Sijono pavadinimai lietuvių kalboje

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Danutė SABALIAUSKAITĖ-LIUTKEVIČIENĖ NAZWY SPÓDNICY W JĘZYKU LITEWSKIM Spódnica — „damska część garderoby sięgająca od pasa w dół“. Nie istnieje ogólnoindoeuropejska nazwa tego desygnatu, ponieważ sam desygnat pojawił się znacznie później. Na przykład w klasycznym stroju greckim i rzymskim spódnicy jeszcze nie ma (Buck 1949: 423). Spódnicy jako odrębnej części garderoby w Europie w X–XII w. przypuszczalnie jeszcze nie było (Adomonis 1976: 94). Jej funkcje najprawdopodobniej pełniła pewna niezszyta część garderoby, złożona z kilku płatów, które przytrzymywały fartuch i pas. Dane, co prawda bardzo skąpe, dotyczące tej części garderoby pochodzą już z VI w. (Volkaitė-Kulikauskienė 1970: 129— 130; At Pr 23). Istnieją opinie, że do takiej spódnicy była przyszyta kamizelka (Adomonis 1976: 94). Taka nieszyta część garderoby wraz z bluzką tworzyła kobiecy strój nie tylko na Litwie, lecz także w Estonii i na Łotwie. Nawiasem mówiąc, najpóźniej ta część garderoby zanikła w Estonii — w pierwszej połowie XIX wieku była tam jeszcze rozpowszechniona. Na Litwie zanikła ona znacznie wcześniej, jednak od tej części garderoby do zszytej spódnicy w różnych miejscach Litwy przechodzono nie w tym samym czasie. O tym procesie bardzo brakuje danych, jednak na podstawie materiału ikonograficznego oraz ksiąg inwentarzowych można stwierdzić, że w XVI wieku na Litwie dominowała już zszyta spódnica (At Pr 22-23). Wschodnie W Prusach ten nieszyty ubiór przetrwał dłużej, noszono go jeszcze w XVIIXVIII w. (Brand 1702: 96–97; Lepner 1744: 67–68; Mastonytė 1967: 9). Nie jest całkowicie jasne, jak nazywało się to ubranie (lub spódnica- ). Zdaniem niektórych autorów mógł on być nazywany margine. Obecnie ta nazwa oznacza po prostu pstrą spódnicę. Jeśli przyjmiemy założenie, że rzeczywiście w XVIII wieku na Wschodzie W Prusach rozpowszechniona była jeszcze taka „nieszyta spódnica- ”, całkiem możliwe, że właśnie ją miał na myśli K. Donelaitis w „Porach roku”, pisząc: „A dziewczęta nie znoszą wzorzystych spódnic... A niegodziwe dziewczęta z kedelačiais... już pokazać się nie wstydzą” (Vd 351, 353). Być może uchwycono tu przejście od nieszytej do szytej spódnicy? Tak czy inaczej, w XIX wieku spódnica była jedną z najważniejszych części kobiecego stroju. Mając na uwadze, że nierzadko noszono nie jedną, lecz kilka spódnic zapiętych jedna na drugiej, że występowały one w różnych kolorach, z różnymi wzorami itp., nazw tych realiów w języku litewskim jest niemało. Podstawową nazwą tego elementu odzieży jest wyraz języka ogólnego sijonas (istnieją także warianty sejonas, sėjonas, sajonas). Jest to białorutenizm, por. s. brus. CAgHB “gruba spódnica spodnia; wełniana spódnica domowa" (Fraenkel 1955-1965: 756; Skardžius 1931: 195; Palionis 1967: 280; Zinkevičius III 137; Sabaliauskas 1990: 250), por. też brus. dial. cagH, cerarr (DABM 933, 934, 937,938). Tego słowa używają również niektóre inne języki słowiańskie, por. pol. sajan „wąska męska koszula wierzchnia; pewien rodzaj szerokiej sukni damskiej88 ”, ros. cagH „sarafan, długa spódnica". Į języki słowiańskie przyszeiš dł z języka włoskiego, por. wł. saione : saio “kurtka wojskowa- ", dalej wiązany z su łac. sagum “krótki wojskowy płaszcz“ (Brückner 1927: 479; Borejszo 1990: 176; Fasmer III Ten 567). zapożyczenie występuir