Upių vardai „Neris“ ir „Vilija“

KWESTIE LINGWISTYKI LITEWSKIEJ, XXXII (1993) BADANIA ONOMASTYKI BAŁTYCKIEJ ALEKSANDRAS VANAGAS NAZWY RZEK NERIS I VILIJA Największy dopływ Niemna jest jakby dwunazwowy —Litwini nazywają go Nerisią, a niektórzy przedstawiciele innych języków, przede wszystkim Polacy —Wilią. | —O obu tych nazwach jednej rzeki niemało już napisano. Pierwsza z nich, Neris, nie budzi większych wątpliwości, druga zaś, Vilija, do dziś pozostaje przedmiotem rozważań. Dlatego warto jeszcze raz omówić je obie bardziej szczegółowo i wyciągnąć wniosek dotyczący ich wzajemnego stosunku. ' Neris. Zanim wyjaśnimy pochodzenie tej nazwy, trzeba powiedzieć, że dawniej Litwini zapewne nazywali tą nazwą całą rzekę —od górnego biegu aż do ujścia. Wskazuje na to żywy język i źródła historyczne. | Co do tego, że Litwini od Wilna aż do ujścia nazywali rzekę wyłącznie Nerisią, nie ma wątpliwości: tak jest ona i obecnie niemal wszędzie nadal nazywana. Tylko niewielki jej odcinek na zachód od Wilna jest obecnie przez mieszkańców nazywany Wilią. Jednak ta tradycja żywego języka nie może być stara — powstała po slawizacji większości miejscowej ludności. A wcześniej miejscowa ludność znała jedynie formę Nerts. Wyraźnie świadczy o tym, powiedzmy, historyk z początku XIX w. M. Baliński w swoim dziele "Historia miasta Wilna”. Pisze on: "Co wieksza, dotąd wiegniacy litewscy, nad brzegami tej rzeki zamieszkali, nižej Wilna, nazywają ją Niaris” (1:7). Właśnie od nazwy Neris powstały nazwy miejscowe Paneriai (Aukštieji i Žemieji) — część m. Wilna; Paneriai — wieś, rejon koszedarski; Paneriai —wieś. rej. trocki. Niektóre ‘są bardzo stare. Oto wileńskie Paneriai są wymieniane już w 1390 r.: willam nostram Ponary (2: 31). Nieco inaczej ukształtowała się sytuacja na wschód od Wilna —rzekę miejscowi mieszkańcy, obecnie niemal wszyscy nie-Litwini, nazywają Wilią lub Wilją. Ale nie całe górne dorzecze Wilii, tylko pewien jej odcinek. Dalej w górę rzeki sytuacja się różnicuje —nie-Litwini używają nazwy Wilia (ściślej —Velja, Vialia —zob. niżej), a Litwini, przede wszystkim z okolic Gierwiat —najczęściej Neris (3: 5), Chociaż jeszcze przed wojną A. Salys zapisał w Gierwiatach także formę Veljė, -ds, Veljg. Od nazwy Neris utworzono nazwy miejscowe Towapu (wieś nad Neris na Białorusi, w gminie Kiemieliškių) —zapisane w 1873 r. (4: 6), w 1874 r. (5: i: Ponarce k. w dekanacie worniańskim, niedaleko miasteczka Świroneliai (Swiranki) (6: 530), dwór Ponary —dekanat nadwilejski, m. Holubicze —teraz Brus, Taajczium, Iamboyxasa p-wa (6: 495). Nie ulega zatem wątpliwości, że nazwa Nerids była znana także mieszkańcom górnego biegu rzeki. Wynika z tego, że nazwa Wilia jest niejako wtórna, nadana pewnemu odcinkowi rzeki, jak zobaczymy, w bardzo swoisty sposób. Cała zaś rzeka od dawna nazywana była Neris. O starożytności tej nazwy świadczą między innymi wzmianki w źródłach historycznych; tradycja zachodnia zna jedynie formę 230 wskazuje ir jo — Neris : Nerge 1340 m. (7 : 1539), Nerga 1361 m. (7: II 531), Nerye 1377 m. (7 : III 106), Nerye 1391 m. (7 : III 154), Nerye 1404 m. (7 : III 272) ir itp. Wigand