż kirsto., mówiła:: „Weźże, spróbuj (piwa), może nie umrzemy- !“ Ms. Alpū.ne (Alfonsa) baras, mówi: „No który“ ci szū. ni.! (coż to się teraz dzieje!)““ Mžš. Nédavjo. (pinigų), —pami'slijo., sakė: „Jėgv mdi unitrakart mukėt?..“ Mškn. : W odróżnieniu od języka literackiego, w gwarach opisowych czasownik sakyti z przedrostkami (atsakyti, pasakyti.- ..) jest bardzo rzadko używany do wskazywania mowy niezależnej. Nie odnotowano tej funkcji również w przypadku czasowników tarti, prabilti. Oprócz sakyti nieco częściej występują bartis, džiaugtis, juoktis „mówić, śmiejąc się, drwić”, klausti, liepti, loti „pleść, kłamać”, prašyti, rėkti „mówić, krzycząc, kłócić się”, teirautis, žadėti i in. * Czasowniki te nie tylko wskazują mowę niezależną, lecz także ją stylizują, informują o sposobie mówienia postaci. Kaziene baras: „Aini tuo keli, ti vi.s néskis medini'ku. (kijem odganiać się od psów) MZ. Mari džaūgas: „Visdi pasitaise karve Nj. U Skėdžene jubkas: „Vė, dabar i būs tdu žėntos!““ MZ. And liksta api klaimu ir klausi: Tarū.t, dukrél, a jai baigi?“ (I. p.) Kng. Kumeli'te I ie pi: „Mėsk atagalu ruūiku kaltu!“ (1.p.) Mck. Tas piršli: §, Zing gi, lė'ji: „Aik (tekėk), poni birsi —gulbeš piena betrūks!- ““ Mžš. Prėjo ¢ paprašo: „Paskaiti- 'k man, valkėl, tė" raštėl!““ Kršk. Mergaites rėki: „Kadd či sučečkavėsi (supiaustysi kopūstus) rufikom!“ —rukuvoji Mžš. Ji, mat, drusėsne, tuoj teirdujas: „A neži.not, kui či 16° budėla, kur mi.ltos parduodo- ?““ Mžš. Sam przewodniczący obiecuje: „Tobie, staruszku, damy!”” Kb. Czasownik mowy w wypowiedzi autora dla skrócenia czasem zostaje pominięty. W takim przypadku intonacyjnie uwydatnia się inny czasownik wypowiedzi autora, zwykle wskazujący czynność, podczas wykonywania której postać wypowiada swoje słowa. Czasownik może tu być również zastąpiony przez wykrzyknik naśladujący dźwięk. Córka tylko zakończenie nosa: „Dobrze, zrobimy- !” (.p.) UZ. Ten przekupień do torby:: „Wszyscy do torby!” (1. p.) Stmb. Stakiene szpirgu. wtrącić: A mate —tyle i tegoasi!- ““ Gtn. Tévos kū.mšči trinki stalai: „Tileėk tv vaflo!““ MZ. W innych przypadkach, chcąc ożywić opowiadanie i uczynić je bardziej dynamicznym, w mowie autora podaje się tylko postać, której wypowiedź jest mową niezależną. Ta vešti'te:, Kar kar kar, ešmėsk mai vieno rešotal!“ (I.p.) Kršk Liesene: „Al tégi, jū.m afti —nebegal.ėjot iškūsi [ukrytego złota]! MZ. Sdkom:,,UZirkvs, nabaggli.s! U tas sture': Užū.kos, nabagdli.s! ** (1.p.) Mžš. 4 W opisywanych gwarach mowę bezpośrednią dość często wskazują również czasowniki pochodzenia nielitewskiego: dyvytis „dziwić się“, durnavoti „nazywać głupcem, znieważać“, lojyti(s) „ganić (się)“, mįslyti (młodsi mówią też galvoti) „myśleć“, rokuoti „mówić, opowiadać, twierdzić- “, šidyti „drażnić, wyśmiewać“. Jaiūn dg buvg', dį: vidavas (dziwiłem się), durnavédavo: „Jak to wyciągnte ął, wyciągnął [pieniądze] Pnv. Ka pradgjaléjitis: „Ok ti, —sgka, —stu. sk, paisi tū!““ Nrb, mi-sliji: Aš „Żmunėl (kobietko), żeby tylko i zdrowie było ci potrzebne! ** M35. U Skrebe vd nadchodzi, kaszlesz: „Ani się nie przyśnisz, ani nie dostaniesz!” Gtn. Twoje dziecko. muki'kle, Zing’, zaraz §i.dinv: „Kavalįgri.