Etimologinis latvių kalbos žodynas

tłumaczone trzecią (stąd „getrai”) i czwartą definicją LKŽ, por. w słowniku Daukantasa Polkamasze, pūsaukles (T. 2. S. 474) — fr. demiguétres; Nagolenica, aukle. albo karejwio czebatas (T. 2. S. 22) — fr. cuissard „ochraniacz uda, część zbroi osłaniająca nogę”); a także zdanie z „Būdo” Daukantasa: wytoro sau stajbius wilnonomis tejpat joudomis aukliemis nu kolkszniū lig pat kėliū (S. 40). Można to również porównać z wpisem znajdującym się w uwagach Daukantasa do słownika F. Nesselmanna (Nesselmann). Aukle, l. aukles f. (Lietuvių kalbotyros klausimai, 1961. T. 4. P. 313), gdzie S. Daukantas skorygował jedynie podaną przez Nesselmanna formę Auklys, lecz nie poprawił znaczenia, a Nesselmann podał następujące znaczenie: blau und schwarz gestre:fte wollene Būnder, welche die Frauen stait der Strimpfe um thre Waden wickeln "mėlynai ir juodai dryZuotos juostos, kurias moterys vietoj kojinių vyniojasi sau apie blauzdas” („niebiesko i czarno prążkowane wełniane opaski, które kobiety zamiast pończoch owijają sobie wokół łydek”). A zatem auklems u Daukantasa nie należałoby przypisywać znaczenia „buty”. ETYMOLOGICZNY SŁOWNIK JĘZYKA ŁOTEWSKIEGO W 1992 roku ryskie wydawnictwo „Avots” wydało przygotowany przez Konstantīnsa Karulisa dwutomowy etymologiczny słownik języka łotewskiego (Latviešu etimologijos vardnica. I. A-O. II. P-Ž. Riga "Avots"). Redaktorem naukowym słownika był petersburski językoznawca Nikołaj Andrejew. Recenzentami byli wilnianin Simas Karaliūnas i moskwianin Władimir Toporow. Dzieło to między innymi w 1993 roku zostało w Rydze obronione również jako rozprawa habilitacyjna. Jest zrozumiałe, że to niezwykłe wydarzenie w bałtyckim językoznawstwie: na takie dzieło od dawna czekali nie tylko językoznawcy łotewscy, lecz także litewscy, a w ogóle również bałtyści z innych krajów. Do tej pory najlepszym źródłem etymologii łotewskich były uwagi Jānisa Endzelīnsa w słowniku języka łotewskiego Karolisa Mülenbacha oraz w uzupełnieniach do tego słownika (Latviešu valodas vardnica. Red., oprac. J. Endzelīns. I–IV. Ryga, 1923–1932; Endzelīns J., Hauzenberga E. Uzuodājumi un labojumi K. Mīlenbacha Latviešu valodas vārdnīcai. I–II. Ryga, 1934–1946). Krótki etymologiczny słownik języka łotewskiego wydał Nikołaj Łapin (Latviešu vārdu etimoloģija. I–III. Ryga, 1967–1975). Wiadomo, że w latach siedemdziesiątych XIX wieku etymologiczny słownik języka łotewskiego zamierzał również opracować autor pierwszej naukowej gramatyki języka łotewskiego, łotewski językoznawca niemieckiego pochodzenia, pastor z Dobele August Bielenstein (Bielenstein, 1827–1907). Przed II wojną światową wybitny łotewski wydawca Ansis Gulbis zamierzał wydać słownik etymologiczny. Do wykonania tej pracy J. Endzelin polecił nawet językoznawcę Žana Graudę (1896—1971). W ostatnich dziesięcioleciach w dziedzinie etymologii łotewskiej być może najowocniej pracował wychowanek uniwersytetów w Rydze i Getyndze, później wykładający w Szwecji i Stanach Zjednoczonych, Benjamin Jēgers (Jegers). Jednakże ten językoznawca, utrzymujący się głównie z germanistyki, niestety nie miał warunków, by poświęcić się wyłącznie studiom nad etymologią języka łotewskiego. Zrozumiałe, że szczególnie dobrym oparciem dla autora łotewskiego słownika etymologicznego jest również „Etymologiczny słownik języka litewskiego” E. Fraenkela (Litauisches etymologisches Wörterbuch. Heidelberg-Göttingen, Dla osób mniej zaznajomionych z kulturą łotewską pewne zdziwienie może budzić osobowość autora recenzowanego