Naujasis „Rusų–lietuvių kalbų žodynas“

gdyby uwzględnił rodzaj gramatyczny nazw miejscowych, jego praca byłaby znacznie bardziej zwarta i precyzyjna. Poszczególne podrozdziały i ustępy, rzecz jasna, przybrałyby zupełnie inną postać. Spośród innych drobniejszych wad i nieścisłości można wskazać pojawiające się wątpliwe etymologie, zwłaszcza w tych przypadkach, gdy oikonim sufiksalny wywodzony jest bezpośrednio od wyrazu pospolitego. Na przykład nazwy miejscowości Papiškės, Papiškiai (s. 55), Patūšinė (J. Princas niedokładnie zapisuje Patašynė), Patūšiškės, Patūšiškė (s. 55), Randiškė (s. 55), Sabališkėnai, Sabališkės (s. 56), Tabarai, Tabarauskai (s. 56), Vazniškiai (Gudeliai; J. Princas niedokładnie — Važniškiai- ), Vazniškiai (Liudvinavas; s. 57), wywodzone od słów pospolitych pochodzenia słowiańskiego pdpas, patasas (< niem. Pottasch), randas (< pol. rząd „władza, zarząd...“- ), sabalas, tūboras, važnyčia, są w rzeczywistości derywatami z sufiksem -išk od nazw osobowych Papas, Patūšius, Randis, Sabalys, Tabaras, Tabarauskas, Vaznis, Vaznys, Vaznius. Inna sprawa, że część tych nazw osobowych może mieć pochodzenie słowiańskie. Nazwa wsi Demeniškiai (s. 44) powinna być wywodzona nie od rosyjskiego ĮJleMban ani polskiego Dominik, lecz od litewskiej nazwy jeziora Dėmenas. Nazwy miejscowe Pakuonis (pol. Pokojnie) i Salūperaugis (pol. Salopirogi) są wyraźnymi przykładami substytucji (Deutung), lecz autor wspomina o nich jedynie w rozdziale dotyczącym slawizowania końcówek, Zdarzają się przypadki, gdy zestawienie litewskiej i słowiańskiej formy nazwy miejscowej nie wystarcza jeszcze do ustalenia, która z nich jest wcześniejsza. Otóż autor, omawiając zmiany przyrostków i końcówek, twierdzi, że polskie formy nazw miejscowych Alšėnai (s. 65, 126; Garliava), Barsūkai (s. 164; Liudvinavas), Bundériai (s. 166; Alytus) — Olszany, Borsuki, Bondary — są wcześniejsze, a ich litewskie odpowiedniki rzekomo są przeróbkami form polskich. Jednakże takie twierdzenie wymaga dowodów, a ściślej — historii nazwy miejscowej. Przecież, powiedzmy, nazwa miejscowa Barsūkai mogła powstać później, niż do języka litewskiego wszedł rzeczownik pospolity barsūkas. A zatem może ona pochodzić od litewskiego wyrazu (zapożyczenia) barsūkas. Wówczas polska końcówka nazwy miejscowej -i będzie tylko odpowiednikiem litewskiej -ai, a nie odwrotnie, jak twierdzi J. Princas. : Na końcu książki autor dołączył mapę dawnej guberni suwalskiej. Jest to bardzo potrzebny dodatek, jednak przy nazwach miejscowych na mapie można było podać również formy litewskie, przynajmniej nazwy miejscowości o najbardziej litewskim charakterze. Zdarzają się pojedyncze niedokładności w cytowaniu, na przykład: L. 23, p. | jest Likiškėlio, a J. Princas podaje Likiškėliai; Sabeliškeniai (dokładna forma to Sabaliskénai) znajdują się w L. 23, s. 2,0, a nie na s. 1; Jokūboniai — L. 23, s. 281, a nie na s. 218. A. Vanagas NOWY „SŁOWNIK ROSYJSKO-LITEWSKI” Słownik rosyjsko-- litewski. Opracowany na podstawie materiałów drukowanych i rękopiśmiennych, zebranych przez J. Barona. Przygotowali V. Baronas i V. Galinis. Redagowali A-H prof. B. Larinas, K-H i T-§ J. Macaitis (red. odp.), O-C K. Musteikis. „Mintis”, Wilno, 