š su pans, vire kėši. so smald...* Nn. 224 Gdy bohaterowie zostali już wymienieni, ir dla słuchacza jest jasne, czyje -są słowa, mowę niezależną czasami wskazuje się tylko jednym czasownikiem (mówić, słuti ir itd. ). Tam laik mas bordks vėžem ont rics rūsį). (i Mówi: „Bobi.i, a nesosale ?* Mówi: „Ge so pęrštenėm”. Saka: „Gę nose peisteiu!” be Krk. Klaus: „A tau patiūk [jaunikis]?““ — „Ne, nepatiiik, — saka, — barzd kaip strazda (I. p.) Pnv. , Pétrikien, — sdk a, — przyjdź pomóc, jak aš umrzesz!““ — „„Ojej”, — powiedzi- — ał, tylko umieraj!” Ksp. Mowa autora niemal zawsze poprzedza mowę postaci. Į słowa autora mówiącego ar wtrąconą po mowę niezależną pojawiają się rzadko; nieco częściej tylko w przypadku, gdy są powtarzane. „I a8, mówi, — położył — [soli]: wies dęd, i aš położył“ Pnv. „Nie ma czego, — powiedzia- — ł', połóż się (położyć się, — zdrzemnąć), idź do mamy! ** MZ. „„Gdzież ten wasz. turgos?““ — mówi" MZ. „Nie rozumiem, co to jest”, či mówi — Tj. Czasami mowa niezależna przerywa zdanie narracji autora, które jest kontynuosi wane po po mowie niezależnej. | Teraz mówi un ojcu. (ojcu): „O tv nikštū.ke, tv niczego nieuk” isverti.s — akis. Mžš. | Mowa niezależna, nie tracąc właściwej jej intonacji, może wejść w skład zdania złożonego. į Dziecko: jeden mówi: — „Chodź un tw (Zamieszkać)”, drugi mówi: ,„,A ik un tis Por. Inni bogowie: I. .šlendv kuki bobv kukas iš terpt. varteš, tudo apipuibly pulkvs didždusi ias) vienv: (> — „Man“, kite: „Man“, i ižgriebi (išperka) sviestu.. kur gerésni.s MZ. Birdava, sdka: ,Tavi ves, ri kur tréskv kine“, — nu ta ir Troskirne Rgv. ; W opisywanych gwarach, podobnie jak w języku literackim, bezpośrednią mowę innej ir osoby można przekazać w formie mowy zależnej. Przy przekształcaniu mowy bezpośredniej w zależną zwykle zmienia się tryb orzeczenia, czasami jego skład, zmieniają się zaimki osobowe“. ir Ji staje się zdaniem podrzędnym, przyłączonym do mowy autora, która przekształciła się w zdanie główne. Na ir obszarze zachodnich gwar punktininków mowa zależna wyrażana jest niejednolicie. Od Łotwy Do granicy ZSRR Pontoniarze z ir Karsakiškis, zachodni puntininkai, ne choć całkiem konsekwentnie, używają imiesłowowej mowy zależnej. Powiedział, że ka bijemy iš tę maszynę. Kld. Sūke powiedział przez radio, ką gdzie był. ti RAN. Mówi, że pada ka na moście. no Stmb. Na wspomnianym obszarze, podobnie jak w języku ir literackim, używane są konstrukcje z imiesłowem ar trybu nieorzekającego tworzące orzeczenie lub su grupę orzeczenia. Vėlne. žmėgos, meldgi.s tase: Spéldkvs: rūdiju. kupił sobie iš Melly na Ti iltagal, sakasi a iš Léningrada pifki.s® Por. £ J. ) Balkevičius, Składnia współczesnego języka litewskiego, Wilno, 1963, p. 407. 5 Prawie wszyscy pontininkair i, południowo-zachodni puntininkai, w tym przypadku powiedzieliby: ..sakasi iš Leningrada pitka, o jeszcze częściej: ..saka iš Leningrada pitka; ..saka, że iš Leningrada pirka. 