Aktualus tyrinėjimas

AKTUALNE BADANIA V. Schmidt, Die Streckformen des deutschen Verbums. Substantywno-czasownikowe połączenia wyrazowe w tekstach publicystycznych z lat 1948–1967, Halle (Saale), 1968, 144 p. Studium niemieckiej językoznawczyni Veroniki Schmidt o połączeniach czasowników z rzeczownikami odczasownikowymi (na przykład Vortrag halten | Mitteilung machen, Entscheid(- ung) treffen. odpowiednio po litewsku padaryti pranešimą, priimti nutarimą), ze względu na problematyczność tej kwestii może zainteresować również lituanistów. Jak wiadomo, J. Jablonskis, choć sam używał połączeń duoti patarimą, gauti pakvietimą, neturėti pasitikėjimo, poza tym poprawiał podobne połączenia¹. Niektórzy nie zgadzali się z taką poprawą i bronili takich połączeń. Podobnie postąpił również redaktor „Rinktinių raštų” J. Jablonskisa². Jednak jeszcze i dziś formy te są oceniane różnie, a używane jeszcze bardziej różnorodnie. Dlatego, nie pretendując do wyczerpującej recenzji, chcielibyśmy przedstawić kilka teoretycznych myśli tej pracy, które mogłyby być istotne dla języka litewskiegir o. Na potrzeby swojej pracy autorka zebrała ponad jedenaście i pół tysiąca przykładów z dwudziestoletniego okresu (1948—1967) niemieckiego piśmiennictwa publicystycznego. Ta bogata w treść książka składa się ze wstępu, trzech rozdziałów — analizy gramatycznej i syntaktycznej, analizy stylistycznej oraz podsumowania licznych danych statystycznych, wniosków i aneksów — dwóch rejestrów: rzeczowników odczasownikowych i czasowników (z podaniem częstotliwości). Zestawieniami czasowników i rzeczowników odczasownikowych? V. Smidt nazywa analitycznymi związkami frazeologicznymi połączenia składające się z abstrakcyjnego rzeczownika i semantycznie wyblakłego czasownika, pełniącego funkcję centrum strukturalnego, oraz istniejące równolegle z syntetycznymi formami czasownika, semantycznie w przybliżeniu im równoważnymi. Autorka wyjaśnia ich powstanie substantywizacją czasownika, która rozbija zdanie — pozostaje bez treści. Wówczas z pomocą przychodzi inny czasownik, który staje się łącznikiem. Należałoby jednak sądzić, że rzeczownikowienie zachodzi poza granicami zdania, natomiast w zdaniu formy zesubstantywizowane, będące tą transformacją czasownika, są wykorzystywane jako już gotowe. Funkcję łącznika czasownikowego najczęściej pełnią czasowniki polisemiczne, ponieważ zmiana ich znaczeń zachodzi w kierunku osłabienia konkretnych elementów znaczeniowych i wzmacniania abstrakcyjnych (a tym samym wzmacnia się abstrak1 Zob. J. Jablonskis, Pisma wybrane, t. II, Wilno, 1959, s. 515. 2 Zob. tamże, s. 532. * Po niemiecku Streckformen, dosłownie byłyby to formy ciągłe. Można tylko podziwiać wygodę tego nieskomplikowanego terminu (a także analogicznego do niego Streckverb) i ubolewać, że nie mamy równie krótkiego. 223 tumas, a także w podstawowym znaczeniu leksykalnym). Ponadto są one bardzo łączne (wieloczłonowe), dlatego tworzą także wiele konstrukcji analitycznych. Połączenia te najczęściej nazywa się czasownikami półposiłkowymi*. W języku niemieckim jest ich dość dużo, podobnie jak występuje w nim silniej rozwinięta kategoria czasowników posiłkowych i modalnych. Z tego powodu, że znaczenie łącznika werbalnego uległo abstrakcyjnieniu i zatarciu, znaczenie połączenia nie jest sumą znaczeń jego komponentów. Przejawia się tu pewna idiomatyczność, izolowanie znaczeń. A to stanowi jedną z przyczyn, dla których te formy analityczne pod względem znaczenia nie są całkowicie równoważne formom syntetycznym. Podobnie wypowiadają się także inni autorzy. Forma syntetyczna jest stała, czynność — o bardziej ogólnym, szerszym znaczeniu. Natomiast w połączeniu analitycznym czynność jest uszczegółowiona i skonkretyzowana, semantyka maksymalnie wąska®, Mamy tu naprawdę interesujące zjawisko: połączenie czasownika, który uległ abstrakcyjnieniu, i abstraktu werbalnego daje znaczenie bardziej konkretne, węższe niż znaczenie formy syntetycznej. V. Ambrazas zauważa. że takim połączeniem określa się nie tylko czynność, lecz także jej obiekt lub rezultat”. Następnie autorka pokazuje, w jaki sposób mniej lub bardziej modyfikuje się