z Marburga 1390 m. pisał: Pons fit trans Nergam (7 : II 643). Co do pochodzenia nazwy, większych wątpliwości nie ma. Chyba pierwszy bardziej szczegółowo wyjaśnił pochodzenie Neris M. Balinski powiązał z jį su czasownikiem nėrti, — rzekomo „zanurzona” rzeka (1 : 6). Późniejsi badacze znaleźli odpowiedniki tej nazwy w językach łotewskim (Nęręta), rosyjskim (Nereta), a także w innych językach indoeuropejskich, lecz nikt su nie kwestionował związku z lit. nérti „gwałtownie zanurzać į się, spuszczać się do po wody; zatapiać; płynąć po wodzie”. Jedynie semantykę nieco doprecyzowuje się, uznając, że nergalėjusi turėti bendresnę tekėjimo pan. ar pierwotne znaczenie (8 : 228). Wilija. Stwierdziwszy fakt, że rzeka na całej swojej długości przez Litwinów (Bałtów) była nazywana Neris, należy wyjaśnić, iš gdzie i w jaki sposób pojawiła się inna nazwa Wilija. Ponieważ wyrażano jo różne opinie w tej kwestii, warto przedstawić ważniejszy materiał ir historiograficzny. Jak ir Neriés, tak ir imię Vilija Na a. początku XIX wieku ten sam historyk jako pierwszy próbował dokładniej wyjaśnić M. Balinski. Be między innymi uważał, że można łączyć to imię ma ir su lit. vilidju (pisze: Wiloju ludzę) albo vilius su — Wilius zdrada : a wówczas Wilja znaczy będzie zdradzał, tj. "uwiódł, oszukał" (1: 6—7). 1913 m. w artykule "Kann man Keltenspuren auf baltischen Gebiet nachweisen?" K. Būga uważał nazwę Wilija za bałtycką, łączył ir ją z jį su lit. vieldti „owijać”: iš ide. *yei-la (9 : I 519). Później, gdy wyjaśniło się, że nazwy rzek Velja, Wilija występują nawet į na południe od Prypeci (np. : Beass — ujście Snieżaty, Buaus — ujście Teterewa, Buaus — ujście Gorinii, Buaus — ujście Sługe), K. Būga zrezygnował ze swojego wcześniejir szego poglądu, uznając je za słowiańskie (9 : III 503—504). Przy Przy Wilii zatrzymair ło się wielu innych językoznawców. Otóż, dla T. Lehr-Splawińskiego Wilija to — nazwa bałtosłowiańska (10 : 64), J. dla — Otrębskiego bałtycka, którą su wiąże on z lit. vilnis itp. ir (11: 172—175), M. Dla — Vasmera staroros. * Benba rzekomo pochodzi od iš wcześniejszego rodzaju *Boasa (16 : I 315), V. Toporowowi ir O. Trubaczow- — owi trudno wyjaśnić ten przypadek, ponieważ te hydronimy į występują na południe od Prypeci ir charakteryzuje je zmienność wokalizmu: *Beass — Buaus (12 : 179). W 34. tomie „Lietuvių enciklopedijos” (Boston, 1966) ukazało się obszerne A. Artykuł Salysa o nazwie miasta Wilna. W tym artykule wyjaśniono również pochodzenie nazwy rzeki Wilii. A. Salys dość przekonująco dowiódł, że Wilija jest późną formą nazwy rzeki, wcześniejsza brzmiała — Velja itp. ir O ta ostatnia jest iš slawizmem, starosłowiańskie velija „didelė“ (13 : II 173—178). Mimo dobrze (choć być może niewystarczająco szczegółowo) uzasadnionego poglądu A. Salysa karuzela kręciła się dalej. W 1968 r. O. Trubaczow nazwał nazwy rzek Buaus bałtosłowiańskimi (14: 284), w tym samym roku J. Nalepa — bałtyckimi (15: 82), w 1974 r. V. Žučkevičius zwrócił uwagę, że miejscowi mieszkańcy, Białorusini, nazywają Wilię Beass, Baaas i, podobnie jak A. Salys (oczywiście nic nie wiedząc o tym