15, Gramatyczna struktura języka litewskiego 295 Od na południe į od Karsakiškio (np. o Miežiškiai) mowa zależna imiesłowowa występuje tylko śladowo. Powiedział, że Lgnvs bi.cik (jak) sakunt® (sako), kad bus išrinkta nauja milicija Mžš. Likę vakariniai puntininkai pontininkai, tiesioginę kalbą versdami ir netiesiogine, tiesioginės nuosakos tarinių netiesioginės nuosakos dalyviais paprastai nekeičiaS. Perteikti netiesioginę kalbą čia dažniausiai padeda modaliniai žodeliai, paprastai slaviškų skolinių perdirbiniai: bak, būktai, bucik (beje, jie gali pasitaikyti tiesioginėje ir kalboje). Teisi'be, šiūdė Jeneskdl gerddjo, ka Jarasondls ęšvažuoj pas tévs bū'kte Gts. Kalb, kad tė" (ta) niech on odkupi Srk. Mówi, będzie jeszcze trochę dni roboczych. jemu odjął lub a zmniejsza kwotę MZS. W niektórych zachodnich punktach wątpliwość co do prawdziwości myśli wtrącona do forma imiesłowowa esą“, która uległa skostnieniu. Gada *uważa, że Bruonene asi jė' isirase ligonines iš MZ. Gdy mowa zależna zachowuje orzeczenie mowy niezależnej w niezmienionej postaci, może nie być modalnych słów būk, būk tai, bucik, esą. ir W takim przypadku wyraźnie nie podkreśla się, że przekazane słowa myśli są własnością samego ar autora, a nie innej osoby. ne Wszyscy gi u Ze (mówił), ka daū(g) kas atpiks MZ. Tadd tie žmėnis mi'nefe jai pliostu tu lini ir sa co, że piecze usmażyć li koszulę (I os.) Rdż. Czasami wypowiedź bohatera może być tutaj dołączona do słów autora za ne pomocą spójnika że, a jedynie intonacja. 7 W Miežiškach ta skostniała imiesłowowa forma czasu teraźniejszego nie wskazuje rodzaju ani liczby: JO' (już) bywa beluk uit (bebégas). Jd' (już) był: bemukuiit (ucząca się). Jg' (już) bi.va sakujit (mówiąca), gdy oni wró'Čon, al td atijė', i nebėja ME. 8 Pig. J. Balkevičius, min. czas., p. 408. J. Jablonskis i inni ir wcześniejsi autorzy podręczników składni języka litewskiego poprawiali takie zdania, zastępując czasowniki mowy niezależnej w zdaniu podrzędnym imiesłowami, zob. J. Jablonskis, Rinktiniai raštai, t. I, Wilno, 1959, p. 528 t. ; M. Durys, Lietuvių kalbos sintaksė, Kowno, s. 1927, 74 i nast. Dawne pisma języka litewskiego, które wprawdzie w większym stopniu reprezentują to ówczesny język pisany, ukazują mowę zależną imiesłowową jako dobrze ukształtowaną i często używaną. ir Net w „Punktach kazań” sąsiada wczorajszK. ych punktininków, Širvyda, czytamy: Todrin pats ir Dowids ieszko Diewo, szaukia iop, budina kayp ažumigusi, ii sakos essus aplaystas, skundžias essus arti prapulties... 1 199. Apasztatas sako, gieresni sunti paimt motery, negi degt 1 232. Pačiu tiktay tikieimu sakos busiu ižganitays 1 238. Więcej przykładów mowy zależnej z imiesłowami niż w dialektach dzisiejszych punktininków można znaleźć ir ir A. w tekstach Baranauskasa, iš tų zapisanych na obszarze samych tych dialektów. Kas cza par tokiū patréwu? — pradėja dyvyties' karūlis sakįdamis, kad nėsūs matis tokios patrėwos BM 94 (Brž). Gaspadėris z tej radości (fiir džioūksma) zaczął się przechwalać, że ma swoją prawdziwą krowę, a wtedy grzmotnęło.. BM 78 (Vb). przybyli do króla, związali go, wyprowadzili jego córki i pokazali te głowy BM 113 (Ssk). 