Kalbotyros pastabos

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWCZE ZAGADNIENIA, XXXI (1994) JĘZYKA NORMALIZACJI ZAGADNIENIA SIMAS KARALIŪNAS JĘZYKOZNAWCZE PRZYPISY* 9. Dial. ariinas Arūnas „kempė, kempinė” używane w wąskim znaczeniu (Tvr, Dglš, SIk) słowo wschodnie (LKŽ I! 261, I2 323). Dialekty północno-- zachodniej białoruszczyzny mają żapyn „gąbka, hubka“, wywodzoną iš *20pyn ir wiązaną su sl. *goréti „płonąć“! (zob. związki semantyczne niem. Zunder „hubka, gąbka“ obok ziinden „zapalić, rozpalić”). Iš tu lit. dial. arfinas ir zostanie zapożyczony (z powodu g-, wymawianego spirantycznie [h], opuszczenia por. np. adyna „godzina” < białorus. 200una; arielka „wódka” < białorus. 2opéika; ūdnas ,warty” < białorus. 200morii). 10. Brūvaras, Briaiinis Nazwy wodne Bravaras (rzeka, Vilkija), Bravar-ditis (rzeka, Jurbarkas, prawy , dopływ Mituvy), Bravar-iūkas (rzeka, Kražiai, dopływ Kražantė), Bravar-upis (rzeka, Laižuva, lewy dopływ Vadaksties) ir Briaiinis (jezioro, Semeliškės) oraz Briaun-iūkas (np. Semeliškės)?, jak się wydaje, skrywa w sobie najstarszą iš nazwę źródła jednej z najważniejszych życiowo najstarszych ide. pojęć indoeuropejs- — kich. — z su alternującym x tematem *bhréy-r *bhréu-n- (gr. gpėap, -aT0€ < pragr. *oph ap, arm. atbiwr, atbewr „źródło”, być może także śr. irlandzki typra „źródło”, jeżeli iš s. irlandzki *tiprar < *to-ek's-bhrčur, gen. sing. tiprat < *to-ek’s-bhréun-tos). Pień briański dokładnie su odpowiada ide. *bhréu-n- (éu w językach bałtyckich przeszło w iau), lecz ma zmienioną intonację rdzenia (ide. *bhréu-n- > bałt. *bridun-). Bravaras ir itd. od ide. prolitów *bhréu-r różni się stopniami wokaliz- — mu o zerowym wokalizmie rdzenia (*-éu- : *-oulite- > w. -av-) ir normalnym wokalizmem wygłosowym tematu (*-r- : *or litew. > ar). Taki podział stopni ir wokalizmu wygłosowego tematu rdzenia odpowiada su najstarszemu ide. do typu rzeczownikowego E. prawidłowością ustaloną przez Benveniste’- a, zgodnie z którą, jeżeli spółgłoska wygłosowa tematu ma wokalizm stopnia normalnego apofonii, rdzeń charakteryzuje się wokalizmem stopnia zanikowego i ir odwrotnie?. indoeuropejski tytuł źródła, jak widać, odnosi się do deklinacji heteroklitycznej, dla której charakterystyczne były jedynie różne ne * Zob. początek. Zagadnienia litewskiej lingwistyki arealnej: Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. Wilno, 1977, T. 17. P. 207—209; ciąg dalszy: Problemy terminologii ir leksyki litewskiej: Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. Wilno, 1991. T, 29, P. 65—79, | DrsiMajiariuksi CJiošHIK Gerapyckait MOBbI. Mincx, 1985. T. 3. C. 65. * Litwy TSR upių ežerų ir vardynas. V., 1963. P. 21, 22, — Bravaras, Brayūr-upis ir kt. siejimas su slavizmu bravoras, brūvaras „spirito varykla ar alaus darykla“ (Vanagas A. Etymologiczny słownik litewskich hydronimów. W., 1981. P. 69) jest etymologią