autorze), wywodzili nazwę rzeki od sł. iš eeavs „didelė“ (21 : 51). . Niemal w tym samym czasie V. Iwanow i V. Toporow zaliczyli Wilię do toponimów pochodzenia demonologicznego, wiążąc ją z Weliuoną, Vėlnežeris, lit. vėlė, vėlnias itp. (17: 177; 18: 125). W obszernej studii o nazwie Wilna 231. V. Toporow później ponownie próbował uzasadnić tę hipotezę (37: 57). Jednak wątpliwości pozostały, dlatego rozważania nadal trwały. Dość szeroko próbował wyjaśniać pochodzenie nazwy także autor niniejszych wierszy. Po stwierdzeniu, że na Litwie jest mnóstwo hydronimów i innych toponimów z rdzeniem vil (między innymi także jeszcze dwie rzeki o tej samej nazwie: Vilija Plungė i Vilija Butrimonys), uznano, że można uważać Viliję za członkinię rodziny toponimów z vil (8: 382—383). Opinię tę niedawno poparła M. Razmukaitė (19: 33). Nieco później przyszło mi jeszcze raz powrócić do tematu Viliji, ale już z podejściem propagowanym w niniejszym artykule (20: 4—5). Wymieniono tu tylko ważniejsze badania dotyczące nazwy rzeki Vilija, jednak i na ich podstawie widać, że problem nadal pozostaje nierozwiązany. Stało się tak z wielu przyczyn, spośród których wyróżniają się dwie—trzy wyraźniejsze. Po pierwsze — badacze z różnych krajów i okresów pracowali nazbyt izolowanie, dlatego na przykład niemal bez echa i wpływu pozostały niektóre poglądy, przede wszystkim A. Salisa. Po drugie — część językoznawców (wśród nich także autor tych słów) nie była bezstronna i wykazała pewną dozę subiektywizmu, próbując za wszelką cenę przeforsować myśl o bałtyckim pochodzeniu Wilii. Po trzecie i chyba najważniejsze — nie oparto się należycie na materiale źródeł historycznych. A w tym przypadku ma on ogromne znaczenie: Co zatem pokazują dawne zapisy nazwy Wilii? Jak powiedziano, źródła zachodnie od najdawniejszych czasów używały formy Meris. Natomiast kroniki pisane w językach wschodniosłowiańskich (lub ich mieszaninie) również od najdawniejszych czasów znają formę Velja lub podobną. Prawdopodobnie po raz pierwszy wspomniano o niej w Latopisie hipackim pod rokiem 1232 (a więc znacznie wcześniej niż o Nerisie!): Benba (9: III 503; 13: II 178). Później forma ta dominuje aż do XVI wieku. Por. z drugiej połowy XIV wieku:... U YDICE 837A bo Jlumoacxoil semau no Beauw pexy... (21:51). Szczególnie wyraźnie widać to w zbiorze latopisów „Polnoje sobranije russkich letopisej”, którego XVII tom, jak wiadomo, zawiera wszystkie najważniejsze latopisy związane z Litwą (22)! : Suprasl (toliau Supr.), Uwarowo (Uwar.), Akademicki (Akad.), pierwsza część Krasińskiego (Kras. I), Wileński (W.), Litovskomu rodu počinok (LRP), Origo regis Iaguelo et Wytholdi ducum Lithuaniae (Origo), druga część Krasińskiego (Kras. II), Towarzystwa Archeologów (Arch.), Raczyńskiego (Rač.), Jewreinowa (Jevr.), Rodoslovije velikich kniazej Litovskogo kniažestva (Rodosl.), Pochvala Vitovta (Pochv.), Olszewo (Olš.), Bychowca (Bych.) oraz tak zwane dodatki. Czas ich powstania — w przybliżeniu XV–XVII w. (22: I–XIV; 23: 3—15; 24: 10—16; 25: 99—104). Nazwa Wilii wymieniana jest w nich około 100 razy. W tekstach pisanych cyrylicą — bez wyjątku tylko Velja lub podobnie: semau no 3a Beauw; w 3a Beavcxom (Supr. 22: 63), w Beauw pexoy; na peye na Beau (tamże, 79), no pexoy Beauw; na peye na Bearu (Uwar. 22: 92), no 3aseavckom semau, no 3aeeauw (tamże, 106), no peye x Beasu; Ma Beapu (Akad. 22: 146), no Beavw; na peye na ] Wielokrotnie wydano je ponownie w 1980 r. przez Instytut Historii Akademii Nauk ZSRR (23). W niniejszym artykule wykorzystano wcześniejsze wydanie, w którym zachowano bardziej archaiczną pisownię. 