1967 (cz. I, 569 s., cz. II, 622 s.). Znany pedagog i leksykograf J. Baronas (1873—1952) wydał swój „Słownik rosyjsko-litewski” w 1924 r. Drugie wydanie jego słownika, znacznie uzupełnione i poprawione, 200 ukazało się w!. 1933 Na podstawie bogatych ir materiałów rękopiśmiennych pozostawionych przez ten słownik przygotowano nowy słownik, który składa się z du ogromnych tomów —o 200 autorze. arkuszy. Słownik obejmuje ponad 75.000 słów. Tak obszernego słownika języka rosyjskiego i litewskiego dotąd nie mieliśmy. Twórcy słownika dobrze zrobili, wykorzystując drukowane ir materiały rękopiśmienne J. Baronasa zawarte w słowniku. Ten leksykograf, jak wiadomo, wyorał dość głęboką bruzdę w litewskiej leksykografii. Jo „Słownik rosyjsko-litewski” jest bardzo bogaty, — zawiera wiele słów zarówno ne z potocznego języka ludowego, jak i z rozmaitych ir pism, lecz ir jo także nowotwory stworzone przez samego autora. Przez J. słownik Barona do į litewskiego języka literackiego weszły takie dziś znane wyrazy, jak: apžavai, gaisravietė, gembinė, linksmuolis, niekalas (brokas), niršulys, niršus, nuoraudis, nuožvalgus, pastriūbomis, pašnekovas i in. Nowy słownik, choć zestawiony ir J. na podstawie słownika Barona, jednak niewiele jest do niego į podobny, chyba że pod względem bogactwa materiału słownikowego. Zarówno pod względem objętości, jak i doboru słów oraz opracowania leksykograficir jų znego —to nowy słownik, opracowany zgodnie z zasadami leksykografii radzieckiej. Į jį przede wszystkim obejmuje słowa współczesnego rosyjskiego języka literackiego, lecz nie unikano rygorystyczir nie również archaizmów częściej występujących w nowszej literaturze rosyjskiej, a także słów przestarzałych. W słowniku podano niemało terminów ir naukowo-technicznych. Przy rosyjskich słowach, w razie potrzeby, podaje się charakterystykę ich użycia, wskazuje się, do jakiej dziedziny jų języka należą, jaki jest ich! — 'odcień stylistyczny. Słowa są szczegółowo dzielone według znaczeń i ilustrowane przykładami użycia. ir jų Po to už pewnego znaku (rombu) podano przysłowia, ža porzekadła i į frazeologiczne połączenia wyrazowe, nie zawsze twórczo przetłumaczone na język litewski. Oto kilka z nich: epėm rar nucannomy kłamie w najlepsze; no Oytinas — eon08ytuKa łobuz, zawadiaka, śmiałek; dame — eurma uciec; — Oéuieeo da enuao tanie — mięso psy jedzą; monuamo mpanouxy trzymać 6 język za — zębami, nie odzywać się, nie trzeba; ckocumo ko dostać He końca, 201086 — skręcić kark; oHnu dpye dpyea cmosamb obaj tacy sami, obaj jednego końca; nocae — yocura 2opuuya — Saukstai popiet; nyeanas 60poka u Kycma GoumcAa — nušutęs karštu ir šalta pučia; cOeAamo myxu U3 cAoKa— adatos iš vežimą priskaldyti kt. ir Słownik pod wieloma względami został opracowany chwalebnie. Jednak, jak w każdej dużej pracy, tak i w tej zdarzają się pewne ir niedokładności i niedoskonałości. ar Wskażemy kilka zauważonych przez nas drobiazgów. 1. Wyrazy języka į litewskiego tłumaczone są za pomocą licznych synonimów (leksykalnych, słowotwórczych, morfologicznych), np. : Apoxb — drżenie, dygot, drganie, drżenie, trzęsienie, telepanie, dreszcz, dreszcz, zięba; drżenie; pyGwnma — 1. vėzdas, kij, pręt, sztanga, drąg, pałka... 