ludową. * BenBenucTr D. Uunoesponeiickoe wMeHnoe cnosoobpasoranne. M., 1955, C. 50, 205 itd. 125 spółgłosek wygłosowych tematu alternacja (r/n), ale także wymiana samogłosek, skakanie akcentu w ir paradygmacie (*bhréu-y | *bhrou-or : *bhréu-n-). Iš tu wyjaśnia się' wahanie miejsca akcentu w języku litewskim: Bravaras | Bravar-upis. Jeżeli te rozważania są słuszne, język litewski powinien zachować zakonserwowaną indoeuropejską nazwę źródła, dla leksykalnego systemu ir języka prabałtyckiego moglibyśmy zrekonstruować *brau-dr | *brču-n- „źródło”, ponieważ aktualne nazwy źródła: šaltinis, šaltinys, šaltynas (: šaltas), verdėnė, versmė < *verd-smė (: łac. verdėt „tryskać, kipieć”) są stosunkowo późne. , 11. Dial. łabędź „Vilniaus žiniose” (1905. Nr. 279) użyte słowo gulbė „kolba karabinu“ LKŽ III 705: ..... my, ciemniacy, biliśmy ich pięściami, kolbami ir karabinów“. F. Kuršaitis w swoim „W słowniku języków niemiecki- (1874 ego i litewskiego“ r.) podaje į-gūlbinti „įdėti šautuvą į medžio aptaisą (schūften eine Flinte)“ (II gulbė 146). „šautuvo buožė“ su savo vediniu į-gūlbinti, taip pat „Lietuviškoje enciklopedijoje“ (V 1326) nurodytas gulbė „dailidžių darbo įrankis, kaltuvas“ veikiausiai yra lietuvių kalbos dirvoje apkitę germanizmai. Daugelyje tarmių vartojamas kūlbė „mupjautas rąsto gabalas; kūlė, pług; (karabinu) kolba, osada...“ LKŽ VI 820 (który jest otrzymaiš ny z niem. kolba „(karabinu) kolba...“ *, por. jeszcze lit. - dial. kolba LKZ VI 307) z powodu asymilacji pod względem dźwięczności (k—b g—b) > bez trudu mogło przekształcić się w gulbė. W ten sposób zamiast kūlba „skrzynia nakładana na sanie“ (z to samego niem. Kolbe) mógł powstać Radviliškis ir gūlba z Birż „kulba“. Przemianę kspółgłoski gułatwiała ta okoliczność, że w języku litewskim występują przypadki, w których na początku rdzenia ar spokrewnionych, poza tym semantycznie bliskich wyrazów występują ja wahające ir się spółgłoski obstruentne dźwięczne i : bezdźwięczne®, por. np. gaiirai kaūrai, gurbas „kosz, koszSys“ : kurbas „t.”, s.“, giūtoga „kij, kij z grubym su końcem“ kiūoka : „t. s.“, griaiinos kriaiinos. : 12. *Istymas, *istinti LKZ IV 153 duoda istymas „leczenie“ ir istinti „leczyć“ Ale iš „Nowego pasażera® (1881. Nr. 5. P. 27) we wszędzie zaczerpniętych zdaniach ilustracyjnych Jest paplanina paplać, ir które autorzy LKZ wyjaśniają jako „leczenie* ir „wyleczyć“. Zatem w związku z takim podziałem na morfemy (przedrostek rdzeń ir ist-) powstają uzasadnione wątpliwości. Że iš rzeczywiście mamy tu do czynienia z gadaniem „leczenie” ir paplać „leczyć”, a więc rdzeń paist-, wyraźnie widoczny iš A. paistyti występującego w rękopisie słownika Juški „Stlownik polsko—litewski” (-o, -ė) „leczyć, podawać ir lekarstwa” paistas „lekarstwo”. Iš przyrostek tego ostatniesu go czasownika -mas jest ir zrobioną gadaniną „Nowego pasażera“. Jak vdistyti (-o) „leczyć“, vdistas < *vaid-(s)tskiriami žodžių pr. waidimai „wiemy“, sl. s. vėdėti „wiedzieir ć” ostatecznie lit. ujrzeć (-ujrzał) „zobaczyć”, 4 Frischbier H. Pruski słownik. wschodnioi zachodniopruski Prowincjonalizin my w porządku alfabetycznym. Berlin, 1882. Bd. 1. S. 403. 