Kalbotyros pastabos

LITEWSKIEJ LEKSYKI IR TERMINOLOGII PROBLEMY LITEWSKIEGO JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXIX (1991) SIMAS KARALIŪNAS JĘZYKOZNAWSTWO UWAGI* 5. Ide. *ghostis „gość; cudzoziemiec” w językach bałtyckich Nasz zasób nazw własnych zawiera takie nazwiska: Gaščiūnas Grz, Krš, Msk, SI, Gasčiūnas Pkr ir Gasciulis Gz. Iš jų powstałe nazwy wsi Gasčiūnai (rejonu janiskiego ir rejonu kiejdańskiego) ir Gaséionys (rejon solecznicki). Nazwiska (dawniej imiona osobowe) Gaščiūnas, Gasčiūnas, Gasčiūlis ir *Gasčionis ma przyrostki o znaczeniu patronimicznym -ūnas, -ulis ir -onis. O wiele trudniej określić morfem rdzeniowy Gasé-, Gasč-. Najpierw trzeba powiedzieć, że ir nazwiska, ir nazwy wsi, chociaż jedne pisze się su -ŠČ-, inne — su -sč-, w żywej mowie wszędzie wymawia się su -šč-. Gaščpod względem pochodzenia może być zarówno *Gašč-< *Gasti- (por. pusty< *tuštja-, por. tušti), zarówno *Gasč- < *Gasti- (por. pieszy [piszemy iš pochodzenie pėsčias] < *pėstia-, por. pėsti). Sytuacji nie rozjaśnia nė rozglądanie się į za innymi nazwami, np. Gaštynai į (rej. kielmski) ir Gastyniškiai (rej. szawelski), ponieważ, jak widać, występuje ir Gašt-, ir Gast-. W takim przypadku pozostaje ostatnia możliwość: — etymologia. A. Vanagas (LPZ, I, 630) Gaščiiūnas, wahając się, porównuje su lit. gaštūs „chciwy; gwałtowny; gorący, gorliwy“, zatem za pierwotny uznaje wariant Gašč- < *Gašti-. Niestety, gaštūs znane iš jest tylko z jednego miejsca (Lnkv), najprawdopodobniej jest niedawno powstałym obok gašlūs, gašnūs, gačnūs oraz gašūs (według częstego formantu przymiotnikowego -(s)t- / -(s)I-| /-(s)nkaitą, por. np. birstūs : birlūs : birnūs : birūs), ir dlatego trudno ar wywodzić iš jo archaicznie wyglądające nasze nazwiska. Przy identyfikowaniu morfemu rdzennego Gašč-, Gasč-, warto przypomnieć intuicję użytkowników języka: nazwa wsi w rejonie janiskim Gasčiūnai w ir dokumentach, ir na drogowskazair ch i w rejonowej gazecie „Tarybinis balsas” jest zapisywana su -sé-. Oczywiście, nie jest to argument, ale interesujące, że intuicja pokrywa się ta tutaj z opartym na su danych językowych wyjaśnieniem, które chcemy przedstawić. Morfem rdzeniowy analizowanych nazwisk można określić jako Gasč- < *Gastimir ėginti joje ieškoti ide. językowego określenia gościa, cudzoziemca *ghostis, które w językach bałtyckich ostrożnie przypuszczał K. Būga (1958, 440), P. Arumaa (1960) ir V. Toporow (Tonopos, 1979, 168, 173), pierwszy mówiąc o nazwie miejscowości Gastai, drugi analizując nazewnictwo języków wschodniosłowiańskich su -gosts ir zaznaczając, że języki bałtyckie ir i słowiańskie są ściśle powiązane „aussi en ce qui concerne le nom commun gost'“ (Arumaa, 1960, 175), ten ostatni wyjaśniając pr. gasto. P. Arumaa ir V. Toporovas, be który już bezpośrednio wspomina nazwę wsi Gaščiūnai. * Początek zob. Zagadnienia litewskiej lingwistyki arealnej || Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. Wilno, 1977. T. 17. P. 207-209. 0. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 29 į. 65 Nazwę Gastai podają w swoim słowniku F. Nesselmann ir wskazuje, że jest to miasteczko kościelne w powiecie Lankos (in der Niederung), początkowo będąca starą wsią, w pobliżu której później jo powstała niemiecka wieś podaje nazwę (N 241). Šį Heinrichswalde ir V. Kalvaitis (1910, 33)!. Lecz F. Kuršaitis w swoim Słowniku podaje formę tego imienia Gastos ir zaznacza, że jest to nazwa wsi kościelnej Heinrichswalde, której jedna część po niemiecku nazywa się Gassen, por. F. podany przez KuršaitiAš sa przykład einū į Gastas K 115. Ši forma ir podawana do użycia w ogólnym języku litewskim (Razmukaitė, 1985, 76). Trudno teraz powiedziar eć, mamy podstawę Gdstos albo Gastai (niem. Gassen su -s5iš -st-) bezpośrednio su porównywać ide. *ghostis „gość; cudzoziemiec- ““, jak przypuszczał K. Būga. Być może więcej podstaw ma šį porównywać su nazwę miejscową z pr. gasto „pola (albo ziemi) kawałek, działka”, jak bardzo ostrożnie (stawiając