2. niezdara, oferma, tyczka, dureń, głupek, głuptas, pień, świński ryj. Dość wiele semantycznych ir synonimów stylistycznych znajdujemy niemal przy każdym kwyrazie o szerszym znaczeniu. Obfite używanie synonimów jest, bez be wątpienia, cechą tezaurusa, ma ponieważ zawsze można ne znaleźć dokładnie jeden odpowiednik słowa jednego języka w ir innym języku. W jednym kontekście może bardziej pasować jeden odpowiednik, w innym zaś inny. — Jednakże z iš drugiej strony zbyt obfite podawanie o synonimóir ne w, czasami o słów o dość odległych znaczeniach, jako jednego odpowiednika w innym języku * Nowego (1967 wydania (m.) we wstępie do słownika, w ir wykazie źródeł leksykograficznych, niedokładnie podaje się, że drugie wydanie zostało wydane; w rzeczywistości na ostatniej 1932 m. Iš stronie drugiego wydania, zaraz po tekście słownika, wydrukowano po datę — 1933 m. dnia 7 d. Tą lutego; widocznie słownik ukończono drukować. 1933 m. podaje datę ir „Mała litewska encyklopedia radziecka”. 201 przetłumaczyć słowo — przeszkadza w zrozumieniu go we właściwym znaczeniu. Weźmy na przykład słowo ryaska z tego słownika, które na język litewski tłumaczy się za pomocą następujących odpowiedników: dykinėtojas, bastūnas, šlaitas; padauža, pludungis, ūžautojas, ūžikas, puotautojas, lėbautojas, girtuoklis; Hounol eyaska —naktikovis, pabalda, naktibalda, kildašas. Jak widzimy, jednemu rosyjskiemu słowu podano tu litewskie odpowiedniki o dość różnych znaczeniach. Słowniki języka rosyjskiego wyjaśniają słowo eyasxa następująco:,,TOT, KTO NpasjJHO H pa3ryJibHo MKHBET“- %; , TOT, KTO JIIOGHT TYJISITb- “*, Jeśli pierwsze trzy słowa (dykinėtojas, bastūnas, šlaitas) mniej lub bardziej wyrażają treść słowa eynara, to padauža —bardziej odpowiada rosyjskiemu nocesa, pludungis —eemperux, ūžautojas, ūžikas, puotautojas, lėbautojas —Kymuaa, girtuoklis —neanuya; naktikovis (=naktikovas?) —rzadkie słowo gwarowe oznaczające naktibalda. Całkowicie niezrozumiałe jest również słowo kildašas, nie wiadomo, skąd zaczerpnięte (nie zostało zamieszczone w V tomie akademickiego „Słownika języka litewskiego”). Słowo Ganga („Conbnioh TSKĖJILIŪ MOOT) tłumaczy się na język litewski jako —kūjis, kuoka, vézdas. Są to słowa o różnych znaczeniach: kūjis — żelazne narzędzie, natomiast kuoka, vėzdas — drewniane narzędzia i bardziej odpowiadają rosyjskiemu słowu JdyO6una. Gor — bóg, bożek; bałwan. Chyba niepotrzebny jest tu bałwan (ros. udoa, ucmyKan). neryx — kogut, skétronas. W rzeczywistości skėtronas, podobnie jak kakarikonas, jest jedynie przydomkiem koguta, a nie synonimem o znaczeniu nominatywnym. 2. Niektóre rosyjskie słowa tłumaczy się na język litewski rzadkimi, niezrozumiałymi słowami utworzonymi przez J. Barona lub innych autorów, np. : Ope3sryn — dygeklis (w słowniku J. Barona II 1. būvo dyguoklis), nieapsiviežėlis, išvingėlis, magašius, šleikštuolis. Nie wiadomo, skąd zaczerpnięto słowa dygeklis i magašius; w ich akad. „Słowniku języka litewskiego” ich nie znajdujemy. Słowu 6yxr podaje się następujące odpowiedniki: ryšulys, gniutulas, gezulas, kypa. Zamiast słowa gezulas lepiej było użyć kezulas. Słowu kypa w „Słowniku języka litewskiego” podaje się znaczenie „kriivos, virtinės”, a nie „rySulio®”. GypeBaJi tłumaczy się jako: vėtralauža, vėjalauža, griaumedis, išvartos, lūžtvė, sankrytos, išlaužos, išgulos, lūžtis, kirma, griaumenys. Słowo kirma odnotowano tylko w tym słowniku. Obok szeroko znanego słowa lūžtvė rzadkie lūžtis staje się już niepotrzebne. Zapewne ze słownika A. Juški przeszły do tego słownika takie rzadkie słowa, jak byjus „strach” (601345), blizgas „błyskotka” (6recna), dyksmiltė „Jakusis smėlys” (cbiny4uti necox), dotalas, dotas „dar” (nodapok), ritis „piwnica” (noepeb). Słowa używane wyłącznie przez J. Barona i w tym słowniku: girdyklas „napój” (noiino), spiegura „kręnelė, krėna” (naena), blastūnas „intrygant” (uxmpuearnm), gamus „produktywny, płodny” (npous3eodumehoHblii), nuogapustys „słoneczny piasek” (coinyuue necku), gydvietė „uzdrowisko” (kypopm), geltymas „żółtko” (cenrmox), sėdis „sesja” (ceanc), plikšys „nietoperz” (Aemysdan Moltuo). Wydaje się, że słownik mógł się bez nich całkowicie obejść. 3. W przedmowie autorzy zaznaczają, że podając znaczenia słów rosyjskich, nie unikają „w wyjątkowych przypadkach także szerzej używanych zapożyczeń®”. Do takich „wyjątków” Zob. Słownik języka rosyjskiego. C. N. Ożegow, red. Wyd. 4, M., 1960. 3 Słownik języka rosyjskiego. Coct. HucruryroM sisbikosnanua Akageduno Hayk CCCP, T. I, M., 4 Zob. 1957. Słownik S. I. Ożegowa, 202 do przypadków „nų“ można by zaliczyć wyrazy bliūdas (621000), balana (Ayuuna), bizūnas (Kamua), karčiama (Kopuma), rėčka (6ades), gryčia (usba) i in., ale wątpliwe, czy słownikowi potrzebne są takie germanizmy, jak: ronas „kłoda, belka ścienna“ (6peexo), spangis „rėčka, kubełek“ (6ades), šnapsas „wódka“ (tunanc), tynė „wanna“ (eanna). Niektóre wyrazy używane w słowniku nie są obecnie już podawane jako należące do języka literackiego, np.: atmirti „umrzeć, zniknąć, przestać istnieć“ (ommepemo), rašytojinis „pisarzy“ (nucamenockuti), chuliganyti „zachowywać się po chuligańsku“ (xyaueanume), kinietis „Chińczyk“ (kymaey). 4. W słowniku podano niemało terminów z różnych dziedzin nauki. Większość z nich jest trafnie używana i tłumaczona na język litewski. Mimo to zdarzają się również nieścisłości i niejednolitości terminologiczne. W słowniku niejednolicie zapisuje się niektóre złożone nazwy własne, np. : Gegužės pirmoji (str. maéexka, mai, uecmeue i Gegužės Pirmoji (str. nepeomaii, nepeomaitickui, npeOmaitickuii); Paukščių takas (str. mMAe4Holi, nymo*“), ale Raudonasis Kryžius (str. Kpecm). Należałoby przestrzegać „Gramatyki języka litewskiego” i drugi człon wymienionych oraz innych podobnych nazw złożonych pisać wielką literą. W haśle 2epouHs zapisano motina didvyrė, a w haśle Mambo to samo połączenie wyrazowe — motina-didvyrė. Łącznik w tym przypadku jest niepotrzebny. W haśle sasy zapisano vaistinis smidras (Asparagus offic.), a w haśle cnapoca — smydras (Asparagus). Zaleca się przestrzegać „Dabartinės lietuvių kalbos žodyno” i pisać smydras. Należałoby również pisać nie pokelinis tabakas (str. naueunoiii), lecz pakelinis tabakas. Zdarzają się także rozbieżności w akcentowaniu terminów, np. : Ziovéinis (str. 3e6) i Zioveinis (str. A66ėkoK), bylpinigiai (str. u3aOdepoaxu) i bylpinigiai (str. cyoeGroul), vaštaka, Fulica atra (str. Kypouxa) i vastaka, Fulica