232 Beabu (tamże, 150), x peye x Beau; na Beau (Kras, I 22 : 158—159), no Beavw; na Beau (tamże, 165), na Beasu (V. 22 : 196), no pexoy Beavw; na peye na Beasu (tam pat, 200), x peye Beauu; wa Beauu (LRP 22 : 210), no pexy no Beauw; na peye na Beau (tamże, 216), 3a pexoy Beasw 6 seman 3aeeacxyo; 3a Beaew noceau; 3a pexy Beaw (Kras. II : 229-231), na pexy Beauw e seman 3aseacxyw (Arch. 22 : 242), na Jaseacxou cmopone, andue mitu “mo 3a Beaew oceau (tamże, 243), sa peksja Bean (tamże, 244), na peksja Beaw e seman 3aseavcxyw; sa Beaew (Rac. 22 : 298), peksja Bean; a peksja Beaw (ten sam, 306), xs peye Beavu (tam pat, pexy 319), Beasw; na peye na Beau (tam pat, 324), na pexy Beauw e seman 3asescxyw; 3a peksja Beauwwo (Jevr. 22 : 361), peksja Beauw (ten pat, 368), peye x Beau; na Beau (tamże, 382), no peksja Beauw (tamże, 386) ir itd. Podobna sytuacja w ir trzech kronikach, napisanych alfabetem łacińskim: na rzeka Vielyą ziemie Zavielskie (Olš. 22 : 424), nad rzeką Vielyey; w Vielyg (tamże, 431), rzeką Velyą (tamże, 433), za rzeką Velyą (tamże, 440), kv rzece Vielyey (tamże, 445), na rzece Viely (tamże, 450), za reku Wellu; za Wellej (Bych. 22 : 476), za powiadam Wellu (tam właśnie, 478), powiadam Wellu (tam właśnie, 487), za powiadam Wellu (ten pat, 493), po Wellu (ten pat, pereszed 511), Wellu; w rece Welli (ten pat, 513), na rece Welli (tamże, 512). Dwa wyjątki — ad flumen Vilia (Origo 22 : 223) i: rece k Willii (Bych. 22 : 504). Ale po ponownie zapisuje się w kilku wierszach na Welli (tamże). W innych źródłach pisanych w języku wschodniosłowiańskim, między jų W Metryce Litewskiej obraz jest taki sam: sa Beaew 1493 m. (28 : 134), na Beasu 1516 m. (26 : 420), es Koene na Beavu 1554 m. (27 : 101), es Koene na Beaiu 1554 m. (w tym samym miejscu, 250), es Koasne na Beasu 1554 m. (tam pat, do... 256), pexu Beau 1565 m. (tam pat, nodae 802), pexu Beasu 1565 m. (tam pat, Beass 803), 1565 m. (tam pat), Beaew enuszs 1565 m. (tam pat, 804), y Beavw 1565—1566 m. (ten pat, 882), y Beasw, Beavew y-eepszs 1565—1566 m. (ten pat, 883), y Beavw 1565—1566 m. (ten pat, 885), do Beasu; pexon Beavew; y Bean pexy 1565—1566 m. (tamże, Zatem 886). źródła wschodniosłowiańskie od najdawniejszych czasów używają tylko Velia, Velja. Nie ma ra wątpliwości, że rdzeń vel jest tutaj pierwotny i autentyczny. ir Ją wraz su A. Saliu (13 : 178) śmiało można wywodziš ić z st. Słowian, st. rosyjski, st. brus. eeaull "duży" (16 : I 288, 29 : III aeasas 82), "duża" (21 : 51). Zatem początkowe znaczenie nazwy rzeki Velia, Velja było „didelė, wielka”. W ten sposób pierwsi Słowianie wschodni, zapoznawszy się su z Wilnem, mieli nazwać jedną z iš