znak zapytania) uczynił J. Endzelinas (Endzelins, 1943, 175; 1982, 217). Mat. żołądka jest prawidłowa. lp. ż. forma (< *gastū), o Gdstos būtų nom. plur. fem. forma (taip jau Mažiulis, 1988, 329). Uzasadnienie tej hipotezy w dużej mierze zależy od tego, jak w ujęciu historyczno-porównawczym wyjaśniane jest pruskie słowo. me Po przeanalizowaniu pr. gasto w szerokim kontekście semantyczno-typologicznym Toporow doszedł do V. wniosku, że gasto oznaczało pewien obszar ziemi, najprawdopodobniej przeznaczony do użytku publicznego lub ściśle związany ze wspólnotą, kad pr. su ir gasto należy do grupy słów reprezentowanej przez łac. Aostis „cudzoziemiec; wróg“, goc. gasts, isl. s. gestr, s. niem. wysoko-- s. niemieckie, saskie gast, słow. *gosto „gość“ (Tonopos, 1979, 169—173). V. Mažiulisa (1988, 328—331) wyjaśnieniu, prz. gasto „kawałek (lub ziemi) kawałek, działka“ esas *gastū „wygasła ziemia” < *wygasły obszar wypalonego lasu”, powstały w czasach gospodarki żarowej w wyniku substantywizacji utworzonej od rdzenia iš *ges- „gasnąć” za pomocą przyrostka -fżeńskiej formy przymiotnika *gasta. Przedr. gasto V. Mažiulis porównuje także su lit. Gėsalai (rejon Skuodas) < *gėsalai „działki”. Jednakże ta kurońska nazwa miejscowa (1253 m. Zesele [Bielenstein 1892, 253] < *[D]zėsel-) ir pr. gasto znacznie różni się strukturą formalną (samogłoskami rdzenia, przyrostkair mi), rdzenia *gesw grupie słów „ges(in)ti” nie jest poświadczone znaczenie „działki”. Jednocześnie pozostaje niejasne, czy ar w nazwie miejscowej Gėsalai kryje się rdzeń *ges- „ges(in)ti“ jakiś derywat (por. lit. gėsulas „nuodėgulis) ar łac. dzėse „czapla czarna“ ir przyrostek -ele (Kiparsky, 1939, 160). Główna J. Schiitzo (1988, 68—82) Pojęcie artykułu, można powiedzieć, to np. gasto „pola, łąki, die Flur (-stūcke)...“, który rzekomo jest rdzeniem *gestžodis jako ir s. sł. żesto „twardys. “, fryzyjskie gast „bezpłodny, suchy“ (por. także gastland — wybrzeży Morza Północnego (Nordseekiiste) słowo), niem. Geest „piaszczyste porośnięte wrzosami wyżyny jako przeciwieństwo żyznych nizin“. Człon nazw miejscowości będący antroponimir em w wielu językach germańskich -gast (por. Hruot-gast, Rat-gast, Uar-gast etc.), tradycyjnie utożsamiasu ny z ide. *ghostis „gość; cudzoziemieJ. c“, Schiitz wywodzi iš gast- „pole, obszar, obręb; posiadanie“. J. Wyjaśnienie Schiitza również nie jest wolne od be zastrzeżeń. SI. *pochodzenie żesto, co prawda, jest niejasne (Oacmep, 1986, 50), lecz nie jest pewne (z powodu wyższego 1 Kr. forma Milkausa Gaslai MZ 11 262 jest błędem korektorskim zamiast Goście (por. Būga, 1958, 66 formy stopnia ros. dial. xerue obok xecrue) i jego zaliczenie do grupy wspomnianych słów. Pierwotny charakter samogłosek rdzenia słów języków germańskich jest niejasny (może to być również germ. *gais-[Johannesson, 1956, 304]). Niezależnie od tych dwóch oryginalnych, interesujących wyjaśnień i pomimo sceptycyzmu V. Mažiulisa (1988, 329), że hipotezę V. Toporova „krótko mówiąc, należy uznać za nieuzasadnione przypuszczenie”, a także uwagi J. Schiitza, że „Doch was *ghosta zu besagen hitte, bleibt ungesagt“ (Schiitz, 1988, 71), trzeba od razu powiedzieć, że — jak się wydaje — kierunek rozumowania i argumentacji V. Toporova jest właściwy: na podstawie licznych historycznych i językowych danych typologicznych udało mu się w przybliżeniu odpowiedzieć na zasadnicze pytanie, czym była ta część (Stucke), którą Prusowie oznaczali słowem gasto (Torropos, 1979, 170), a zarazem rozjaśnić związek między polem, jego częścią a gościem. W tej kwestii pozostaje więc dodać zaledwie jedno czy dwa objaśniające słowa. Z formalnego punktu widzenia, pr. gasto uważa się za mianownik rdzenia 4. lp. forma (Toropos, 1979, 169; Mažiulis, 1988, 328) jak np. galwo, mergo, rancko. Zdaniem J. Schiitzo (1988, 74, 7T7—78) pr. gasto jest rzekomo dualis. masc. forma (jak wanso, austo, por. łac. duo, ambėo) obok nom. sing. *gastas albo *gasts, plur. *gastai. Że pr. gasto jednak było