9 W języku literackim w tym przypadku nierzadki jest wtręt girdi, zob. J. Balkevičius, cyt. dz., s. 406. Nie jest on charakterystyczny dla opisywanych gwar. 226 Lėvunos poprosiła, Lidze wyprosiła (wyprosiła) trzysta rubli. Mżš. Zménis plaūški, Skemuni si stebirkle pasiréde MZ. W obu przypadkach jakby nie ma odcienia niepewności, który jest charakterystyczny dla mowy zależnej, jednak nie można twierdzić, że w zdaniach podrzędnych mowa bohatera jest odtwarzana dokładnie. Najprawdopodobniej przekazywana jest tu jedynie treść wypowiedzianej myśli. W gwarach zachodnich Puntų i wschodnich Puntų̨ nierzadko występuje nieczysta mowa ir niezależna, czyli mowa półzależna'?. Mowa niezależna jest tu wyrażona zdaniem podrzędnym ze spójnikiem kad, bez zmiany trybów orzeczenia ani zaimków, przy zachowaniu wszystkich pozostałych strukturalnych i stylistycznych su cech mowy niezależnej!!. Trudno powiedzieć, czy nieczysta mowa niezależna jest równie dokładna jak ir mowa niezależna! ?, jednak, bez wątpienia, ir słowa bohatera w nieczystej mowie niezależnej są przekazywane o wiele bardziej emocjonalnie i obrazowo niż w mowie zależnej. Mowa pośrednia nie przekazuje ani wtrąceń, ani zwrotów do adresata, ani wykrzykników, ani innych słów o modalnym charakterze emocjonalnym; w mowie be niezależnej niecytowanej wszystko to pozostaje. ir ar o Ti on jej mówi (jej) mówi: i „Svaldenicka h, nie bój się: di.dela dėbe-” iž ša — mazv letd's! Mžš. Jeni‘te, przestraszona, mówi: „wi, dokądże teraz mdfi się podzies- ?” Mžš. Aš milczał, milczał, i powiedział: „że, mnie rédas, ten sénii żėnisis” (ves) vd/ Nn. Najczęstsze są takie przypadki mowy niezależnej, w których mowa niezależna, przyłączona spójnikiem kad, pełni funkcję zdania podrzędnego dopełnieniowego. Jednak zdarzają się utworzone w ten sposób ir zdania podrzędne okolicznikowe celu, przyczyny, sposobu, a także zdania podmiotowe. 1. Zdania podrzędne dopełnieniowe mowy niezależnej. a) Wykonawcą czynności zdania — podrzędnego jest o pierwsza — osoba, orzeczeniem — czasownik w trybie oznajmującym, czasami rozkazującym mowy niezależnej: Malininiks 'saka, kad ji“ aš (vaiką) mdžu. złapał rybę płynącą pod prąd. su 16% (l.p.) UZ. Toki mówił również: kosząc, te kosząc, nie i powiedział, — że usiądziemy, odpoczniemy Pbr. Usłyszał: gubernatora z przyjacielem Snékv widział, że pójdziemy do kardlaus, Niemca, utłuczemy ir (pokażemy) (1. p.) Mck. Obejmowała, całowała, as całowała się, że jestem twoją liną (l.p.) Alkn. 10 Zob. termin. A. H. Tso3nes, Współczesny rosyjski język literacki, II, Moskwa, t. 1958, p. 279. '! W litewskim języku literackim nieczysta mowa niezależna jest nietolerowana, chociaż wielu dialektom i folklorowi nie jest obca. Przykłady takiej mowy znajdujemy także w tekstach A. Baranauskasa z obszaru opisanych dialektów. Teip td dwara pons saka, kad ir m'ūs n'agūlam tam dwar’ gewa'dan- ’t’, ir m'ūs iszwaziojam kitor gew'an't* BM 161 (Jn3k). Téws n'anoréja da sakyt’; al sūris pasik’a, kad žionė, bd paiadėjė man’ (velniui) BM 160 (Jn3k)....- wdnags parkalb’éja imégiszké kad n'aszduk, al par'n'as'- zk namo ir p’anék jaution més, d pask dsz tau užnagrūdes' BM 158 (Jn3k). 