Geidžiamieji sakiniai

LITEWSKI JĘZYKA GRAMATYCZNA STRUKTURA LEP UV OS TSR NAUKOWOAKADEMII A ZDANIA ŻYCZĄCE ZDANIA V. VAITKEVICIUTE Zdaniami życzącymi mówiący wyraża swoje życzenie albo wyraża swoją przychylność oraz zgodę na to, aby jakieś działanie się odbyło lub nie odbyło, ale nie zachęca słuchacza do aktywnego działania. Zdania życzące są częścią zdań zachęcających. Za ich pomocą można wyrażać: zgodę, życzenie, życzenia ir (często z su zabarwieniem emocjonalnym). W niniejszym artykule główna uwaga į skupia się na gramatycznych (morfologicznych i składniowych) ir oraz leksykalnych środkach zdań życzących, które stanowią strukturalną podstawę dla wyrażania różnych odcieni modalnych' Znaczenie przyzwolenia w zdaniach życzących pokazuje, że mówiący nie sprzeciwia się, ustępuje lub jest całkowicie obojętny wobec dokonanego lub mającego zostać wykonanym działania, lecz nie wyraża ar bezpośredniej aktywnej zachęty. W tego rodzaju zdaniach życzących używa się: różnorodnych a) syntetycznych form trybu życzącego. Niech będzie, Egluže, tak, jak ty chcesz, — te niech rozbite statki nie zasmucają brzegów. 447. SNėrP, Niech będzie sześć! — pridavė Veronė, — ale mniej pieniędznė y! ZemR 1 275. Niech wie, niech da, bo nie ma dla niego większej radości niż pomóc człowiekowi w potrzebie. ar ką dobrze człowiekowi zrobić. ZemR I 155. W końcu niech będzie, tu jak chcesz. BalčHP 219. Tekirmija ten bóg przepuszcza. BaltRn 233. Ludzie niech ką mówią, chce. VienR I 265. Niech zna tylko su swoje deski! JedR I 281. Niech burza zawodzi cierpki smutek! Niech zabrzmią jesienne rogi! SNierR I 161. b) Analityczne formy różnych trybów życzących z su partykułą tegu(l). W tym przypadku akcent logiczny pada na partykułę tegu(l). Niech będzie tak, jak mówisz, tu panie! BalčHP 134. Niech sobie wali!.. Gud-GuzKIT 114. Kto chce, niech idzie. SimonP 219. Ką tu spieramy się o głębokość jelit (z powodu głupstw) kłócimy się, niech będzie na ir twoim. (Dbk) LKZ III 301. Niech gi będzie wasza racja. SruogR IV ! Autorka przeanalizuje intonację zdań życzących, często odgrywającą główną rolę w odróżnianiu jednego rodzaju zachęty od drugiego, w artykule poświęconym specjalnie temu celowi. 133 29. Niech będzie dziesięć, jedenaście dziewcząt — jeden koniec — a dwudziesty pierwszy będzie synem, i wystarczy! KréevSP 283. W niektórych gwarach, a także w piśmiennictwie niektórych pisarzy, w tych przypadkach zamiast partykuły tegu(l) używa się lai. Niech sobie krzyczy (płacze), że chce. Użw. Skoro wyjechał, niech jedzie. YI. Niech idzie, skoro tylko jego wzywają! Jńsz. Tym razem niech będzie na twoim. Skn. Niech sobie wszystko sprzedadzą, co chcą, ale pastwiska nie damy; wyjdziemy na spotkanie kupujących z cepami, palami — niech spróbują wejść! LzP I 328. c) W trybie oznajmującym czasu teraźniejszego lub przyszłego w trzeciej osobie: Niech ja jak lilie, niech jak jaskółki, niech noc mi formos su dalelyte fe. towarzyszy — byle tylko świeciły piękne gwiazdy — a duszy niech zaświta poranek! SruogR I 73. Niech będzie, Jodełko, tak, jak ty chcesz, niech rozbite statki nie zasmucają brzegów. SNėrP, 447. W zdaniach życzących o znaczeniu zgody stosuje się ponadto środki leksykalne: formę czasownika galėti ‘móc’ w czasie teraźniejszym i przyszłym, w drugiej lub trzeciej osobie liczby pojedynczej i mnogiej, wchodzącą w skład orzeczenia. Jeśli chcesz, możesz iść. BalcGP 233. —Chcę, idąc, wypalić jeszcze jedną fajkę. —Możesz wypalić sobie trzy —odpowiedział król—ale nie myśl, że podarowałbym ci życie. BalčGP 256. Możesz i nie wrócić —mruknęła Manečka i, szeleszcząc swoimi nowymi ubraniami, poszła do domu. VienR III 106. Możecie już nie obcinać włosów —możecie nosić długie włosy. SruogDM 191. A już nie będę uważał cię za dziewczynę, będziesz mogła jeść przy jednym stole, będziesz mogła ze mną także jeździć do kościoła, nie trzeba będzie chodzić pieszo. Będziesz mogła także siedzieć ze mną w jednej ławce. SimonP 28. Będziecie mogli co tydzień pisać i otrzymywać listy (do tej pory, jak wszyscy inni, pisaliśmy i otrzymywaliśmy krótkie listy co drugi tydzień). SruogDM 191. Skoro on chce, to niech jedzie. Brt. Zgoda, mająca bardzo wyraźny odcień obojętności, jest wyrażana przez użycie w jednym członie zdania formy trybu rozkazującego, a w drugim — formy drugiej osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego czasownika norėti. Próbuj, jeśli chcesz. SruogR IV 55. Chcesz, idź sam z siekierą, a koń zostanie w domu. KrėvRg 123. A ty — zwrócił się do Kukisa — chcesz — wierz, chcesz — nie wierz. KrėvRg 139. Zgoda bywa również wyrażana zdaniami niepełnymi, których podstawę strukturalną stanowi partykuła fegu(|!). —Niech będzie! —powiedziała sobie Ilżė. —I moja godzina nadejdzie. SimonP 236. [Barbora] AR, nie! Nie trzeba! Nie zasłużyłam... Niech będzie! Nie chcę tytułu królowej. SruogR IV 464. Przecież później będziesz musiał kupić nowe, nie dla kogo innego. — Niech tak będzie. Ale od dziś będzie dla niej amen! KrévSP 92. W zdaniach życzących o znaczeniu życzeniowym mówiący wyraża swoje życzenie, pragnienie lub chęć, aby jakieś działanie się wydarzyło albo żeby się nie wydarzyło. Element wolicjonalny jest tutaj bardzo słaby. W zdaniach życzących o znaczeniu życzeniowym używa się: a) Partykuła kad z formami su trybu przypuszczającego. 134 Żebyśmy tylko nie zapomnieli oddać mu tego. ZemR I 421. Gdybyż chociaż zabawka świeciła blaskiem migoczącej gwiazdy! MairRR 1194. Żeby tylko dobrze się skończyło! BalčHP 266. Żeby ogarnął mnie strach! BalčGP 14. O, żebym aš miała dziecko białe jak śnieg, czerwone jak krew ir su z tak czarnymi włosami jak rama tego okna! BalčGP 113. Ta pierś pełna kielichów, żeby była o, ostatnia! SNėrR I 47. Lecą żurawie, lecą moje dni, żebym — mogła podać im rękę! SNėrR I 231.0, żeby cicho zapukały į do domu, į nudę szarej ciszy!.. JęczSG 297. Istnieją przykłady, gdy życzenie wyraża się trybem be przypuszczającym, tylko za pomocą partykuły su kad. Niech iš twoje usta trafią do ucha Boga. Ds. Żeby chociaż skrawek ziemi! SNėrR I 216. Żeby chociaż odrobinę szczęścia! SruogR III 139. Panie, gdybyż tylko prędzej, gdybyż tylko prędzej jakiś koniec... VienR I 319. Żebyż tak kilkaset na procent!