nom. sing. fem. formy, wskazywałaby nazwa miejscowa Gdstos (ale obok także Gastai). W elbląskim niemiecko-pruskim Słowniczku gasto znajduje się w polu semantycznym związanym z oraczem i jego pracą: oracz —pole, rola —x —margas (miara ziemi, tyle, ile w ciągu pierwszej połowy dnia może zaorać para koni) —bruzda —miedza itd. (PKP II 23). Stąd też rekonstruuje się znaczenie gasto „kawałek pola (lub roli), działka, Ackerstūck“ (Endzelins, 1943, 175, Endzelins, 1982, 217; Tonopos, 1979, 169—170; Mažiulis, 1988, 328). Średnio-- wysoko-- niemieckie słowo Stucke, które jest oddawane przez pr. gasto, w tym kontekście Słowniczka J. Schiitz (1988, 70) interpretuje szerzej, mianowicie „część czegoś; pola, łąki, ich części; miedza; zamieszkane pola, osada (Teil von etwas; die Flur (-stiicke), Felder; Feldmark; (Siedlungs-) Gefilde)“. Dalej pisze on tak: „Obj. gasto oznacza [...] zdecydowanie „pola” lub „działki- ”, zapewne także „obszar pól”, wyodrębniony jako całość w opozycji do samye (= zamjeé) jako „ziemi” (Schiitz, 1988, 70). Interesujące, że również V. Toporow (Tonmopos, 1979, 170) rozważa możliwość, iż słowem gasto oznaczano użytki ziemne (yromes) — nie tylko ziemię orną, lecz także łąki, ogrody itp. Mając na uwadze to, co powiedziano, można też spróbować doprecyzować znaczenie pr. gasto za pomocą kontekstu historycznego i paralel typologicznych. Najstarsza słow. *znaczenie słowa „gost“ było „Cudzoziemiec“, najczęściej „kupiec“ (por. czeskie hospites mercatores, st. rus. rocTb „Gość, cudzoziemiec, przybywający kupiec“), Później tym słowem zaczęto określać również tych rolników, chłopów (por. czeskie hospites rustici), którzy, przybywszy z innych okręgów, a nawet z innych krajów (por. hospes „colonus, gui ab extera regione advenit“ [Slownik taciny, p. 826]), osiedlali się w granicach wielkiej własności ziemskiej jako wolni dzierżawcy (/iberi hospites- ). Pozostawali tam na podstawie umowy: karczowali lasy, przygotowywali ziemię pod orkę i siew albo uprawiali odłogi, zakładali gospodarstwa, a w zamian płacili niewielki czynsz, początkowo także daninę w naturze, i mogli zmieniać miejsce zamieszkania. „Goście” otrzymywali ziemię różnej wielkości, lecz większość z nich uprawiała nie więcej niż 2—3 bonaria (bonnarium — ówczesna miara ziemi). Pierwsze wzmianki o nich znajdują się w źródłach z czasów karolińskich, lecz „goście utracili ziemię „ (gosti, hospites) znaczenie w gospodarce szczególnie wzrosło XI a. Instytucja wolnych gości na ziemiach ir Słowian zachodnich kolonizowała nowe obszary, rozszerzała areał gruntów uprawnych i znacznie ir powiększała wielką własność ziemską, która w ten sposób zatrudniała w swoich posiadłościach wolnych bezrolnych chłopów, ir tych, którzy sami ar jų tą (Manteuffel, 1974, 111; Inglot, 1938, 30—31, 125— 128; Bujak, Dla 1905). naszej sprawy szczególnie ważny jest fakt, że w źródłach łacińskich nowych kolonistów — Uprawiana ziemia „gości” (hospites) nazywana jest hospitium (Inglot, 1938, 30), słowem utworzonym od iš hospes, -itis. Zatem bardzo możliwe, że pr. gasto również oznaczało taki dział, kawałek ziemi uprawnej, ar najwłaściwiej byłoby — powiedzieć: taki kawałek użytków ziemnych (yroznsa, Flurstiicke) (pola, lasy, łąki itd.), który był uprawiany przez chłopa ir — — „gościa”, zgodnie z umową należał do niego, o samo słowo gasto (< *gasta) zostało utworzone su z końcówką -4 iš *gast(a) — „gość”. Wiadomo, że przed przybyciem zakonu Prusowie mieli dobrze zorganizowane i wysoko rozwinięte rolnictwo, tą ir administracja zakonu uznała pruski system ir gospodarowania ziemią, którego jednym z elementów, bardzo możliwe, była instytucja iš wolnych gości wśród nowych kolonistów. ir — Be nazwę apelatywu gasto, gościa *gast(a)mogłoby również odzwierciedlać całkiem wyraźnie ne poświadczone w języku pruskim imię własne Gastimus (Būga 1958, 257) ar Gastuno (Trautmann, 1925, 28). Chociaż nazwa wsi Gdstos, jak się wydaje, jest zapożyczeniem ir z języka pruskiego, powstałym od gasto „kawałek pola (lub ziemi uprawnej), działka”, w naturalny sposób nasuwa się skojarzenie między nią a litewskimi nazwami wodnymi zawierającymi morfem rdzeniowy Gast Podobnie brzmiącą łotewską nazwę wsi Nazwa ir góry Gastis Gastin-kalns J. Endzelīns wiązał su nazwę z określeniem „gość” — ros. rocts (Endzelins, 1956, 303). Tak uważał również P. Arumaa (1960), porównując litewskie nazwy wodne i nazwy miejscowości zamieszkałych z nazwami zawierającymi wschodniosłowiański element gost-(-gosts- ). Porównanie litewskich nazw wodnych Gstas etc. z *gast(a)-„gość” A. Vanagas (1981, 108) odrzucił — jego zdaniem taka semantyka nie jest odpowiednia dla hydronimów. Przed przejściem do analizy nazewnictwa z Gastnależy jeszcze rozważyć dwie kwestie. Po pierwsze, P. Arumaa (1960, 174) oraz, w ogóle o nim nie wspominając, A. Vanagas (1981, 108) powiązali z Gastas, Gūstamas etc. hydronimy Guosté, Guostūs, przy czym ten ostatni dodał, że „Być może rdzeń gastjest apofonicznym wariantem rdzenia guost” Wychodząc ze swojej teorii, J. Schützas (1988, 77) zaliczył je, jako posiadające ide. 6, do grupy sł. Zests, s. fryzyjskich gast i in. wyrazów. Jednakże Guosté (rzeka w rejonie preńskim), Guostūs (jezioro w rejonie trockim) oraz Guosta-galis (wieś w rejonie pakruojskim- ), UZu-guostis (wieś w rejonie preńskim; od Guostė) mają dobrą podstawę słowotwórczą w samym języku litewskim — jest nią guostas „kępka, gęstwa” (Vanagas, 1981, 127), obok guotas „stado, grupa, zgraja; mała grupa, kępka drzew, grzybów, krzewów, zbóż” (w związku z wymianą -st-:-tpor. plaūstai „jedna z dwóch desek przybijanych po bokach łodzi...” i plaūtai „jedna z dwóch bocznych deseczek ula kłodowego...- ”; grumstas: grumtas), których pochodzenie jest prawdopodobnie związane z ide. nazwą krowy *g¥ou-(Karaliūnas, 1987, 188—189; por. Fraenkel, Po drugie, że Gdstas (rzeka w rejonie łazdziejskim), Gastupis (Szadów), Gastamas (rzeka w rejonie subockim), Gastaminas (rzeka w rejonie oniksztyńskim) tworzą odrębny rdzeń, niezależny od Griosté, Guostūs, którego pochodzenie najprawdopodobniej wiąże się z ide. *ghostis „gość; „svetimšalis- “, matyti ir iš atitikmenų toponimijoje rytų slavų teritorijoje: T'ocrexo ež. (ITopxos), I'octénka up. (Crapuna, buv. Tverės gub.), I 'ocruxo ež. (norocr Scenckoif) ir daugelio kitų (Arumaa, 1960, 144—175). Ypač dažni upių, ežerų ir gyvenamųjų vietų 1962, 177). pavadinimai, kuriuose rocT5 „Svečias“ eina antruoju dėmeniu (UepHorocTb, MorjiorocTB, Herocro ir kt.), neretai pasikeitęs į -rom (Bejrorom, Bparorom, Yamorom, ĮĮoMoroma, Huorom(e) ir daugelis 68 kitų). P. Arumaa uważa nazwy tego typu za archaiczne. Nazwy rzek, jezior i miejscowości z I'ocr-(-rocTe) (łącznie około stu) są rozpowszechnione od Pskowa—Nowogrodu—Borowicz na północy po Wołyń na południu, lecz koncentrują się w okolicach Nowogrodu; wskazywałoby to, że Słowianie wschodni zatrzymali się najpierw tutaj w czasie swojej ekspansji na północ. Na wzór języków słowiańskich można śmiało twierdzić, że litewskie hydronimy Gdstas, Gūstupis, Gastamas, Gūstaminas kryją ide. *ghostis „gość; „cudzoziemiec“ utrudnia występowanie obocznej formy Gūstamas Gastamas. Z drugiej strony, że semantyka słowa svečias, czyli ko svetimo, pasuje również do nazw wód, widać na następującym przykładzie: nazwa jeziora i rzeki Svetūs (Daugai) (jak Kertūs, Milčiūs, Niedūs) oraz nazwa rzeki Svetyčia (Dūkštas) (z przyrostkiem -yčia, jak Kalnyčia, Skaryčia, Voryčia (Skardžius, 1943, 357; Vanagas, 1970, 142)) pochodzą z tych miejsc gwar litewskich, w których opozycja e: ie jest zachowana. Ponadto rdzeń Svetus jest również akcentowany (por. acc. sing. Svėtų) i ma wyraźny wokalizm rdzenia e. Nic więc nie stoi na przeszkodzie, aby sądzić, że rdzeń nazw Svetūs, Svetyčia jest taki sam jak rdzeń wyrazów ogólnych svėčias, svetys, svėčias „(adj.) obcy”, svetuf?. A zatem semantyka słowa svečias nie ma tu nic do rzeczy i dlatego nazwy rzek Gūstam-inas (z przyrostkiem -inas [Vanagas, 1970, 155]), Gūsta-mas (z przyrostkiem -mas, por. Aūla-mas: aūlas, Garda-mas: gardas [Skardžius, 1943, 207]) oraz Gastas, Gast-upis również mogą mieć *gasta-„Gość; cudzoziemiec“. Nazwa rzeki Gaštamas jako nazwa wsi ir Gaštynai (rej. kiejdański) (obok Gastyn-iškiai w rejonie szawelskim) mogła, jako formy wariantywne, powstać przez zlanie rdzeni Gość- (: *gasta- „gość”) ir Gastliet. (: *gašt-, łac. gašs „ostry, cierpki, kwaśny“ < *gasiaar *gasus). Analizę badanych bałtyckich nazw osobowych, nazw miejscowych, nazw wodnych, a także wyrazów pospolitych (np. pr. gasto) za istotny argument na rzecz podanego tu wyjaśnienia stanowi fakt, że nazwa gościa *gasta jest rzeczywiście używanym słowem języków bałtyckich. Jest to łot. gasts „gość”, forma rodzaju żeńskiego gaška „gościni“: oboje oni znani z pieśni iš ludowych (ME I 608); dial. gosts (z o<a charakterystycznym dla łotewskich gwar augszemnieckich) rozpowszechniony w Łatgalii, występuje we wschodnich gwarach Vidzeme; wariant gaškis (z -Šk-< *-stį-) używany w północno-wschodniej Widzemii (JlayMane, 1977, 75—76 su mapą). Tylko dlatego, że gasts ze swoimi wariantasu mi jest rozpowszechniony we wschodniej części obszaru języka łotewskiar ego, trudno poważnie traktować į jų zapożyczenia (z ros. TOcTb, rocTes) hipotezę. Jo użycie w łotewskich pieśniach ludowych odznaczających się archaicznymi cechami językowymi, jego wariantywność (gaškis, gaška, gaška), odmienna końcówka tematu (łot. -a- <ide. -0- : słow. -i-), to, be materiał onomastyczny i fakty ir języka pruskiego skłaniają do opowiedzenia się za poglądem 1969, 5—6), (Bpeiinax, że gasts „gość” ir gaška „gościni” < *eastiū to łotewskie słowa, od dawna iš spokrewnione z su ros. roctb, TOCTbA. r" Inaczej, całkowicie bezpodstawnie, traktuje to Vanagas, 1981, 322-323. oe 69 Łot. gasts najwyraźniej należy do tematu na 0, por. forma gen. plur. gastu. Formę tematyczną *gostoturi słowiańskie imię osobowe (imię księcia obodrzyckiego) Gosto-mysl (pierwsza połowa IX w.), którego drugi człon poświadczony jest w imieniu osobowym Mysl-o-wice. O istnieniu formy tematycznej świadczy również słowiańskie imię osobowe Goste-slav- (s), które etymologicznie odpowiada staroskand. (runicznemu) hlewa-gastiR, lecz mającemu odwrotny porządek członów Visanos, Tonopos, 1963, 127, 129) (zatem te słowiańskie i germańskie imiona osobowe pod względem struktury są typu litewskiego Vaiš-noras: Nor-vaišas- ). A zatem forma tematyczna na o *gasta-, którą najprawdopodobniej kryją hydronimy Gūstas, Gasta-mas i Gasta-m-inas, jest rzeczywiście poświadczona w językach bałtyckich i słowiańskich. Z pr. gasto (< *gasta) wynika, że w językach bałtyckich obok tematu na 0 istniał również temat na 4. Jeżeli przedstawiona tu hipoteza jest słuszna, to do języków słowiańskich (por. też serb. Milsgost) i germańskich (por. też germ. Fare-gastus, Arde-gastus: fara „ród“, art „Jaukas- “), mających imiona osobowe utworzone od ide. nazwy gościa, dołączyłyby również języki bałtyckie ze swoimi imionami osobowymi — litewskimi Gasčiūnas, Gasčiūlis, *Gasčionis (: Gasčionys, nazwa wsi), *Gastynas (: Gastyniškiai, nazwa wsi) (z przyrostkiem -yna-, wskazującym, czyim ktoś był synem, por. Gudynas: Gūdas, Latvynas: Latvis (Skardžius, 1943, 267]), a także nie całkiem jasnymi pruskimi Gastimus lub Gastuno. Podobnie jak w językach germańskich (por. runiczne -gastiR), w pierwszych trzech litewskich imionach osobowych, jak się wydaje, kryje się forma i-tematowa *gasti-: *Gasti > Gasč-(przed samogłoskami szeregu tylnego) //*Gasti-- (przed spółgłoskami). Łot. dial. gaškis „gość” jest również refleksem formy i-tematowej (< *gastis), natomiast łot. gaska odzwierciedla *gastia z tematem na ia (jak ros. roctes). Do tematów na i należą także wspomniane łacińskie, germańskie i słowiańskie nazwy gościa, dlatego też rekonstruuje się praindoeuropejskie i-tematowe *ghostis „gość; cudzoziemiec” (Pokorny, 1959, 453). Taka różnorodność samogłosek na końcu tematu mogła powstać, jak się wydaje, wskutek tematyzacji formy tematu spółgłoskowego *ghost-, co zgadzałoby się z dawno już wysuwaną myślą o występowaniu takiej formy w złożeniach: scs. gospods „pan“ < *ohost-podi-, łac. hospes, -itis „obcy; „gość“ < *ghost-potis. Jeżeli takie wyjaśnienie danych języków bałtyckich analizowanych tutaj jest poprawne, języki bałtyckie weszłyby w ten obszar zachodnich języków ide. (sł. *gosts, goc. gasts „gość“, łac. hostis „obcy; wróg“), w którym zachował się ide. archaizm, odzwierciedlający się również w językach anatolijskich, por. luwijskie kašši „odwiedzanie, pobyt gościnny, ugoszczenie się“ (< *kašti < *gasti < *ghosti lub *ghosi) (MBanos, 1973, 302—306). 6. Lit. karklai: st. ind. cattram J. Endzelynas (ME II 162) išsakė nuomonę, kad liet. kafklai „vartai; avių ėdžios; pintinis ratų kėbulas (SD)“, kdrklos „lazdelinės pakabinamos ėdžios“, karklės „keliami (nesuveriami) vartai; (pintinės) kopėčios; ratų (vežimo) gardės, ratai su gardėmis; rėmai, uždedami ant rogių, malkas vežant; ėdžios“ ir lat. karkles „żłób; sito do przesiewania ziarna” może mieć -k/ z *-t/ i być dalej wiązane z s. saksy hurth „(wy)plecenie, spleciony przedmiot”, s. ind. crtdti „spina, łączy, wiąże” oraz, oczywiście, z krndtti „skręca, przędzie” (por. też s. ind. kartanam „przędzenie”)*. 3 Inne wyjaśnienia zob. Fraenkel, 1962, 222. 70 Przy tej okazji warto zauważyć, że od podobnego prapnia (*kert-tro- -) wywodzą się również s. ind. cattram „wrzeciono, przęślica” oraz afgańskie cūšai „t. p.” < iran. *ča(r)stra- -, którego stadium pośrednie *kertstro- -(z *-tstiš *-t¢-) wskazywałoby zapożyczenie pochodzenia irańskiego w języku fińskim: kehrd „wrzeciono“ (Cowgill, Mayrhofer, 1986, 111; Mayrhofer, Zatem te bałtyckie i indoirańsk1956, 382; 1976, 704). ie wyrazy byłyby wyrazami pokrewnymi (*kort-: *kert-) i miałyby podobne formanty (*-tlo-: *-tro-). Wspólna byłaby również ich kategoria rodzaju: s. ind. cūttram jest neutrum; istnieją podstawy, by sądzić, że do rodzaju nijakiego [*karkla(n)] dawniej należało również karklai „brama; żłób dla owiec...“, który zastąpił nom. plur. *karkla (pod względem morfologicznym por. lit. vaftai: pr. lapi-warto (nom. plur.), s. sł. vrata). Jednakże, wywodząc litewskie karklai z prabałtyckiej formy *kort-tlo-, napotykamy trudności natury fonetycznej. Spółgłoski f, d, występując przed £, przeszły w s w językach bałtyckich (por. np. litew. mėsti, łot. mest, prus. po-mests < bałt. *met-t-), słowiańskich, irańskich i greckim. Jeżeli słowotwórstwo rozpatrywanych wyrazów sięgałoby języka ide. prajęzyka albo przynajmniej epoki kontaktów dialektów bałtyckich-(indo)irańskich, bałtyckie *karttlatur musiałoby przejść w *karstla-(- *-tt-> -st-), następnie zmienić się w *karsklai jeszcze później —w *karksla-(- sk przed spółgłoską przechodzi w ks). Ponieważ tak nie jest, trzeba przyjąć, że *-tlo przy *kert-| *krt-„wiązać, splatać, pleść“ zostało dodane po tym, jak przejście f1>stf już się zakończyło. Powstałe później na granicy morfemów #7 ulega po prostu uproszczeniu (geminaty przecież nie są właściwe językowi litewskiemu), por. np. baritakis < *bant-takis < *band-takis „bandotakis“; Vytautas < *Vyt-tautas < *Vyd-tautas (por. Taiit-vydas). Ale takie uproszczenie jest zjawiskiem późnym, dlatego trzeba poszukać innego wyjaśnienia. Słowa karklai (karklos, karklės, łac. karkles) są tworami wschodniobałtyckich języków, przynajmniej brak danych, że byłyby wspólnobałtyckie, a zmiana *:/> k! w poszczególnych przypadkach (por. np. lit. aūklė, łot. aukla, pr. auclo; lit. tiūklas, łot. tikls, pr. sasintinklo) sięga języka prasłowiańskiego Bałtów*, dlatego bardzo możliwe, że analizowane słowa powstały już po tej zmianie fonetycznej, i wtedy w praformie *kart-klaspółgłoska ¢ drogą dysymilacji mogła łatwo zaniknąć. Pewniejsze stwierdzenie czegokolwiek utrudnia ta okoliczność, że nieznana jest dokładniejsza chronologia względna wspomnianych zmian fonetycznych (t, d>s przed t; *tl>kl; tt >t). O tym, że analizowane słowa powstały niezależnie od siebie osobno w językach