znaczenie połączenia analitycznego w wyniku zmiany w nim, w porównaniu z formą syntetyczną, aspektu (ingresywnego, duratywnego, egresywnego, inchoatywnego, kontynuatywnego, rezultatywnego, kauzatywnego), a także innych kategorii gramatycznych (strony czynnej, biernej, zwrotnej) i syntaktycznych (konstrukcji zdania osobowego lub bezosobowego). Zmiana aspektu w połączeniach analitycznych rzeczywiście zapewnia nowe wariantowe możliwości. Wskazują na to również przykłady z języka litewskiego, por.: kovoti i pradėti kovą, įsitraukti į kovą — tęsti kovą, vesti kovą — baigti kovą, nutraukti kovą. V. Šmidt uważa to za najważniejszy gramatyczny i syntaktyczny motyw wyboru form analitycznych. Substytucja (zastąpienie) w takich przypadkach jest niemożliwa. ; Bardzo istotna i aktualna jest również zauważona przez autorkę rola przydawki, por. pranešti i padaryti įdomų pranešimą, nutarti i priimti svarbų nutarimą. Substytucja w tych przypadkach jest całkowicie niemożliwa. Statystyka autorki wskazuje, że przydawek (lub innych rozszerzeń, np.: wygłosić referat na temat...) może dotyczyć około 70 procent przypadków. W dziedzinie stylistyki, traktując formy analityczne i syntetyczne jako fakultatywne, w przybliżeniu ekwiwalentne, W. Szmidt wysuwa następujące motywy używania połączeń czasownikowych z rzeczownikami odczasownikowymi: oficjalność, uroczystość, publiczny charakter, aktualność komunikatu itd. Autorka zauważa, że przy ocenie tych form coraz częściej rezygnuje się z bezwzględnego, powierzchownego potępiania i bezpodstawnych oskarżeń. Jakoby wzrost liczby tych połączeń był związany z innymi tendencjami językowymi — substantywizacją, nominalizacją itd. Rozwój nauki, techniki, oświaty i kultury oddziałuje również na proces myślenia, a za jego pośrednictwem także na język. Coraz bardziej umacniają się tendencje do naukowości, abstrakcyjności i pojęciowości. * Ponieważ często bywają one po prostu desemantyzowane, stają się niejako gramatykalizowanymi formantami; niektórzy badacze nazywają je czasownikami pustymi (por. M. A. Tlekaep, Anannrn3M H HAHOMATH3M COueTaHHA C „TIYyCTbIMH“ TJIAaroJIiaMH, „L IpoGJjieMbi JEKCHKOJOTHH H rpaMMATHKH“, Bein, II, Munck, 1967, p. 137. 3 Zr. B. H. Auap YCEHKO, K BOIIpOCY O cHHOGOP MHH (0 JIHHTBOCTHJ/IHCTHYECKOM XapakTEpEe CHHOHHMHYECKHX OTHO LIeHH I MEXKJY raaroJJoM H rJjaaroJibHO-uMeHHbIM CJIOBOCOYETAHHEM), PyccKuit si3bIK, ero nzyuenue B Bbiciueli cpeaueii LIKOJIe, Acrpaxaus, 1970, p. 22. ® Zr. V. Ambrazas, Zagadnienia składni współczesnego języka litewskiego, „Język litewski w latach radzieckich”. Wilno, 1967, s. 132. 224 Dąży się do stabilności form językowych. Właśnie tę stabilność zapewniają połączenia ze stałym rzeczownikowym rdzeniem. Potwierdzają to nie tylko dane nowego języka. I tak H. Jakobi (H. Jacobi) podobne zjawisko zauważył już w 1903 r. w naukowym stylu sanskrytu, gdzie, według H. Jakobiego, rozwinęło się ono do niezwykłego, powiedzielibyśmy, zatrważającego stopnia. W języku również nasilać się ma analityczność. Połączenia czasowników i rzeczowników odczasownikowych dają więcej możliwości wyrażania nowej treści, ponieważ łączenie kilku elementów znaczeniowych tworzy więcej wariantów, dla których nie ma syntetycznych odpowiedników. Oczywiście proces ten ma również odwrotną stronę. Autorka twierdzi, że unikała krytycznego akcentu. Mimo to zaznacza, że istnieją również obawy i zagrożenia. Wraz z nasilaniem się tych połączeń analitycznych umacnia się tendencja do omijania dominującej strukturalnej roli czasownika w zdaniu, a jego znaczeniowe wygasanie postępuje. Istnieją przypadki nieuzasadnionego użycia. Czasami trudno powiedzieć, czy połączenie czasownika i rzeczownika odczasownikowego zostało świadomie wybrane ze względów stylistycznych, czy jest używane jedynie przez analogię. To jest niewątpliwie prawdziwe zagrożenie dla języka. Wskutek narastającej abstrakcji może zostać utracona obrazowość i jasność. Autorka uważa jednak, że na rozwój języka można wpływać, i to tym skuteczniej, im bardziej kulturalne jest społeczeństwo. Takie myśli nie budzą wątpliwości. Chociaż w praktyce w języku litewskim nadal aktualne pozostanie stylistyczne