dwóch najważniejszych rzek miasta. Jedna, mała to — Wilnia (lewy dopł. Nerii), która dała swoją nazwę stolicy Litwy. Druga, — wielka to Velia, Velja „wielka, większa”. To w pełni odpowiada rzeczywistości — Wilnia „mały” dopływ į Velję (Wilię) „większą” . Ta relacja obu rzek jest wspomnianym (i innym) wschodniosłowiańskim źródłom znana: vo nodae pexu Beau 206 pexa Buans oy Beaw enadweaems (Kras. I 22 : 235), na oycmsu pexu Buanu sde oy Bean snadweaem (ten pat), oycmu na pexu Buanu, sde oy Bean oynadweaem; nodae pexu Beau © 20¢ pexa Buans oynadweaem oy Beaw (Arch. 22 : 251), nodae pexu Beau 20e pexa Buans yncowedem y Beaw (Raé. 22 : 305), nodae pexu Beavu // 20e pexa Buana e Beaw enadueaems (Jevr. 22 : 366), wzdłuż rzeki Vielyey 233 gdzie rzeka Wilno upada w Welyg; rzeki w Wilnie gdzie w Vielyg wpada (Olš. 22 : 431), rzekg ... Welyg... nath rzekg Vilng mili w odvscya rzeki Vielyey gdzie wpadiva w rzekg Vielyg previw Rakunciszek (ten pat, reku 433), Wellu... nad rekoiu Wilneju w mili od ustiją reki Wilni hde upadywaet reku w Wellu (Bych. 22 : 487). W źródłach, jak widzimy, występują dwie formy tej samej nazwy — Beas i Beass. Najwyraźniej odzwierciedlają one wymowę wschodnich Słowian, ponieważ również współcześni Białorusini znają obie: Bssas i Beass (21: 51). Z kolei ten dublet najprawdopodobniej wiąże się z odpowiednim wariantowaniem przymiotnika pls: sen. su — rus. eeAuii ir avadu (30: TI 61). Że białoruskie i obecnie używane formy z velnėra nie są nowe, pokazują nazwy miejscowe utworzone od nazwy rzeki. Otóż nazwa miasta Vileika także w naszych czasach jest często wymawiana przez Białorusinów. Veleika (21: 51). Natomiast nazwa wsi w rejonie ostrawskim oficjalnie zapisywana jest wyłącznie jako Jaeenvysw: (tamże, 127). Stwierdziwszy, że druga nazwa Neris — Velia, Velja — jest słowiańska, powstała w języku staroruskim, starosłowiańskim, należy wyjaśnić, kiedy i jak pojawił się wariant Vilija. Już A. Salys zauważył, iż jest to stosunkowo. nowa forma, jego zdaniem, nie jest starsza niż XVI wiek (13: II 178). Kiedy po raz pierwszy pojawił się wariant z vilp, trudno dziś powiedzieć. Przywilej Jagiełły z 1390 r. nazywa Niemen Vigiliją: in fluvio Vigilija (1: 6). M. Baliński mówi, że także niektórzy autorzy wcześniejszych czasów używali formy Vigilija, np. S. Sarnicki (tamże). Jednak ta forma najprawdopodobniej jest jedynie pewnym okazjonalizmem, powstałym między innymi pod wpływem analogii religijnego terminu łac. vigilia, pol. wigilia (współcz. lit. vigilija). Mogły istnieć także inne przyczyny, na przykład ludowa etymologia mogła połączyć nazwę rzeki Velia, Velja z lit. vėlės, vėlės „duchy zmarłych”, vėlinės „święta ku czci zmarłych”. A vigilija to „wigilia świąt katolickich”.. Pagrindinio varianto su vilšaltinis ir akstinas jam plisti, matyt, buvo J. „Dlugoszo veikalai. Šis autorius upių vardus Vilija ir Vilnia bei miesto vardą Vilnia (Vilnius) kildino iš tariamo kunigaikščio vardo Vilius. Todėl visi šie trys vietovardžiai jo rašomi su ta pačia šaknimi vil-: "Item V 4 li a, cuis fons circa villam Kamyen... Item Wylna, cuis fons circa villam Lawarzysky, ostia in