atra (str. avicyr), būlvinė saulėgrąža (str. epytwia) i bulvinė saulėgrąža (str. 3emnanoiti- ), dešimtdinė trūpmena (str. Oecamoiunotii) i dešimtainė tripmena (str. dpobs), nėndrinė vištėlė (str. 6odanou, Kypuua) i nendrinė vištėlė (str. KaMbuUHUK) itp. W słowniku można również znaleźć przestarzałe i niedokładne terminy. Wymienimy te bardziej charakterystyczne. W artykule o6esxcupernroul znajdujemy litewskie odpowiedniki nuriebintas, nuriebinimas (nuriebinti vilnas, nuriebinti preparatus spiritu i t. t.). To prawdziwe nieporozumienie. Można spierać się jedynie o poprawność słów nuriebalinti — nuriebalinimas (por. nuvandeninti -> nuvandeninimas, nuZievinti—- >nuZievinimas itd.) i ich przydatność do ogólnego określania znaczenia usunięcia substancji, oznaczanego rzeczownikowym rdzeniem czasownika®, ale do tego celu w żadnym razie nie mogą być używane czasowniki utworzone od przymiotników ani ich rzeczownikowe abstrakty. Słowo kopeiika w słowniku tłumaczy się litewskim odpowiednikiem krūtininė, krūtingalis. Należałoby albo wskazać dwa znaczenia tego rosyjskiego terminu, albo tłumaczyć tylko jako nugarinė, jak proponuje „Rosyjsko-litewski słownik politechniczny” (Wilno, 1959). Słowo kopeiika w glosariuszu terminów hodowlanych wyjaśnia się następująco: „cnuRXas HIM nosckusnas 4acmb ceunoit norAymytuu“". Współczesnym rosyjskim języku literackim Nie omawia się w tej recenzji niejednolitości pisowni terminów rosyjskich, choć i one się zdarzają, np. : Maeuntid nymo (str. nymo) i Maeunowd [Tyme (str. maeunoud), mne6Gedb KAuKyK (str. 2e6eds) i aebedo-xaukys (str. Kauxkame) itd. 6 Więcej na ten temat zob. „Kultura języka”, 7, Wilno, 1964, s. 29. 7 DHUMKJIONIeIHYECKHT CJIOBAPL-CNPABOYHHK NO JKHBOTHOBOACTBY, M., 1960, s. 219. 203 słowo xopetixa jest najpierw używane właśnie w tym znaczeniu*. W firmowych sklepach mięsnych miasta Wilna kopeixa również nazywana jest wyłącznie polędwicą. W artykule jako termin hydrotechniczny nepenad proponuje się słowo perpuolis (MHOeocmynenuamoii: nepenad — wielostopniowy perpuolis). Specjaliści melioracji rosyjski termin nepenad tłumaczą litewskim słowem slenkstis (MH020CmyneKuamoii nepenad — wielostopniowy slenkstis)?. Zupa ceasnka w słowniku po litewsku również tak właśnie została nazwana — selianka. Kucharze już od dawna nazywają tę zupę litewskim słowem šiupininė. Nazwa ta jest już używana także w jadłospisach. Jest on znacznie odpowiedniejszy niż wspomniana wyżej pożyczka. W artykule dsypyuras napisano Jeypysnas nuna — piła dwuręczna, a w artykule nuaa — nonepeunas (0sypyunas) nuna — piła dwuuchwytowa. Termin soak tłumaczy się jako wilk morski (ryba), Anarhichas lupus, a w artykule 02k znajdujemy wilkutis, Anarhichas lupus. W artykule saay podano, że sasuss Konycma — wielki rozchodnik, Sedum maximum, a w artykule Kanycma ten sam rosyjski termin przetłumaczono jako szczawik zajęczy, Oxalis acetosella. Wszystkie wyżej wymienione terminy litewskie są bez zarzutu, ale w tym samym dziele należało je jednak ujednolicić. W słowniku zdarzają się nierówno stosowane łacińskie terminy botaniczne i zoologiczne. Pyz. : Jle6edo Kauxkyu—- łabędź śpiewający, Cygnus cygnus (str. Ae6eJdo), ale Aeb6edo-- kaukyn — łabędź