je w języku łotewskim, por. łot. sijans „sijonas” (At Pr 12 ż. ). Najprawdopodobniej jest to lituanizm, ponieważ odnotowano go tylko na pograniczu Łotwy przy Litwy. Wariant pisowni sejonas, który najprawdopodobniej pojawił się w języku litewskim obok wariantu sajonas, pojawił się już XVII a. (SD (1)71, (3)152 — w znaczeniu letniego płaszcza; Skardžius 1931: 195.) Spódnicę zaczęto odnotowywać nieco później, w XVIII wieku. zob. — XIX w. a. w piśmiennictwie (D. Pošk; P). Wszystkie trzy warianty występują w a. XIX-wiecznych słownikach oraz zbiorach folklorystycznych (Sut; N; Kos 90; J; JV 988). Obecnie przyjętym wariantem jest sijOnas. Nazwa ta, wcześniej używana częściej na Żmudzi oraz w Suwalszczyźnie, zaczyna wypierać z użycia nazwy rozpowszechnione w innych gwarach litewskich, np. andarokas (LKA I 193; DūnŽ 531; DrskŽ 324; LKŽ XII 17, NAZWY POCHODZENIA LITEWSKIEGO Można powiedzieć, że 317, 538). jedyną nieoznaczoną nazwą pochodzenia litewskiego, oznaczającą spódnicę w ogólności, jest apsagalas: apsčėpgti. Słowo to jest rzadko używane, występuje częściej w późniejszych pismach (V. Krėv; Vaižg; A. Vien; LKŽ I, 256). Jeszcze jedną niejako neutralną nazwą jest skraidonas. Jednakże stanowcze stwierdzenie, że nie ma ono jakiejś dodatkowej cechy semantycznej lub stylistycznej, byłoby zbyt śmiałe, ponieważ brakuje danych — słowo to znajduje się jedynie w słowniku A. Juški (LKŽ XII 1031). Można o nim powiedzieć tylko tyle, że najprawdopodobniej jest to słowo pochodzenia litewskiego, związane z lit. skraistė, skra'idyti. Pozostałe nazwy są już semantycznie nacechowane, mają jeszcze jakieś dodatkowe znaczenie. Umownie można by je podzielić na dwie podgrupy: nazwy wskazujące na przeznaczenie spódnicy oraz nazwy opisujące jej wygląd (kolor, kształt lub materiał, z którego została uszyta). Do pierwszej podgrupy należałyby słowa oznaczające spódnicę dolną. apatinė, apatinis, apatinūkas, apatininkas, apatninkas: apatinis, -ė. Leksema apatinė pirmą kartą užfiksuota 1644 m. (SP II 177). Jeden czy drugi z tych wariantów jest używany w niektórych gwarach, jednak dokładne określenie obszaru ich występowania byłoby dość trudne (LKŽ I, 185). Ostatnio upowszechniają się ogólnoliterackie wyrazy apatinis oraz apatinūkas. Oznaczają one nie tyle dolną spódnicę, ile pewien rodzaj damskiej odzieży spodniej (DŽ, 18). padurikai: padufkas“ dół spódnicy", padūrti“ dodać, doszyć" (Būga II 391). Jest to stare słowo, odnotowane w piśmiennictwie XVII–XIX w. (Lex 100; C II 826; R 267; K II 276; Kos 223; LKŽ IX 62). Obecnie nie jest używane w tym znaczeniu. Zwyczajne znaczenie to „dół spódnicy". To słowo ma to znaczenie również obecnie. pasagalas, pasagūtė, pasaga, pasegalas, pasegamoji, pasegūtė, paseginė, pasegtinė, pasegas, pasegtinis „t.p.” : pasėgti. Używane w gwarach uciańskiej 89 oraz północnej części wileńskiej, występuje także w języku pisanym (Blv; LzP; NdZ; LKŽ IX 442, pavilkinys, pavilkinis, pavilkinė: pavilkti. Używane na Żmudzi, podawane w słownikach XX w. 461). (NdŽ; DiinZ 252; LKŽ IX 696; DŽ, 531). W języku piśmiennictwa XX w. pavilkinys bywa używany w znaczeniu „męskie rosyjskie ubranie bez rękawów”. prisisegalas: prisisėgti. Używane w gwarze litewskiej Białorusinów z Rodunii (LKŽ X 759). Do drugiej podgrupy zalicza się następujące nazwy: aptrauktinis | „spódnica ściągnięta w pasie na sznurku”: aptraukti. To znaczenie jest rzadkie (LKŽ I, 274). Niekiedy tak określa się aptraukti kailiniai. drobinūkas „spódnica z płótna”: drobinis, -€ . Występuje w niektórych miejscowościach wschodniej Litwy (ESK). podłużna “spódnica w podłużne prążki”, is7/ginis “taka część garderoby, spódnica z gorsetem, uszyta z jednego kawałka”: išri(gas. Odnotowane w źródłach pisanych (K II 133; M. Valanč; Š; LKŽ IV keršėtis “spódnica tego rodzaju”: kefšas. Występuje na Żmudzi 187, 188). (LKŽ V 623). klostinė “długa dawna spódnica”: k/dsté. Rzadkie (Srv; LKŽ VI 149). marginė “wzorzysta spódnica; spódnica": pstrokata (Skardžius 1943: 265; Buck 1949: 423). Słowo to znajdujemy już w tekstach Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1601 i 1606 r., por. morgienia, morginia“ pstrokata tkanina, spódnica“ (Jablonskis 1941: 128, 360; Zinkevičius III 120-121). A zatem przynajmniej w tym czasie nazwa ta, jak się zdaje, była używana również na Litwie Większej. W gwarach Litwy Mniejszej w XVIIIXX w. była dość szeroko rozpowszechniona (Brand 1902: 95; K. Donel; MŽ 158; Glagau 1970: 235; Kapeleris 1970: 347; LB 39; KlvD 373; K 1461, 462; II 133). W Šileksema w XIX w. występowała także u Żmudzinów północno-- wschodnich, jednak tutaj częściej oznaczała okrycie ramion (At Pr 163). Obecnie w gwarach słowo to jest rzadko używane, w znaczeniu „spódnica” występuje tylko w niektórych miejscowościach Żmudzi (LKŽ VII 853; Janavičienė 1992: 77). Odnotowano je również w Słowniku współczesnego języka litewskiego (DZ, 382). Jednakże ogólnie jego znaczenie jest „pstrą tkaniną”, por. jeszcze lit. margénis „wzorzysta, kraciasta tkanina”, margiénis „zwykła domowa kolorowa tkanina”, marginys „pstra domowa tkanina marškonis- ”. Według niektórych źródeł pod koniec XIX w. taki leksem (zapożyczenie z języka litewskiego) był znany także w niektórych miejscowościach Łotwy, jednak tam, podobnie jak najczęściej na Żmudzi, oznaczał pewien rodzaj okrycia ramion (At Pr 22). Nawiasem mówiąc, także w języku estońskim to samo słowo często oznaczało zarówno okrycie ramion, jak i wspomnianą wcześniej nieszytą spódnicę (At Pr 23). Z języka litewskiego słowo to przedostało się do niektórych polskich i białoruskich gwar, por. pol. marginja „tkanina z lnianych nici zmieszanych z wełną i bawełną” (Urbutis 1992: 65; Laučiūtė 1982: 80), brus. vMapreHs5 „kraciasta tkanina” (SBG III 32). Ten lituanizm był używany także w niemieckich gwarach Prus Wschodnich, por. niem. Marginne smulkinūkas „spódnica w drobny wzór”: smu/kus. Odnotowane w okolicach Rietavas 90 „margas sijonas“, tik jis kartais klaidingai siejamas tiesiog su liet. margas, o ne liet. su margine (Bielfeldt 1970: 49; Skardžius 1972: 92). pašlavinis „toks skersdryžis sijonas“: pašlūoti. Retas žodis (LKŽ IX 574). puskudtis, puškūotinis „sijonas iš gurguliuoto audeklo“: puškūotas, puskas. Užfiksuota Plungės apylinkėse (LKŽ X 1116). rainys, rainėlė, rainiukas „rainas sijonas“: rdinas. Występuje w pismach niektórych pisarzy XIX–XX w. (Blv; A. Vien). Używane w gwarze poniewieskiej, spotykane w niektórych innych miejscach Litwy (LKŽ XI 55, 56; ESK). rėžinis „gruba, szorstka spódnica”: rėžis. Odnotowane w okolicach Uteny (LKŽ XI ruožinėlis, ruožūotinis „spódnica w paski”: rūožas. Spotykane 507). w określonych miejscach Litwy (LKŽ XI 982, 983). skefsé, skersinaitė, skersinis, skersinūkas „spódnica w poprzeczne paski”. Używają Żmudzini, niektóre gwary zachodnich