5 Szerzej —Būga K. Rinktiniai raštai. V., 1958. T. 1. P. 448, 126 patrzeć (véizdi) Z rdzeniem „patrzeć, ir szukać” prawdopodobnie dalej związane są paistinti, su paistyti, paistas, pdistyti (-0) „mówić bzdury, paplać, pleść; myśleć, rozważać; zwracać uwagę, zważać na coś...”, pdisyti (-o) „zwracać uwagę, reagować; Patrzeć, obserwować; starać się pojąć, Ta zrozumieć”, przy okazji należy jeszcze przypomnieć peistiioti (-iioja, -ūvo) „rekomendować, zaopatrzyć” ir piestūoti (-ioja, -ūvo) „t. p.” J (LKZ IX 748, 927) jako możliwych przedstawicieli tego rdzenia. 13. Kévé Kévé „zwykłe chude zwierzę; szkapа“ (aukst.), kévinas, kévinas „lichy koń, szkapa* Vkš (Būga RR I 310; III 820; LKZ V 672, 677) raczej jest to wspólny rdzeń kévalas, su kévelas „skorupa, łupina; łuska ziarna, plewa”, kévetas, kévatas „skorupa, łupina” jako zapożyczenie z iš języka liwskiego kėv „klacz”*, — semazjologicznie por. s. isl. skjdta fem. „wyschnięta skóra; kiepska, nieudana rzecz; chuda owca, chudy koń“ obok isl. s. skjdr masc., skjd fem. „przezroczysta skóra (używana zamiast szkła do okien)“, norw. skjaa „przezroczysta skóra, błona“". Łot. kėve, kkėve „klacz” należy uznać najprawdopodobniej za zapożyczenia z dialektów języka litewskiego. Na gruncie języka łotewskie- — go iš powstały derywaty kévene, kėvene, kėvėna, kėvėns, kėvėns „mała chuda klacz”, iš jų kėvine „(młoda) klacz” (zdrobniały deminutyw kėve), kėvele „(pogardliwie) iš klacz”.}әыб 玩彩神争霸 彩神争霸充值 สำนักเลขานุการ 天天中彩票网? Wait invalid. staccato JSON? Let's ensure exact valid. Need fix.เงินบาทไทย? final must JSON.[ ] not. Let's produce. 14. łac. kursts łac. kufsts* „lasek, gaj (meZa puduritis, ein Wildchen)* EH I 679 ir s. niem. górn. horst, hurst masc. „krzaki”, nij. niem. dol. horst, hurst „t. s.”, ang. s. hyrst masa. „las“, norw. dial. rust „gaj, lasek“ pokrywa się zarówno formą (z wyjątkiem niektórych słów języków germańskich, np. s. ang. hyrst, końcówka rdzenia), jak i znaczeniem. Ar jest tu obecne dawne pokrewieństwo tych słów (Urverwandtschaft), ar o zapożyczeniu leksemu języka łotewskiego z języków iš germańskich trudno mówić. ar Rozwiązanie kwestii utrudnia jeszcze ta okoliczność, że ide. sylabiczne sonanty w J Is m, g, językach germańskich przeszły w ul, ur, um, un, w językach bałtyckich zmieniły się w il, ir, im, in, rzadziej zaś, į zdaniem niektórych badaczy, w ul, ur, um, un po spółgłoskach podniebiennych. po W rozpatrywanr ym wyrazie właśnie ir występowała po spółgłoska podniebienna. Zatem w przypadku pokrewieństwa regularny rozwój fonetyczny tych wyrazów ir w językach bałtyckich tą i germańskich dał ten sam rezultat. * Fraenkel E. Litauisches -etymologisches Wėrterbuch. Heidelberg—Gėttingen. 