śpiewający, Cygnus musicus (str. KAuKamo). W dziełach T. Ivanauskasa, M. Valiasa i innych ornitologów ten łabędź jest nazywany Cygnus cygnus L. Mopckoii nee — lew morski, Otaria Stelleri (str. zee), lew morski, Otaria stelleri (str. wopckoti), ale jūrų liūtas, Phoca leonina (str. cueytu). Nieujednolicone są nie tylko odpowiedniki łacińskie, lecz także litewskie. Ilaciokx — szczur (szczur szary), Rattus norvegicus, ale Kpbica — szczur (szary), Mus decumanus. W dziełach T. Ivanauskasa, S. Maldžiūnaitė i innych zoologów szczur ten jest nazywany po łacinie Rattus norvegicus. Opaan — orzeł morski, Haliaeetus, ale mopckoū opéa — orzeł morski, Haliastus albicilla (str. moperotii). W dziełach T. Ivanauskasa orzeł ten jest nazywany po łacinie Haliačtus albicilla. Kaywa — kawka, Colenus monedula, ale easka — kawka, kawka, gawronik, wrona, Coleus monedula. W „Słowniku języka litewskiego”, a także w dziełach T. Ivanauskasa i S. Mastaukasa kuosa — Coloeus monedula. Wymieńmy jeszcze błędy korektorskie w podawaniu terminów tego gatunku, które mogą wprowadzać czytelnika w błąd i których nie ma w dołączonym do drugiego tomu wykazie zauważonych i poprawionych błędów. Np.: esixyxoso — piżmak, kurménas, Desman moschata (= Desmana moschata); 20aybs: necnoti: 201Yy06 — siniak leśny Coenas (= Columba oenas lub C. oenas); KpacHbowii: KpacHoui 2yco — flaming, Phoencopterus (= Phoenicopterus), por. ¢pramureo — flaming, Phoenicopteri (= Phoenicopterus); C6UHKQ: MOpcKas ceuHka — świnka morska, Clavia cobaya (= Cavia cobaya), por. mopckol: mopckas ceuxka — świnka morska, Cavia cobaya; cancan — sokół wędrowny, Falco pelegrinus (= Falco peregrinus); KOHCKULL: KOHCKUŪ waseab — szczaw koński, gudaZolé, Rumex hyd8 Zr. CnoBaps COBPEMEHHOBO pycekoro JIMTEpaTyHHOTo siswika, T. 5, M., 1956. ? Zob. J. Čeičys, Słownik terminów melioracyjnych, Wilno 1960, s. 154, 204 rolopathum (= Rumex hydrolapathum), por. uųaeenb : KoHcKull wasess — ilgalapé rūgštynė, gudažolė, Rumex hydrolapathum; rononasnka —čivylis, kanapiné, čeklelė, Acanthis (Carduelis) canabina (= Acanthis cannabina), por. czyżyk, — Acanthis cannabina. 5. Ir rosyjskie i ir litewskie słowa są akcentowane, z wyjątkiem zapisanych kursywą. Przy akcentowaniu litewskich słów starano się nie odbiegać od utrwalonych w języku literackim zasad akcentowania, choć nie są one jeszcze wszędzie ugruntowane. ne Stary J. Słownik Barona pod tym względem był szczególnie wadliwy. Wiele słów akcentowano zgodnie z gwarą wschodnią, której przedstawicielem był sam autor. Szczególnie niefortunnie akcentowano słowa międzynarodowe. W nowym słowniku tych błędów już nie ma. Odnotowano bardzo niewiele błędów akcentowania: besiilsintis (=besiilsintis) — str. omdbixarowmjui, karaliūnas (=karaliūnas) —xoponeeus, liūnas (=liūnas) — mpscuna, nenudžiūvo (=nenudžiūvo) — str. Moaoko, septynmetis (=septynmetis) — cemunemue, šiūdra (=šindra) — 6ymepask. Przy słowie Podawane są du warianty akcentowania słowa Eepona — Europa ir Europa, chociaż inne podobne słowa akcentuje się w jeden sposób: Bona, Roma, Onega. W ten sposób autorzy słownika najwyraźniej chcieli pokazać ją tendencję akcentową słów tego rodzaju, ale jest to chyba nieuzasadniar one. K. Gaivenis ir A. Lyberis