bałtyckich, osobno w irańskich, ir świadczy również to, że mają podobne, lecz nie identyczne przyrostki iš ne (bałt. *-tlo-, indoirań. *-tro-), różny wokalizm rdzenia (bałt. a<ide. 0, indoir. e). Równoległe, a więc późniejsze, tworzenie oraz rozwój ukazuje ir jų semantyka: słowa języków bałtyckich oznaczają rezultat czynności łączenia, wiązania, splatania, o słowa nų indoirańskie są nazwami skręcania, przędzenia, narzędzia. W prabałtyckim obok kefgti (-ia) „łączyć, ką słabo wiązać z czymś” przez (* rozszersu zenie rdzenia ker-g -g-) mogło istnieć ir *kert- | *kirt- „łączyć, wiązać, pleść“ (* ker-t- | z su rozszerzeniem ar rdzenia *kir-tza pomocą formantu czasu teraźniejszego -f-), do którego przy tworzeniu tych rzeczowników mogło ir zostać dodane rozszerzenie -kla-< *-tlo-. * Ta zmiana Chr, Stangowi (1966, 107) wydaje się stara („hohen Alters“), 71 7. Lit. lakoti Czasownik lakoti (-oja) „zaprawiać mleko podpuszczką“ jest znany jedynie ze „Słownika języka litewskiego“ F. Nesselmanna, gdzie został podany w następujący sposób: /akoti (-oja) „die Milch laffen, d. h. mit Hilfe dės Zusatzes von Laff gerinnen machen“ N 348. F. Kuršaitis zamieścił go w swoim słowniku ([K] 219), zaczerpnąwszy go od F. Nesselmanna — widać to po odsyłaczu Ness. Chociaż wątpił on w autentyczność tego słowa — dlatego też zapisał je w nawiasach kwadratowych — to jednak zaznaczył miejsce akcentu: lakoti (-oja). Ze słowników F. Nesselmanna i F. Kuršaitisa czasownik ten przepisał A. Kuršaitis (KŽ II 1279), a także autorzy LKŽ, którzy ponadto zachowali akcentuację F. Kuršaitisa (LKŽ VII 91). W literaturze językoznawczej, o ile wiadomo, omawiany czasownik nie był analizowany ani nie rozważano jego autentyczności. Z tego, jak został przedstawiony w LKŽ, gdzie porównano go z niem. laben i laffen, widać, że autorzy LKŽ nie wątpili w jego realność i uważali go za swego rodzaju przeróbkę wspomnianych czasowników języka niemieckiego lub coś w tym rodzaju. I nie uczyniono tego przypadkowo. Niem. dial. laben, lidben i laffen mają dokładnie takie samo znaczenie jak lit. lakoti, mianowicie „sprawiać, że (mleko) krzepnie za pomocą podpuszczki (durch Lab, Laff gerinnen machen)” (Nesselmann, 1851, 348; Paul, 1961, 356), i są używane obok rzeczowników Lab, Laff neutr. „środek do zsiadania mleka, sporządzony z żołądka cielęcia, podpuszczka” (por. także niem. Labmagen) (Frischbier, 1883, 1; Paul, 1961, 356). Ciekawe, że w niemiecko-pruskim słowniczku elbląskim z początku XIV wieku słowem /ap tłumaczy się pruskie słowo raugus (= lit. raugas) (PKP II 42). Lecz podobieństwo tych czasowników kończy się na tożsamości znaczenia, ponieważ różnią się formą. W przypadku zapożyczenia niem. lab-|laffjokiu būdu negalėjo virsti lak-; podobnie zapożyczone /abar lapnie mogło zostać zmienione /akprzystosowując je do jakiegoś litewskiego słowa, ponieważ nie istnieje inne słowo o takim znaczeniu. Jest bardzo możliwe, że na rozwój znaczenia /akoti (-oja) „ścinać mleko podpuszczką” wpłynął język niemiecki, lecz wpływ ten wynikał z zupełnie innych faktów. Znaczenie danych języka niemieckiego jest w istocie znacznie większe — dane te pomagają wyjaśnić nie tylko znaczenie /akoti (-oja), lecz także odnaleźć leksemy o wspólnym rdzeniu i w ten sposób wyprowadzić ten rzadki litewski czasownik z izolacji. Język niemiecki ma czasowniki gerinnen „zastygać, kwaśnieć, ścinać się” (por. die Milch gerinnt „mleko kwaśnieje, ścina się”, die Milch mittels eines Labs gerinnen machen „ściąć mleko podpuszczką, zakwasić, zsiąść”), zusammenlaufen „zbiegać się, kwaśnieć, ścinać się (o mleku)” oraz przeciwstawienie rinnen „biec, płynąć, ciec” i laufen „biec; płynąć, biec“. W języku litewskim tego rodzaju opozycję tworzą lakéti (-éja) „ścinać mleko podpuszczką” oraz lėkti (lekia, Iėkė) „lecieć; biec; „iść, jechać, jechać konno… szybko, pospiesznie- ”. W języku niemieckim semem „kwaśnieć, tężeć, zsiadać się (o mleku); rauginti, traukinti*® pojawia się w przedrostkowych formach czasowników rinnen i laufen, co oznacza, że w pewnych przypadkach wyewoluowała ze znaczenia „biec, pędzić, gnać; biec, płynąć, ciec” (por. także szwedzkie lopa „biec”: lopna „kwaśnieć, jełczeć”). Stąd nietrudno już wyciągnąć wniosek, że czasowniki /akoti (-oja) i lėkti (Iėkia, Iėkė) nie tylko seman- * Szerzej o sememie „kwaśnieć, tężeć, klekotać” i jej kontekście historycznym zob. (Anuxnu, 1988, 51 x cnen.). 