V i li a m circa civitatem W y in o... Item W y | n a, honore episcopali et arce editori praedita, duobus Auniinibis Wylnaet Vilia (37 : 11-12). Vėliau J. Dlugoszo tradicija paseka kiti autoriai, pvz., kronikininkas M. Stryjkowskis: nad Wilig; do Wiliej; za rzekę Wilig (39: I 85), Wiliej rzeki; nad rzekg Wilig (ten pat, 86), micdzy Wakg i Wilig rzekami; gdzie rzeka Wilna do Wiliej wpada (ten pat, 369), przy usciu Wilny, gdzie do Wiliej wpada przy zamkach nad Wilng i Wiljg osadzilo (ten pat, 372) nad Wiljg (tamże, 373) ir itd. Po monumentalnych dziełach historycznych J. Długosza i M. Stryjkowskiego, które wywarły (i nadal wywierają) ogromny wpływ na rozwój nauki o historii Europy Wschodniej, Vilija zadomawia się przede wszystkim w literaturze polskiej. Później zaczyna być używana także w polskim języku mówionym, przenika do piśmiennictwa litewskiego — w XVI w. jest już dość szeroko 234 rozpowszechniona. Oto 1554 m. w inwentarzu niemenčyńskim ir ciwuństwa wileńskiego, sporządzonym w języku polskim, konsekwentnie używana jest forma Walia (31 : 29—83): od rzeki Wiliey (31 : 32, 33, 34, 35, 36), Wilią (tamże, 43, 46, 76, 77, 78, 79). Por. także: Wilia 1507 m. (32 : 25), do Wiliy 1668 m. (33 : 272), rzeki Wiliy 1686 m. (ten pat, Wilia 351), 1784 m. (34), Willia 1798 m. (32 : 191) itd. W języku polskim rozpowszechnionej płci Wilija pomogła pokonać wcześniejsze warianty velsu ir ta okoliczność, że inne du toponimy trzy iš (bardzo często używane obok siebie) miały rdzeń vil-: rzeka Wilnia i miasto Wilnia (Wilno). . Dlatego Velja bez trudu przystosowała tų się do dwóch. Mimo to, nawet gdy wariant Vilija się umacniał, ówcześni skrybowie często, jak się zdaje, wiedzieli albo przynajmniej wyczuwali, że ir rzeka ma inną formę nazwy lub nawet inną nazwę. J. Sprogis pisał: Beavs u Beais (nome Buais) (35: 42). Por. jeszcze w 1854 r.: Wilja inaczej zwana Neris (36: 91). Tak czy inaczej forma Vilija jest obecnie powszechnie utrwalona — pol. Wilija, brus. Bizris. Jak wiadomo, nawet ir autorzy litewscy ją nierzadko używali — Maironis, S. Neris i in. Właśnie ta okoliczność najwyraźniej przeszkadzała niektórym autorom uwierzyć, że jest ji późniejsza, wtórna. Tym bardziej że K. Būga 1913 m. Velję wywodził od st. rus. Valsja (lit. Wilija) (9: I 526). Później, już porzuciwszy myśl o bałtyckim pochodzeniu Wilii, w latopisie hipackim wspomnianą w 1232 r. nazwę rzeki Wołynia Bear również prowadził iš * Valsja ir uważał, że nazwę ši Słowianie przynieśli į Litwę i tak nazwali Niemen. Ta Valsja w ustach Litwinów przekształciła się w Wilię (tamże, III 503—504). Teoretycznie wywodzenie formy Bena od * Valsja jest możliwe, ale w tym przypadku nie ma ku temu najmniejszych podstaw. Jak widzieliśmy, kroniki wschodniosłowiańskie i inne pisma używają tylko Beass albo Beas. Nawet gdyby pojawiły się zapisy * Bsass, ir wówczas moglibyśmy wyjaśnić go wspomnianym wariantowaniem przymiotnika „didelis”: eeauti esasu. Jednak taki zapis nie jest znany autorowi tego artykułu. Myśl o rzekomym możliwym wywodzeniu rdzenia vel z wcześniejszego vil całkowicie obalają zapisy imienia w źródłach historycznych. W