- .. ZemR 1 168. — A, żebyż takie buty dla mnie! — pochwalił się starzec, wyjąwszy iš spod łóżka jedną parę butów. VienR III 49. b) Dalelytė form trzeciej ar osoby czasu teraźniejszego i przyszłesu go trybu oznajmującego fe. % Te mocniej ręką sztandar mis Trzymaj! VenclRn 245. Te wiecznie świat cały zna, może ką nasze narodów serca ręce! ir VenclRn 233. Więcej światła! Więcej zboża i ir stali! Te łzy niewyczerpanego źródła zaleją rozpalone palenisko. SNėrR I 264. Te chleb zamieni się w kamień, dni w ir bezgwiezdne — noce, czarną zarazą niech wymrze ten, kto chce nam odebrać wolność. ve SNėrR I 330. T e jeszcze jedna kropla donośnie skapnie, į wypełniając po brzegi zawartość naszego kielicha. Myk-PutP 65. Te plamy krwi rychło zostaną zmyte — kroczcie — į ku szczęściu, wszystkie wolne narody! Myk-PutP 224. Te mordercy będą przeklinani przez ludzkość na wieki wieków! VenclRn 236. c) Imiesłowy czasu przeszłego su dokonanego z partykułą kad. Gdybyż tak móc całkiem rzucić palenie! (Lkš) LKZ III 61. —Gdyby tylko zdążyć na czas — prychnęła ona. — BaltPV I 287. Gdybyż tak móc teraz ko coś tu przekąsić! BalčGP 260. — Gdybyśmy tak sobie zjedli kolację! — zawołał kogut. BalėGP 81. Gdyby tak dobrze pojeździć na dobrym ogierze! CvR I 108. Oby tylko szybciej się stąd wydostaiš ć, — pomyślała, czując, jak zaczyna drżeć całym ciałem. BaltRn 8. Niekiedy życzenie wyraża się jedynie imiesłowem czasu przeszłego be dokonanego z partykułą kad. W takich przypadkach w zdaniu su występują związane imiesłowami połączenia oznaczające stosunki ilościowe. Gdybyśmy posunęli się jeszcze o parę kilometrów dalej od szosy! SruogDM 527. Gdybyśmy jakoś wytrzymali jeszcze te dwadzieścia minut ir — będziemy uratowani! SruogDM 530. W tekstach życzenie bardzo rzadko wyraża się bezokolicznikiem czasownika z partykułą kad. To myśl, która przechodzi mu przez głowę: żeby — tak sobie pojeździć. BilR, I 161. O że czekania, gdzie pochować! O że tęsknienia, tylko już nie czuć! SruogR I 138. Konstrukcja bezokolicznika z partykułą kad nie jest używana w tym celu w języku potocznym, a w języku ir literackim jest niezalecana. 135 d) W poezji, wyrażając życzenie przechodzące w pragnienie, często używa się bezokolicznika. Och, ujrzeć najdroższy port, który nazywa się Litwa! SNėrR I 333. Choćby jedno lato przeżyć! SruogR III 139. Prędzej spotkać pierwszego białego ptaka nad czarnym oceanem! Myk-PutP 63. W zdaniach życzących wyrażających życzenie mówiący życzy czegoś rozmówcy lub za jego pośrednictwem innej osobie. Życzenia zawsze mają odcień pragnienia lub zgody. W rozróżnieniu znaczeń może pomóc kontekst i intonacja. W zdaniach życzących, w których wyrażane jest życzenie, często stosuje się te same środki gramatyczne i leksykalne co w zdaniach wyrażających wyżej wymienione znaczenia. a) Analityczne formy trybu życzącego z partykułą tegu(!). Niech tylko im się wiedzie, niech pan Bóg pomaga. BaltRn 238. Niech twemu ojcu Bóg da długie życie. SimonP 21. Wczoraj u pana, dziś u pana, niech na pana spadną wszystkie choroby. LTRn 162. [Hortenzija]. Niech się powiesi — lepszego nie ma, mnie — takiego nie trzeba. SruogR IV 471. Niech was mór, przeklęci, z powierzchni ziemi wyrwie! SNėrR I 304. Niech wszyscy nachleją się, tacy łajdacy. SruogDM 434. Życzenia wyrażone mianownikiem rzeczownika i partykułą tegu(!) albo formą trzeciej osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego czasownika imti oraz mianownikiem uległy petryfikacji i przekształciły