72 spokrewnieni językowo, ale także pierwszy wywodzący się od drugiego. Wskazują na to również ich związki strukturalne, por. skaloti (-0ja) „rozszczepiać, łuszczyć się”: skélti (skėlia, skėlė); platoti (-0ja) „kłaść, rozpościerać; (refl.) rozszerzać się, rozprzestrzeniać się...“ : plėsti (plėčia, plėtė) „rozszerzać“; kratoti (-dja) „(refl.) drżeć, dygotać, szlochać“: krėsti (krėčia, krėtė) „wprawiać w drżenie, trząść...“. Jak widać, znaczenie lakoti (-dja) mogło w sposób naturalny wyłonić się ze znaczenia /ėkti (lekia, Iėkė), jego formalne stosunki strukturalne z czasownikiem podstawowym są regularne, nawet miejsce akcentu zaznaczone przez F. Kuršaitisa odpowiada akcentowaniu całego typu czasowników z przyrostkiem -ovedinių, — wszystko to czyni związek pochodzeniowy lakoti (-0oja) z lėkti (lekia, 18ké) dość oczywistym, a istnienie samego czasownika w gwarach litewskich Prus — niewątpliwym. Zatem fakt, że dane językowe zostały odnotowane w którymś słowniku — w tym przypadku F. Nesselmanna — nie stanowi jeszcze wystarczającej podstawy, by uznać je za nieistniejące w realnie żywym języku, zmyślone. Co więcej, czasownik lakoti (-0ja) w gwarach litewskich Prus był raczej dziedzictwem dawnych czasów, ponieważ utworzono go od /ėkti (Iėkia, Iėkė) za pomocą archaicznej wymiany samogłosek rdzeniowych e: 0 (> a). Z tego powodu wpływ wspomnianych czasowników języka niemieckiego mógł mieć raczej charakter katalizatora — pomógł, aby z pierwotnego znaczenia „sprawiać, że ktoś się zbiega, zbiegać się, napędzać“ wykrystalizowało się znaczenie lakdti (-0ja). Nie należałoby całkowicie negować tego wpływu. Także inne czasowniki ruchu (np. bėgti, šokti, šankinti), o ile pozwalają sądzić dostępne dane, miały w gwarach litewskich Prus również znaczenie „krzepnięcia mleka”, względnie „zsiadania się, kwaśnienia”, skąd znaczenie to trafiło także do słowników tego regionu: Pienas sušoka, sukreka, subėga R 293, MŽ 392; Pienas subėga „... gerinnt“ N 325, su-šokti „zusammenlaufen, gerinnen, sauer werden (von der Milch)“ N 521; Surūgęs (sušokęs, suklekęs) pienas K 1 524, Pieną šliužu sutraukti, sušankinti K 1524. Prawdą jest, że znaczenie su-šokti „surūgti, sugižti” odnotowano również w słowniku K. Sirvydasa (SD? 408), zarejestrowano je w gwarach (Rms) znajdujących się dalej od dawnego obszaru języka niemieckiego, co wskazywałoby na samorzutny rozwój tego znaczenia, jednak wpływu wspomnianych faktów języka niemieckiego na jego powstanie w takich gwarach jak Kps, Ss, Up również nie należy całkowicie wykluczać. To, że lakoti (-0ja) „traukinti pieną su šliužu“ (< *,versti subėgti, sulėkti, lakinti“) lėkti ir (Iėkia, lėkė) są wspólnordzenne i że pierwszy z nich został be utworzony od drugiego, stanowi iš istotne dane dotyczące historii czasownika /ėkti (Iekia, Iškė), tym bardziej że derywat charakteryzuje się wokalizmjo em rdzenia « (< ide. 0) oraz formantów -o-, wywodzącego się z ide. -4-< protoide. *-eh,-. 8. BIt. vans-/vens- „zły, lichy, nieudany; pusty” hydronimu Vericavas (jez. Dusetos; por. jeszcze Vencav-élis, jez. Dusetos), który, jak się wydaje, ma pochodzenie selijskie, morfem rdzeniowy rekonstruuje się tutaj *Vink- (Vanagas, 1981, 371), tutaj *Venž- [| *Vinžide. (< *ųeng'h- | *ung'h- [Mažiulis, 1981, 7—12]). Jednak rekonstrukcja * Vinkiavas jest niemożliwir a, ponieważ w języku litewskim mielibyśmy teraz *Vinciavas (jak np. Vinč-ežeris w języku < selońskim *Viné-ezeris [Būga, 1961, 276, 576] < bałtyckich *Vink-), o wywodzenie iš *Venž- | *Vinžwymaga założenia kilku nieregularnych zmian fonetycznych, co ir obniża jo wiarygodność. 73