tu słownika. Konstantīns Karulis (ur. 1915) w latach 1932—1942 studiował prawo na Uniwersytecie Łotewskim. Już od 1931 r. publikował artykuły w popularnych łotewskich gazetach i czasopismach tamtej epoki. Nie tak dawno w prasie łotewskiej czytaliśmy jego, jako łotewskiego dziennikarza, interesujące wspomnienia o wirach berlińskiego życia politycznego w przededniu drugiej wojny światowej. W 1934 r. K. Karulis wydał już swoją pierwszą książkę. W czasie drugiej wojny światowej pracował jako nauczyciel. W 1944 r. został zmobilizowany do słynnego Legionu Łotewskiego. Lata 1945—1947 spędził na Dalekim Wschodzie... Po powrocie do Rygi ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Łotewskiego. W Akademii Nauk pracował jako radca prawny. Na różnych kursach wykładał stenografię. W latach 1957—1964 pracował w Instytucie Języka i Literatury Łotewskiej Akademii Nauk. W 1959 r. obronił pracę kandydacką z historii stenografii łotewskiej. W latach 1964—1975 pracował w Bibliotece Fundamentalnej Łotewskiej Akademii Nauk. Wydał kilka książek, z których na szczególną uwagę zasługują "Książka łotewska w rozwoju wieków" (Latviešu gramata gadsimtu gaita. Riga, 1967), "Janis Reiteris i jego przekład” (Janis Reiters un vina tulkojums. Riga, 1986). Wspólnie z innymi 1955—1965). opracował słownik ogólnego języka łotewskiego (Latviešu valodas vardnica. Riga, 1987). Wiele pisał na temat historii języka 186 łotewskiego, stenografii i bibliografii, publikował recenzje prac lingwistycznych. Jednak w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci poświęcał najwięcej czasu opracowywaniu swojego słownika etymologicznego. W istocie chyba dziwne jest, że w czasach wąskiej specjalizacji prawnik i dziennikarz podjął się takiej pracy. Nawiasem mówiąc, w tym przypadku moglibyśmy przypomnieć, że autor jednego z najobszerniejszych etymologicznych słowników języka angielskiego (A Comprehensive Etymological Dictionary of the English Language. I-II. Amsterdam. London. New York, 1966—1967), Ernest Klein, również nie jest germanistą, lecz specjalistą w dziedzinie języków i literatury semickiej, znanym duchownym żydowskim. Oczywiście, oceniając jakąkolwiek pracę, przede wszystkim należy zwracać uwagę nie na to, kto ją napisał, lecz jak została napisana. Miejmy nadzieję, że słownik K. Karulisa zostanie szczegółowo oceniony przez łotewskich językoznawców. Jednak dla specjalistów w dziedzinie języka litewskiego, zwłaszcza jego historii, dzieło to jest również bardzo użyteczne. Przede wszystkim przedstawiono tu i krytycznie oceniono to, co dotychczas osiągnięto w tej dziedzinie językoznawstwa bałtyckiego. Mocną stroną tego dzieła jest być może historia wyrazów. Bardzo ważne jest, że w słowniku tym w wielu przypadkach wyjaśniono, kto stworzył dane łotewskie słowo (szczególnie często spotykamy tu nazwiska J. Alunasa i A. Kronvaldsa) oraz gdzie zostało ono użyte po raz pierwszy. Obficie przedstawiono również literaturę etymologiczną. K. Karulis oznaczył w słowniku swoje oryginalne wyjaśnienia specjalnym znakiem. Wyjaśnienia te mogą budzić wątpliwości. Jednak etymologia jest tą dziedziną językoznawstwa, w której zawsze jest wiele wątpliwości. Na końcu słownika wydrukowano również obszerne studium „Języki indoeuropejskie i etymologia”, w którym omawiane są takie problemy, jak: rodzina języków indoeuropejskich, praojczyzna Indoeuropejczyków, związki Bałtów i Słowian, prahistoria Bałtów, język praindoeuropejski, system fonetyczny języków indoeuropejskich, jego zmiany w języku łotewskim, zadania i metody