1962. Bd. I. S. 248; Sabaliauskas A. Nazwy zwierząt domowych w językach bałtyckich // Relacje ir języków bałtycki- . ch i słowiańskich: Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. Wilno, 1968. T. 10. P. 158. * W s. sprawie znaczeń słów ir języka islandzkiego zob. Johannesson A. Islandzki słownik etymologiczny. Bern, s. 1956. 809. ; * Kuryłowicz o J. O jedności językowej bałto-słowiańskiej // BPTJ. 1957. T. 16. S. 81—94; Kypunosuy M. O Ganro-C110BAHCKOM SBLIKOBOM egnuncTBe // Boripocki CJIABAHCKOTO SI3LIKO3HaHus, 1958, T, 3, C, 23—24, 127 15. Dial. svynas W północnych dialektach dounininków (Trš, Akm, LZ, Trk, Mžk) w gwarach żmudzkich ir wyżynnych (Skn) w gwarach na określenie chlewu dla świń używa się dziwnego słowa svynas LKŽ XIV 363. Jį znajdujemy A. W rękopiśmiennym słowniku Juški słowo „Šiaip jau”, będąc zresztą wąskim dialektyzmem, pozostało niezauważone przez badaczy, dlatego zrozumiałe jest, że ir jo pochodzenie jest nieznane. W ujęciu historyczno-porównawczym określenie šį tego słowa umożliwia ta okoliczność, że lit. dial. svynas dokładnie pokrywa su się z nazwą świni w językach germańskich: goc. swein, isl, s. svin, ang. s. swin (ang. swine), s. fryzyjss. kich, saskich swin (holenderski s. zwijn), niem. wys. swin (niem. Schwein) < germ. *swinam. Ir bałtyckie, ir germańskie słowo ma długą samogłoskę rdzeniową w bałtyckim, to, akutową — be — ir 0 kamień. Różnią się rodzajem: bałtycki jest — masculinum, germański neutrum, a także nieco znaczeniem — ir („chlew dla świń* : „świnia“). Ar nie będzie tylko język litewski, który w słowie svynas zachował w stanie zakonserwowanym dawne, wprawdzie dialektalne, określenie świni ide. *su-ino-? Przesunięcie znaczeniowe („świnia“ > „chlew dla świń“) byłoby całkiem zrozumiałe, wiedząc, że w języku litewskim w tym celu utrwalił się neologizm kiaiilė, początkowo, jak się zdaje, oznaczający zwierzę bez dzioba i bez rogów w ogóle, jak wynika iš jo odpowiedników etymologicznych w językach ir południowosłowiańskich ukraińskich w dialektach karpackich: słown. čitla „świnia, wieprz“, serb.-chorw. čiūla „owca z małymi uszami; owca uszu“, be bułg. dial. uy14 „avis mažomis ausimis“, uy.10 „gyvulys be ausų“, uya „kuris nupjauta ausimi“, ukr. dial. upmai „kuris be ausų ar su mažomis ausimis (apie gyvulius); który jest bez rogów lub z małymi rogami“ (< prasł. *kiaul-< ide. *keul-). Zauważono, że w wielu przypadkach znaczenie starego leksemu przejmuje neologizm będący leksemem z tego samego pola semantycznego, natomiast stary leksem, aby przetrwać, zmienia swoje znaczenie. Rozpatrywany przypadek właśnie wpisuje się w tę ogólną tendencję zmian leksykalno-semantycznych. Przesunięcie znaczeniowe stworzyło warunki do zachowania się omawianego słowa w niewielkim skrawku obszaru języka litewskiego. Rodzaj nijaki su (neutrum), jak