się w frazeologizmy. Spojrzeć, uśmiechnąć się i lekko westchnąć: niech cię bogowie, niech cię bogowie... Myk-PutP 135. —Niech ich stu... tak się zmęczyłam... —powiedziała, siadając. ZemR I 322. Z tym napojem —niech ją piorun trzaśnie! (Er) LKŽZ HI 576. Biorą go białe zagony! SLT 393. Biorą ją chłodne dni. SLT 393. Już po nim. KrėvSP 140. Bogowie biorą te długi! KrėvSP 223. W gwarach spotyka się skostniałe życzenia z mianownikiem rzeczownika i partykułą ma. Ma go pnie! Skr. Ma ciebie niech diabli wezmą! Brt. Niech go diabli wezmą! Plv. b) Trzecia osoba czasu teraźniejszego lub przyszłego trybu oznajmującego: Niech wam nigdy nie zabraknie szczęścia, formos su dalelyte fe. Polsko, Litwo! VenclRn 283. Niech sama śmierć, czarna, umrze wraz z krukami! SruogR I 59. Niech spadnie na niego niebo! SNėrR 1 439. Niech go ziemia pochłonie! SNėrR 1439. Niech będzie przeklęty, jeśli nie wyzwoli go z niewoli! SruogR III 13. c) Forma drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej trybu przypuszczającego z partykułą kad oraz forma trzeciej osoby z partykułą kad. Przyciska zakrwawioną ziemię do ust i, pocałowawszy ją, umierając, mówi: — obyś ty wytrzymał ból i cierpienie, obyś ty zniósł biedę i śmierć, oby nie przypadło ci w udziale płakać. żebyś nie musiał zaznać bólu, żeby orał cię pług, a nie bomby, żebyś uprawiał żyto i pszenicę, żeby pili twoją czystą wodę, żebyś mógł lśnić jak gwiazda, żebyś zniósł ból i cierpienie, żebyś zobaczył, jak ludzie świętują wiosenne słoneczne święto, orzą i sieją, przebolewszy ból, żeby 136 tu tu ir tu ir tu m kochał, żebyś tu kwitł, żebyś wytrwał, tu żebyś żył, Ziemio. tu MiezSG 21. Żebyś tu trafił na szubienicę! (B) SLT 399. Żebyś tu spłonął (przepadł)! (Rod). LKZ III 682. Żebyś tu odwrócił głowę! (Ds) LKZ III 77. Żebyś tu żywy zgnił! (Prn) LKZ III 362. Tpru, tpruu... żebyś tu zdechł, żebyś tu przepadł! VienR I 104. Żebyście gdzieś kark skręcili! BaléGP 321. Nie przegonicie mnie uz to kutvailos, nie k a d doczekalibyście się! ZemR I 173—174. Niech cię piorun porazi ų. SLT 529. Niech tamten legł kamieniem (zamienił się w kamień). (Rod) LKŽ III 717. Nachlapałeś tutaj, żeby cię jastrzębie rozszarpały! KrevSP 44. Niech je wszystkie diabli gdzieś poniosą! SruogR IV 443. Czasami życzenia wyraża się wyłącznie formami trybu przypuszczającego z be partykułą kad. Zdechłbyś! SruogR IV 373. Obyś tu su przepadł w taką zimną zimę! (rš) LKZ 11142. O Nie doczekałbyś się, jaszczurze! SruogR IV 428. Tju, nie doczekałbyś się! SruogR IV 425. Tfu, niech to diabli wezmą ų. BaltRn 259. Niechby takie życie zapadło się pod ziemię! Gud-GuzKIT 106. Frazeologizmem su z rzeczownikiem w mianowniku i ir partykułą kad zwykle życzy się czegoś złego. ; Niech cię pioruny trzasną! (Pn) LKZ III 576. Niech cię szlag! Niech cię diabli! SLT 395. Życzenia złego, wyrażane su partykułami tegu(l), kad, ma, w większości już się utrwaliły, stając się przysłowiami i porzekadłami. Znaczenie ir życzeń w nich już znacznie wyblakło. d) Syntetyczne formy trybu życzącego: Panie, niech O, prorok da ci siły. BalcHP 61. T e g yNiech żyje nowy syn króla! BalčHP 97. Niech uschną wasze ręce, jeśli podniesiecie je przeciw dzieciom. MiežPZ 54. Niech nie przyniesie mu owocu ani