etymologii, historia badań etymologicznych języka łotewskiego i in. Tym studium autor chciał, jak się wydaje, uczynić swoje dzieło bardziej dostępnym nie tylko dla językoznawców, lecz także dla szerszego grona czytelników, dla ludzi, którzy choć trochę interesują się swoim językiem ojczystym. Dzieło Konstantīnsa Karulisa jest pierwszym etymologicznym słowni187 kiem języka łotewskiego, który w wielu przypadkach jest interesujący i pożyteczny również dla badaczy języka litewskiego. Przecież podsumowuje ono wyniki wieloletnich badań leksyki języka łotewskiego, a nawet braki czy błędy tego słownika będą bodźcem do dalszych badań. Algirdas Sabaliauskas DZIEŁA JĘZYKOZNAWSTWA ŁOTEWSKIEGO W AUSTRALII Fennell T. G. The First Latvian Grammar J. G. Rehehusen's „Manuductio ad linguam lettonicam...”. A fac-simile Text with annotated translation and commentary. Latvian Tertiary Committee. Melbourne 1982. —369 s. Seventeenth Century Latvian Grammatical Fragments. Text, Translation and Commentary. Latvian Tertiary Committee. Melbourne 1982. —322 s. Georg Dreszell, Gantz kurtze Anleitung zur Lettischen Sprache. Tekst, tłumaczenie, komentarz, konkordancja. Latvian Tertiary Committee. Melbourne 1984. —452 s. Australijski językoznawca Trevor G. Fennell, porozumiewając się w dzieciństwie z dziećmi łotewskich emigrantów, prawdopodobnie nigdy nie pomyślał, że ta przyjaźń z ławy szkolnej, pierwsze aktywne lekcje języka łotewskiego zaważą na jego karierze przyszłego naukowca. Zapewne można stwierdzić, że w całej historii łotewskiego językoznawstwa nie znajdziemy ani jednego językoznawcy z innego kraju, który zasłużyłby się dla latwistyki tak bardzo jak T. G. Fennell. Wystarczy przypomnieć opracowany przez niego wspólnie z łotewskim emigrantem Henrikiem Gelsenem trzytomowy podręcznik języka łotewskiego "A Grammar of Modern Latvian” (Vol. 1—3, The HagueParis-New York, 1980. 1370 Pr wieloma artykułami dotyczącymi zagadnień historii języka łotewskiego. Jednak T. G. Fennell szczególnie wiele zasług oddał łotewskiemu językoznawstwu, publikując i badając dawne zabytki języka łotewskiego. Właśnie z trzema takimi publikacjami chcielibyśmy tutaj zapoznać czytelnika. W pierwszej książce opublikowano pierwszą gramatykę języka łotewskiego, wydaną w 1644 roku — "Manuductio ad linguam lettonicam" Johana Georga Rehehusena, która, zdaniem T. G. Fennella, "mimo wszelkich niedociągnięć jest bardzo interesująca dla badaczy zajmujących się genezą i ewolucją teorii gramatycznej języka łotewskiego". Publikacja ta ma ogromne znaczenie, ponieważ do dziś znany jest tylko jeden zachowany egzemplarz oryginału, przechowywany w bibliotece Uniwersytetu w Uppsali. To prawda, że w 1901 roku August Bielenstein wydał tę gramatykę. Jednak opracował ją na podstawie odpowiednich odpisów i oczywiście nie mógł uniknąć pewnych niedociągnięć. Tym razem publikowany jest tekst gramatyki w faksymile wraz z tłumaczeniem na język angielski. Dalej następują bardzo szczegółowe komentarze oraz indeks wszystkich łotewskich słów. Hasła są w nim podane we współczesnej pisowni łotewskiej (formy mianownika rzeczowników i bezokolicznika czasowników). Są one również przetłumaczone na język angielski, a ich formy zostały zarejestrowane (podana jest pisownia oryginału). Taki indeks kiedyś bardzo przyda się przyszłym twórcom historycznego słownika języka łotewskiego 1 Por. Blinkena A. Latviešu gramatika cittautiesu skatijuma. —ZA Vēstis, 1982, 4. S. 135—137; Schmalstieg VW. R. (Rec.) —Linguistyka ogólna, 1982. T. 22, nr 2. S. 139—142. 188