użycie tych form, bardzo pożyteczne byłoby również teoretyczne zbadanie tego zjawiska. Praca V. Schmidt byłaby tutaj wielką pomocą i niezastąpionym źródłem dla porównań mikr​​otypologicznych, z których można wyciągnąć ważne wnioski na temat pokrewieństwa języków i swoistości leksykalnej. Na przykład czasowników półposiłkowych w języku niemieckim jest aż blisko 300. Jednak tylko nieliczne ich jų litewskie odpowiedniki mogłyby dorównywać im pod względem częstotliwości i łączliwości (geben —dawać, machen —robić, haben —mieć itd.). Łączliwość innych jest znacznie mniejsza albo nawet zerowa, np. Vorsitz fiihren — przewodniczyć, Untersuchung fiihren — prowadzić dochodzenie (choć Kampf fiihren — walczyć | prowadzić walkę); Verzicht leisten — zrezygnować; — Sorge tragen — troszczyć się, — Verantwortung tragen — odpowiadać, być — odpowiedzialnym; Opfer bringen — — poświęcić in się, Ordnung — bringen — uporządkzu ować, Ausdruck — bringen — ir wyrazić itp. W języku litewskim jest mniej połączeń dlatego, że jest w nim ogólnie mniej czasowników abstrakcyjnyiš ch. Wynika z tego, że w języku litewskim częstsze są formy syntetyczne. Tą konkretność semantyki czasownika ir języka litewskiego właśnie wzmacnia syntetyczność. W innych przypadkach, choć używane są połączenia analityczne, komponenty czasownikowe są jednak nieadekwatne, jų np. : Beweis fiihren — pateikti įrodymą; Gefahr bringen — (su)kelti pavojų, Hilfe bringen — (su)teikti pagalbą; Frage, Aufgabe stellen kelti — klausimą, uždavinį; Klage erheben — paduoti skundą. Panašiai yra ir kitose kalbose. Pavyzdžiui, rusų desams analitiniuose junginiuose atitinka vokiečių machen, tun, geben, ziehen, treiben, wirken, erteilen, bringen kt. ir — iš wszystko o czasownikach". 60 Rosyjskie oxaseeamo (6ausarue, Aro6esHocmob, noMOwWo6, npedno4menue) odpowiada ukraińskiemu poOumu (6uaus, aacky), nodasamu (donomozy), 6eidJda ea mu (nepeeazy)?. Niewspółmierność komponentów czasownikowych (podobnie jak ir jų wymienność, por. np.: zrobić |przeprowadzić badania) potwierdza myśl o jų 7 Zob. M. A. Ilekaep, dz. cyt. czas., p. 138. 8 Zob. JI. H. IImenés, OCHOBHBIE rnponeccebi B JIEKCHKE COBpEMEHHbIX BOCTOYHOCJ/IABSIHCKHX SI3bIKOB, CJiaBsiHCcKOe językoznawstwo, Moskwa, 1966, p. 403. 225 pustkę, desemantyzację, przynajmniej częściową gramatykalizację. Jednocześnie są to ważne fakty swoistości języków. Kolejna kwestia — rzeczowniki odczasownikowe. V. Ambrazas twierdzi, że w języku litewskim sfera ich użycia jest znacznie węższa?, Bez wątpienia znaleźlibyśmy również duże różnice między abstraktami z przyrostkiem -imas z jednej strony a derywatami z innymi przyrostkami, a zwłaszcza derywatami z końcówkami, z drugiej. Te ostatnie mają bardziej konkretne znaczenie. A jedynie konkretyzujący się abstrakt może stać się obiektem czynności, co jest warunkiem koniecznym konstrukcji analitycznej. Z tego powodu, że derywaty z przyrostkiem -imas, na przykład sėdėjimas, ėjimas, veikimas, šokimas, dauginimas, sudėjimas, brėžimas, są abstraktami, które nie mogą stać się obiektami czynności, nie mówi się na przykład: vykdyti sėdėjimą; atlikti ėjimą, veikimą, šokimą, dauginimą, sudéjimq; daryti brėžimą. Ale całkowicie możliwe jest powiedzenie: turėti posėdį; duoti eigą, atlikti veiksmą, šokį, daugybą, sudėtį; wykonać rysunek, ponieważ w tych połączeniach rzeczowniki odczasownikowe mają bardziej konkretne znaczenie. Podobnie można powiedzieć o połączeniach odbyć podróż, pełnić obowiązki; przeprowadzić siew; mieć kaszel, marzenie, troskę, stratę; czynić wyrzut, wykonywać ćwiczenia; zawierać rozejm, małżeństwo, układ; zrobić uwagę, dać obietnicę; złożyć skargę; udzielić pomocy; odnieść zwycięstwo itp. A jeśli mówi się zrobić komunikat, to tutaj derywat z przyrostkiem -imas pranešimas jest już na tyle skonkretyzowany, że, powiedzmy, gdyby zgubić ten komunikat, trudno byłoby go zrobić. Bez wątpienia ta cenna praca Veroniki Šmidt w przyszłości doczeka się bardziej szczegółowych studiów i oceny, a język litewski —wyczerpującego badania czasowników i połączeń czasownikowych. Jego potrzebność jest oczywista. \ J. Klimavičius: 3 Zob. V. Ambrazas, dz. cyt., s. 137. 226