ziemia, ani kobieta, przeklinana na — wszystkich jį zgromadzeniach w ir meczetach. VienR I 46. T ezastaje jį zmęczonego konia w górach burza!.. VienR I 46. Zdania życzące o określonym znaczeniu, w których na pierwszym miejscu znajduje się forma trybu życzącego czasownika, utworzona za pomocą partykuły te i su wypowiedziana z określoną intonacją, su mogą przekształcić się w hasło. Niech żyje rewolucja proletariacka! Gud-GuzKIT 139. Niech żyjeja Światowa Rewolucja! Gud-GuzKIT 213. Życzenia są również wyrażane za pomocą tak zwanych zdań niepełnych, nominatywnych lub bezczłonowych, których podstawę strukturalną stanowi mianownik rzeczownika, dopełniacz nazwy, biernik rzeczownika, przysłówek z przyimkiem. su į ar Śmierć najeźdźcom! Śmierć!. VienPL 48. Biada wtedy, mówię wam, przeklęci, biada! VienR 1 33.—Najdłuższych lat, najdłuższych! — księżulek zakończył swoją przemoir wę, wzniósł už kielich za zdrowie młodych. VienR III 190. Nowego szczęścia! Myk-PutP 65. Dobrego 137 powodzenia, tatusiu! (trš). Powodzenia, młodzi przyjaciele. (trš.). Szczęśliwej podróży. Smacznego. Na zdrowie, krewniaku! SimonVK I 335. Na zdrowie! SruogR IV 215. Na przytycie. Brt. — Powodzenia! — z ostatnich sił krzyknął do niego Pagirys, lecz nauczyciel już nie słyszał: uważnie patrząc przed siebie, czołgał się dnem rowu i tylko myślał: — Nie przepuścić! Nie przepuścić! Gud-GuzKIT 399. Powodzenia! VienR VII 423. Życzenia mogą być wyrażane także za pomocą wykrzykników lub bliskich im połączeń wyrazowych. Życzenia wyrażane tymi środkami są już całkowicie skostniałe i stały się zwykłymi słowami powitania lub pożegnania, dziś niemal pozbawionymi konkretnego znaczenia życzeniowego. No, żegnaj teraz! KréevSP 76. Żegnaj, żegnaj, lasku bogów! SruogDM 443. Żegnaj ci, słoneczko! SruogR I 92. Dobranoc, bywaj, biały gościu. SNėrR I 27. Pozdrów tę damę, Dauny! MarcinkKP 7. Witaj, Viliu! SimonVK I 334. Witajcie, przyjaciele! —powitał Mykolas zebranych. VnlP 501. Żywe, żywe, miłe czajki! VaižgRR I 253. Dopomóż, Boże, panie Katinauskai! LTt 280. Boże, dopomóż. SLT 389. —Z Bogiem! —świsnął gospodarz batem. BaltPV I 29.—Z panem Bogiem, z panem Bogiem, —odpowiedziała matka. BaltPV I 29. Dzień dobry, Romai! MarcinkPKJ 13. Dobry wieczór! SNėrR III 23. Dzień dobry. VienR VII 421. Bądź zdrów, młodzieży Litwy! SNėrR I 366. Bądź pozdrowiona, miła jutrzenko, ty czysta, jasna matko radości! Myk-PutP 75. Bądź błogosławiona, moje dziecię! Bądźcie, krwiopijcy, przeklęci za wyrwaną słoneczkę, bądźcie na wieki przeklęci na całym świecie! SNėrR I 304. — Bądźcie przeklęci! Przeklęci. —krzyknął nieszczęśnik, spadając z góry w przepaść. VienR I 31. Bądź przeklęta!.. Niestety! Córka zdrajczyni. SNėrR I 441. ZDANIA ROZKAZUJĄCE, WYRAŻAJĄCE ŻYCZENIA B. VAITKEVIČIŪTĖ Streszczenie Zdaniami rozkazującymi tego rodzaju mówiący wyraża swoje życzenia, błaganie lub zgodę, aby jakieś działanie się dokonało albo nie dokonało, lecz nie pobudza słuchającego do aktywnego uczestnictwa. W artykule główna uwaga zostaje zwrócona na gramatyczne (morfologiczne, syntaktyczne) i leksykalne środki, które wykorzystywane są do wyrażania rozkazów — żądań o różnych znaczeniach. Intonacja tych zdań będzie zbadana przez autora w specjalnym artykule.