tych przypadkach, gdy pierwotny rdzeń imienia brzmiał vil-, jest on również odzwierciedlony w źródłach, a tam, gdzie od dawna występowało vel-, tak też jest zapisywane. Nasz przypadek jest dogodny, ponieważ źródła często wymieniają obok siebie nazwy rzek Vilnia, Velja oraz nazwę miasta Vilnia (Vilnius). Rdzenie vel-, vil nie są mylone: no Beauw pexoy —bet Buano (Supr. 22: 79), no pexoy Beasw —bet Buanu, Buavwwo (Uvar. 22: 92), no Beas —bet Buanwo, Buanu (Akad. 22: 50), x peye x Beau —bet Buanw, Buanu (Kras. 122: 158), na Beasu —bet Buanwo, Buanu (V. 22 : 200), pexa Buans oy Bean enadveaems (Kras. II 22 : 235), no Beauw —bet Buane, Buanwo (LRP 22: 216), na oycmu pexu Buanu, 2de oy Beaw oynadweaem (Arch. 22: 251), 20e pexa Buans ynadweaem a Bear (Rač. 22: 305), 20e pexa Buana e Bean enadseaems (Jevr. 22: 366), gdzie rzeka Vilna wpada do Velyg (Olš. 22: 431), za rzeką Velyg; nad rzeką Vilng; Wilno (Olš. 22: 440), od ujścia rzeki Wilni, gdzie wpada do rzeki Wellu (Bych. 22: 487) itd. Zatem otoczenie, kontekst użycia nazwy rzeki Velja w źródłach nie pozwala sądzić, że rdzeń velčia jest wtórny, późniejszy. Gdyby było to wil-, właśnie tak znaleźlibyśmy je zapisane (jak Wilia — rzeka i miasto). 235- Nie į zagłębiwszy się w to wszystko, opierając się jedynie K. na autorytecie Būgi, formę Vilija wywodził iš * Valsja J. Otrebski (11 : 173—174), o później — ir M. Vasmer (16: I 315). Postępując w ten sposób, stworzono przesłanki do błędnej interpretacji i Pochodzenie nazwy miasta Wilna (szerzej na ten temat zob. A. Salys 13: 177—178). Na zakończenie — jeszcze jeden szczegół. Wiadomo, że Litwini z Gierwiat nazywają rzekę nie tylko Neris, lecz także Weilia (38: 224). Tę płeć w 1968 r. trzeba było zapisać także z rejonu święciańskiego. Priene: polskojęzycznych mieszkańców: Veilja (obok Vilja i Vilija). To najprawdopodobniej nowy wariant, powstały w wyniku wypierania z użycia nazwy Neris. Będzie to nieco zmieniona fonetycznie forma białoruskiej wymowy Beavs bei Baaax. Zatem warianty nazwy rzeki Veliai Velja powstałe w językach wschodniosłowiańskich nie mają nic wspólnego z innymi bałtyckimi hydronimami o rdzeniu vil. LITERATURA 1.BalinskiM. Historya miasta Wilna. Wilno, 1836. T. 1. 2. Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioeceseos Vilnensis (Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej). 1387—1507. Kraków, 1948. 3. Kardelyt i in. Dialekt gierwecki. Wilno, 1975. 4. Zbrodnie w społeczeństwach wojskowych z udziałem mniejszościowych uczestników Spisok rybnych 1873 goda. Wilno, 1873. 5. Spisok wołosti i ziemskich obszczestw po mirowym uczastkam wileńskiej guberni 1874 goda. Wilno, 1874. 6. Synodus archidioecesana Vilnensis ab excellentissimo illustrissimo ac reverendissimo domino Romualdo Jalbrzykowski. Wilno, 1932. 7. Scriptores rerum Prussicarum. Leipzig, 1861-1874. T. 1-5. 8. Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. V., 1981. 9. Bagak. Rinktiniai raštai. V., 1958—1961. T. 1-3. 10. Lehr-Splawins k] T. O ‘pochodzenivi i praojczyznie slowian. Poznań, 11.Otrebskil. Przyczynki do bałtycko- -słowiań1946. skiej onomastyki //Przyczynki do badań nad nazwami. Heidelberg, 1960. H. 2. S. 172—178. : 122 T on o p o.» BH, p y 6a 4 e p OH. Jiuurskeruveckut ananus TruppoHuMOoB Bepxrero IMonHenposss. M., 1962. 