wiadomo, zanikł w językach wschodniobałtyckich, gdzie ji został zastąpiony głównie przez rodzaj męski (masculinum), por. np. pr. assaran, st. cerkiewnosł. jezero neutr. : liet. ėžeras, dial. ūžeras, łac. ezers, ezars masc. ; fiń. heind „siano, trawa“ < bałt. *šeina neutr., sl. *séno: lit. šienas, łot. siens masc. Dlatego też zamiast istniejącego wcześniej bałt. *svina(n) „świnia“ neutr. (= germ. *swinam) obecnie regularnie mamy svynas masc. Zatem cechy rozwoju znaczeń leksykalnych i gramatycznych analizowanego słowa, wraz z dokładną zgodnością formy słowa bałtyckiego i germańskiego, czynią wiarygodnym założenie, że lit. dial. svynas „legowisko świń“ jest dokładnym germ. *etymologiczny odpowiednik swinam „świnia”, a zarazem stary dialektalny ide. nazwa świni, charakterystyczna dla języków germańskich i słowiańskich; oprócz wymienionych wyżej języków germańskich por. także st. słow. svinija, serb.-chorw. svinja (plur. svinje), czes. svinč, pol. świnia, ros. cBuns$4 itd., które prawdopodobnie są przekształceniami dawnego rzeczownika rodzaju żeńskiego *svini „świnia”?, Wyłączny charakter tej bałtycko-- germańsko-słowiańskiej izoleksy szczególnie wyraźnie uwidacznia się, gdy uwzględni się, że nazwa świni w wymienionych językach powstała przez substantywizację przymiotnika *sw-ino- (łac. suinus „świński, dotyczący świń”, st. słow. svins „t. p.”, łot. svins „brudny, splamiony- ”), * dacmep M. Drumonornveckuii CIIioBap5b pycckoro sssika. M., 1987. T. 3. C. 579, utworzonym za pomocą formantu *-ino nazwa ide. 128 su iš nazwa świni *sū-/*su- (av. huš, gr. oe, lot. sis, vok. s. wys. si, toch. B suwo < *sū-0)'". Ide. *sūyra zachowała również język łotewski, tylko dodawszy do przyrosjo tka *-énodėl ir nieco to zmieniwszy znaczenie: łot. dial. suvėns „wieprz“, który w większości dialektów fonetycznie (uv iv)" > przekształcił się w sivėns, pochodzi od formy iš pierwotnej *si-éno-, innymi słowy, ma ide. *sūsufiks ir „świnia“ -ėnokaip, pvz., telėns, vėrsėns (šalia tes „cielę“, vėrsis „Vveršis“), W języku litewskim odkrywszy stare dialektalne ide. nazwę świni, można śmielej traktować jako dawne veldinius odpowiednie dane języka pruskiego, ir które, prawdę mówiąc, są dość niejasne. Pr. swintian „świnia”, które chce się uważać za zapożyczoiš ne kaszubskie svinčą „świnia” w 2, o ostatnim czasie ir iš języków germańskich*?, raczej zawiera w sobie *svin(a)li- (= t. svynas) ir pewien formant -tian, dodany później, jak się zdaje na wzór parstian ir „prosiątko- ”, werstian „cielątko”'4, Jeżeli -ewzamiast oczekiwanego -przypadkiem przy pisaniu trafiłoby iš się niemieckie sewstal „chlew”! *, pr. seweynis „chlew” mogłoby kryć ide. *sū- „świnia”- ir !9 mieć przyrostek -eynis"", oznaczający miejsce (por. np. lit. buveinė, „miejsce pobytu, zamieszkania; „miejsce ir zagrody” dodane do *sū- „świnia” w taki sam sposób jak np. przy tworzeniu nazw miejscowości