12 A. Mołotkow, omawiając analogiczne konstrukcje składniowe dawnych tekstów rosyjskich ze spójnikiem sxo, twierdzi, że konstrukcje te nie przekazują dokładnie cudzej mowy ani mowy samego bohatera (A. H. MoaoTkoB, OcoGkie CHHTAKCHYECKHE KOHCTPYKIHH AAs nepejaunk uyXKOi peuH B JIPeBHEPYCCKOM si3biKe, «Yuenble 3anucku Jlenunrpanekoro loc. Yunpepcureras, cepus OuzojiornueckHx Hayk, Bbin. 61, 1962, s. 192). 227 +b) Podmiotem zdania podrzędnego — jest druga osoba, o orzeczeniem — czasownik w trybie rozkazujący- — m, czasem oznajmującym: didr. i prisake dukterim, kad bévikit ji" (bawcie su się nim) ir neišldiskit, kol adbéks aš (I. s.) UZ. Proszę, oto szpieg, który znalazł Gin. Jedna dobra kobieta, proszę, ka podarujcie mi żywego, — zdrowego, — as niewinnego Pnv. Wtedy macocha, wychodząc, powiedziała starszej córce, żeby tū poszła zerwać [różę] s.) (1. Kng. c) Zdanie podrzędne bezosobowe: Unt ritėjos ateinv pas klebonu Taujénasun ir dabai ku.nige pasaka, kat pas mum vaidénase Ksp. 2. Zdania podrzędne okolicznikowe celu w mowie niezależnej nieczystej. Orzeczenie zdania podrzędnego jest tu zazwyczaj wyrażone trybem rozkazującym. Paskaū znów się zatrzymuje [kierowca), kat li.pk (żebym aš wysiadł) Mżš. Te Jū.rgiš przyjechał, kat proszę un pogrzebu: mateczka umarła (tzn. przyjechał zaprosić į na pogrzeb: macocha umarła) Mżš. Nd to and gana, to her assigned work: da pūkulu dvodv. że przędła i ir tkała (żeby ona, sierota, przędła i ir tkała) (I. s.) Kng. Potem wstań, żebyś wstała: będziemy pędzić krowę do domu (żeby wstała, bo trzeba będzie pędzić krowę do domu) (I. p.) Kng. 3. Zdania podrzędne okolicznikowe przyczyny mowy niezależnej. | . Atgje brėlene ir išvare, kat aik tu unt sava gi.minš, man nereikalitu fig (żebym poszedł do swoich krewnych: jej aš niepotrzebna) Pbr. Ojciec cieszy się, kiedy moje dzieci wracają do domu (mowa o dzieciach ojca, ponieważ to on sam, zmuszony przez żonę-czarownicę, wypędził je) (l. p.) Mck. 4. Zdania podrzędne okolicznikowe sposobu w mowie niezależnej nieczystej. Jų orzeczenia wyrażone są trybem rozkazującym. Wyraz, który te zdania objaśniają, jest okoliczniki- — em sposobu zdania głównego feip „tak“. Tak mu się przydarzyło, że zerwało dach. ir wystrzel te naboje, to będzie pelū' (l.p.) Mck. Ten ksiądz powiedział mu tak, że wszyscy namé Slt. ; 5. Zdania podrzędne podmiotowe mowy niezależnej. Buvo pasakyta no valdžios, kad trejus metus turėjo gyventi, kol pasistatė sau savo (trobas) Kršk. Mat, pasirėdę, ju susitartuvę, ka td tylėk i aš tylėsi. MA. I SEW Nieczysta mowa niezależna nie jest obca innym ir gwarom języka litewskiego, zwłaszcza tym, którym mowa zależna imiesłowowa nie jest właściwa. Przykłady nieczystej mowy niezależnej można znaleźć w gwarach języka ir łotewskiego*, rosyjskiego**. 13 Na przykład w okolicach Vilcė w rejonie Elei, położonym niedaleko opisywanych gwar, obok Tės teicd, ka es esudt satic's vina brali mówi się ir Tés teic?, kaes satiku vipa brali (z Łotewskiej SRR rękopiśmiennych materiałów dialektologiczir nych Instytutu Języka i Literatury Akademii Nauk). Zob. także: Latviešu valodas dialektoloģijas atlanta materiālu lu vākšanas programma, Ryga, 1954, p. 110; Mūsdienu latviešu literārās valodas gramatika, t. II, Ryga, 1962, p. 905. r „Zob. A. B. Ilanupo, Oueprn no SŁOWNIK ROSYJSKICH GWAR LUDOWYCH, MoskwaBa, 1953, p. 60; B. H. Сложность построения сложного предложения B HAPOIHBIX rosopax, Boponex, 1958, p. 157—162. 