13. Salys A. Rinktiniai raštai. Roma, 1983. T. 2. 14. Трубавцев О. Н. Названия рек правобережной Украины. М., 1968. 15. Nale pa J. Slowianszczyzna polnocno-- zachodna. Podstawy jednosci i jej rozpad. Poznan, 1968. + 16. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. М., 1964—1973. 1—4. 17. Изюмова В. В., Топоров В. Н. Исследования в области славянских древностей. М., 1974. 18. HsaxonsB.B., Tonopo s B.H. Hydronimy geograficzne jako źródło dla rekonstrukcji etnogenezy i najdawniejszej historii Słowian. //Problemy etnogenezy i historii etnicznej Słowian i wschodnich Romanów. M., 1976. S. 109—128. 15, RazmukaiteM. Neris czy Vilija? //Nauka i życie. 1989. Nr. 11. P. 33. 20. VanagasA. Neris ir Vilija. //Nauka i życie. 1990. Nr 8. S. 4—5. 21. XK y ux e B uy B.A. Kparkust TOnoHuMHuecKHĖ cnosaps Benopyccun. Mińsk, 1974. Gr ar Tłoczne zebranie rosyjskich kronikarzy. T.17: Zachodniobiałoruskie kroniki. 1907. 236 23. Pełne zgromadzenie rosyjskich legionistów. T. 35: Jleronuen 6enopyccko—nuTomcxme. M., 1980. 24. Kronika litewska. Kronika Bychowca/ Przełożył, wstęp i ir objaśnienia napisał Rimantas Jas as. W., 1971. 25. J u č a s M. Kroniki litewskie. W., 1968. 26. JluroBcras Merpaura. CI16., 1903. T. 1. or 27. Jlnrosckax merpuxa. Y. III: Kauru Ilynuunsixs Jens. Oprens, .l. 1014. 28. JIurorckas merpuxa. MH. I: Kauru sanucen. CIT6., T.1. 1910. 29. Picrapbrunki cnoyuix Genapyckant MoBbI. Minck, 1982—1990. Bum. 1—10. 30. Cnosaps pyccxoro g351Ka XI— XVII ss. M., Berm. 1975—1991. 1—17. 31. Archiwum historii. T. 1: Inwentarze litewskie XVI wieku/ Zebrał K. Jablonskis. K., 1934. © 32. Jūger E. Prussia—Karten 1542—1810. 1982. 33. Inwentarze litewskie. XVII a. Zbiór dokumentów /Opracował K. Jablonskis ir M. Jučas. V., 1962. 34. Wykazy nazw miejscowości dekanatów diecezji wileńskiej. 1784 m. // Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Litwy, F SA — 18580, 19246, 19247, 19248, 19249, 19251, 19252, 19253, 19254, 19295. 35. Crt p or uc WU. Географический словарь древней Жемайтской земли XVI столетия. Bunsua, 1888. 36. Polujanski A. Opisanie lasow Krolestwa Polskiego i gubernij zachodnich cesarstwa Rossyjskiego... Warszawa, 1854. T. 2. 37. T ono po» B.H. Vilnius, Wilno, Bursa: ropon u mud// Banto—cnassanCKHe 3THOS3bIKOBbIe KOHTaKThEI. M. 1980. 38. Litwy TSR upių ežerų ir vardynas. V., 1963. 39. Kronika Polska, Litewska, Zmodzka i wszystkiej Rosji Macieja Stryjkowskiego. Warszawa, 1846. T. 1—2. NAZWY OF RZEKA WILIAvalent to NERISvalent to WILIA ORAZ VILIJA Streszczenie Niniejszy artykuł stwierdza, że przeszłin ość Litwini mieliby nazywać rzekę na całej jej at długości Neris. Obecnie rzeka nosi inną nazwę — Wilia — of której używano is in Polski i czasami in litewski is of pochodzenia słowiańskiego. Jej wcześniejsza forma, in używana przez Wschodnio języki słowiańskie, był Velja or Vellia (od staroruskiego przymiotnika velja" wielki”). Historyk J. Długosz jako pierwszy zmienił to rdzeń z velvilto in Polski. 237-