Clynteyne, Zanseynen (: clynth „krowa”, sansy „zając”)s. Jeżeli takie wyjaśnienie danych języka pruskiego jest poprawne, w języku pruskim zachowałyby się oba ide. nazwy świni — *sūir *suina-. Język łotewski powinien był zachować *sū- „świnia” jo oraz utworzony od niego przymiotnik svins „brudny, zanieczyszczony” (< *su-ino-), o żywy język litewski — tylko svynas „świńska jama“ (< *,świnia“). JĘZYKOWE UWAGI Podsumowanie lit. dial. ariinas „tinder” is najwyraa źniej zapożyczenie z białoruskiego. Te Litewskie hydronimy Bravaras, Bravar-upis i Briaiinis są przypuszczalnie to be kontynuacjami of IE. *bhréy-r | *bhréu -n- „wiosna”. lit. dial., gulbė „kolbaTM z jej derywatem į-gūlbinti „wyposażyć w trzonek” a is 1 Pokorny J. Indoeuropejski słownik etymologiczny. Bern und Monachium, 1959. S. 1038; Fraenkel E. Op. cit. S. 255. '' Endzelins J. Gramatyka języka łotewskiego. Ryga, 1951. 50. s. '* Levin J. F. The Slavic Element in the Old Prussian Elbing Vocabulary. Berkeley—Los Angeles—London, 1974. P, 106 (z literaturą). 13 Cmounubckuit B. Ons6Hrrcknit CJiOBapb: IMEHIALHN, YTEHAS H DTHMOJIOTHH |] Badania bałtyckie 1987. M., 1989. C. 39. Cu. 28. "i Por. Endzelins J. Język staropruski. Ryga, 1943. 260, s. — Dlatego por. swintian poprawić į *swinitan ir wywodzić iš wewn. niem. dolnoniem. swin „świnia” wcale nie jest potrzebne. W. R. Schmalstieg (Studies in Old Prussian. University Park and London uważa, 1976. P. 25) że niemiecki pisarz, nie rozumiejąc dobrze, zapisał w tych słowach literami fonem, co również jest jų zbędne. sz š, 18 Endzelins J. Op. cyt. 246. Ipp. '4 W. Smoczyński pr. sewlaiko zapożyczonym z iš dialektów niemieckich (zob. CMo4nunHscxrnit B. VYra3. cou. C. 38—40). 4 Endzelins J. Op. cit. 46. s. '8 Dlatego raczej ar trzeba -eynis poprawić į *cynis (por. lit. kinis „zwierzęce (zwł. świni) legowisko, barłóg“), jak czyni W. Smoczyński, podążając za A. Bezzenbergerem (zob. Cmounnsckuit B. Vikas. cou. C. 38-40). 9. Kwestie językoznawstwa litewskiego, XXXI 129 zapożyczone z niem. Kolbe „butt-stock". *Istymas „(medical) treatment” and *istinti „cure” appeared in the „Dictionary of the Lithuanian Language” (IV przez 153) nieporozumienie paistymas of „(leczenie medyczne)” i paistinti „cure”, The fact that Lith. kévé „jade, nędzna szkapa”, kévinas, kévinas „id.” są raczej spokrewnione z kévalas, kévelas „muszla- ”, kévatas, kévetas „muszla; skórka, łupina” niż zapożyczeniami z liwijskiego kév „klacz” is wsparta by a paralelą semantyczną of Olc. skjdta „sucha skóra, skóra zwierzęca; biedactwo; chudy, or mizerny, owca koń”. Obecnie trudno już rozstrzygnąć, to czy łot. kufsts „drewno” i staro-wysoko-niemieckie horst, hurst „krzak” są dawnymi kognataor mi, przy czym pierwsze zapożyczono od drugiego. lit. dial. świnia „pokrywa, dziura of a świnia” najprawdopodobniej kontynuuje ie. dialektalny (germański i (słowiańskie) wyznanie of a świnia.