228 Wnioski I. W gwarach pontyninków i zachodnich puntininków używa się mowy niezależnej, zależnej i nieczysto niezależnej, czyli pośredniej. 2. Najpopularniejszym czasownikiem mowy autorskiej wskazującym na mowę niezależną jest „sakyti” (mówić). Jest on często powtarzany kilkakrotnie, a niekiedy pleonastycznie dodawany nawet tam, gdzie występuje już jeden czasownik wskazujący na mowę niezależną. 3. Mowa autorska najczęściej poprzedza mowę postaci. 4. Imiesłowowa mowa zależna na obszarze gwar opisowych używana jest tylko na północy (od granicy Łotewskiej SRR do Karsakiškis). Na pozostałym obszarze mowa obca odtwarzana jest bez użycia imiesłowów. Nierzadko pomagają tu partykuły modalne būk, būktai, bucik, esą. 5. W gwarach opisowych często występuje nieczysta mowa niezależna. Mowa niezależna, bez zmiany ani trybów orzeczenia, ani zaimków i z zachowaniem wszystkich pozostałych strukturalnych i stylistycznych cech mowy niezależnej, zostaje tu wyrażona zdaniami podrzędnymi dopełnieniowymi, a niekiedy podrzędnymi zdaniami okolicznikowymi celu, przyczyny, sposobu lub zdaniami podmiotowymi, przyłączonymi do zdania głównego spójnikiem kad. NPS/MASI H KOCBEHHAS PEYb B FOBOPAX NMOHTHHHHKOB H 3ANAJ1HbIX NYHTHHHHKOB HA. IIYKHUC Peszwome B JAHTOBCKHX roBOpax NOHTHHHHKOB H 3anafHbiX NYHTHHHHKOB nNpsAMas peds no CTPYKTYPe H NO MOJa. JbHOCTH OniBaeT pasHoo6pa3noii. BBojnHbie cioBa aBTODpa, kak npasuJo, MpelwecTBYIOT npsMoii peun. Samym pospolitym, tj. stojącym na początku zdania wprowadzającego, jest czasownik „sakyti” (rosoputh). Hepeako on naeonacTuuecku ynorpeGasieTcss npu Inne czasowniki zdania wprowadzającego, np.: : Pons klaus, sgka: „Tau vaiky nebj.va, —kur tu gave vaiku.? (Yxxyumasii, Bupxaiickmii p-u.) Często występuje w zdaniu prostym jako powtórzenie, np.: : Zvi.rbals saka: „Nė, —sqka, —vėš va pong, —sgka, —i bi.rn> nusipraiis, i parsižegnėj pris vilgimo, o daba td nįska!“ (Tlunspa, Tlanenexcxnit pu.) Czasami słowami autora wskazuje się tylko podmiot, którego wypowiedź jest przekazywana, np.: : Ta veštiįte:, Kar kar kar, ešmėsk mag vieno rešotėl!- ““ (Kpsaymmmksii, TlacBajibeknii p-H.) Jeśli podmiot wystąpił już we wcześniej powiedzianym tekście, zwykle się go nie powtarza, np.: : Klauš:,,A tau patiūk [jaunikis- ]?“ —„Ne, nepatiūk, —sąka, —barzd kaip strgzda (Pa3roBop otua un jitouepu) (Tlnussa). KocBeinas: gwara zbliżona, —choć nie jest całkowicie jednolita, — używana na północy opisywanych gwar —jedna z granic Łotewskiej SRR. Przy tym, jak i w języku literackim, imiesłowy zastępowane są odpowiednimi formami imiesłowów, rzeczowniki 1. i 2. osoby — zaimkami 3. osoby, np.: : Šiūdė s Ake pro rūdiju, ka kur ti lads by. vi. (Hewynenė Pansumumkne, Bup- »xalickult p-H). Na pozostałym terytorium danych gwar iluzja pośredniej mowy „staje się” nie przez użycie imiesłowu, lecz przez bezosobowe słowa modalne — warianty zapożyczeń būk, būktai, bucik (budto) lub skostniałej (ma się na myśli system danych gwar) formy imiesłowowej esą, kapr. : Kalb, kad tg (ta) namėl b ij“ k jis atpirka (Cepexonali, INanesexckuil 229