i południowych Auksztotów, spotykane w piśmiennictwie XX w., wyraz języka ogólnego (NdŽ; V. Krėv; Mastonytė 1964: 145; LKŽ XII 825, 827; DŽ, 701). (LKŽ XIII 221). šimtaklostis, simtakloste „fałdowana odzież damska (zwykle spódnica lub żakiecik)”: širūtas+ klostė. Rzadkie (LKŽ XIV 815). SLAVIZMY POLONIZMY ¢emOras „szeroka spódnica noszona przez starsze kobiety”, por. pol. czamara „długie męskie okrycie wierzchnie” (LKŽ II, 67). Dosyć rzadkie słowo, w tym znaczeniu odnotowane w okolicach Jurbarka. Taka nazwa występuje także w języku białoruskim, por. gamapka „długa odzież wierzchnia z sukna”. Do języka polskiego słowo weszło w XVI w. za pośrednictwem języka włoskiego, por. wł. cimarra, wł. dial. aciamarra „długa odzież; futro”, albo za pośrednictwem języka hiszpańskiego, por. hiszp. chamarra (pd. hiszp. gamarra) „futro”, z języka arabskiego, por. arab. sammur „futro; kailis" (Borejszo 1990: 134; Bartkiewicz 1974: 150; Fasmer IV 330). W języku litewskim znacznie częstsza jest nazwa z tym samym rdzeniem cemdrka „taka odzież wierzchnia” (Guzevičiūtė 1991: 4, 17, 18; LKŽ II, 66). pasamėonai „codzienna, zwykła spódnica lub w ogóle odzież”, por. pol. pasamon „brzeg, oblamowanie sukni” (Fraenkel 1955-1965: 543; LKZ IX 453). Ogólnie w języku litewskim częstsze są znaczenia „spód długiej spódnicy lub ubrania; obszycie spódnicy”. Do języka polskiego słowo weszło w XVI w. z włoskiego, por. wł. passamano „t.s.” (Brückner 1927: 338; Borejszo 1990: 166). W języku litewskim w znaczeniu „spódnica” używane jest w niektórych miejscowościach południowej i południowo-zachodniej Litwy, a także w Puńsku (LKŽ IX 453). żerstūkas, Zerstukas „spódnica”. Pochodzenie nie jest całkiem 91 jasne. Najprawdopodobniej przyszło za pośrednictwem języka polskiego, por. pol. szorstuch„fartuch”, szarstuch „chusta; fartuch”. Į Do języka polskiego słowo przyszło z języka niemieckiego, por. średnio-wysoko-niem. st.-niem. schurztuoch „fartuch; taka część odzieży; wierzchnia odzież; bluzka" (Brūckner 1927: 541, 552; Borejszo 1990: 181). Formy niemieckie składają się z dwóch słów: Schurz “fartuch" + TZūch “chusta, szmata” (Grimm XV 2070). Nazwa dość rzadka, występuje w niektórych miejscach południowej, południowo-zachodniej i wschodniej Litwy (LKA I 115 ž., 193; LKZ K; LEB 344; Mastonyté 1961: 179). Znacznie częściej w języku litewskim używane są wyrazy z tymi rdzeniami, zapożyczone z języka niemieckiego lub polskiego i mające znaczenie fartucha, por. Šiurstokas, siurctukas, Ziurstokas, žiurstokas, šerštūkas, sestukas (Alminauskis I 127, 150; LKZ XIV 667, 698, 967). W piśmiennictwie jako odrębne warianty odnotowywane są już od XVI–XVII w. (s7urctukas — BB1Moz 3, 7; Sestukas — SD(3) 437). BALTARUSIZMY kabačikas „znoszona, znoszona spódnica”, por. brus. x20arrikx: Ka6ar“ (ciepła) kamizelka”. Słowo rozpowszechnione jest także w innych językach słowiańskich, por. pol. kabat „taka dopasowana bluzka; durtinys”, ros. x204r, czes. kabatir kt. W niektórych z nich był znany już w X–XI w., por. st. sł. x262r5B5 „taka długa zapinana odzież” (Niderle 1956: 230). Do języka białoruskiego słowo to najprawdopodobniej przyszło z języka polskiego (ĖSBM IV 9; SBG II 352). Polacy przejęli je w XV w. od Węgrów, por. węg. kabat „surdut”. Dalsze pochodzenie słowa jest dość niejasne. Podobne nazwy występują w językach perskim, arabskim, greckim, tureckich i in. (Stawski II 9; Borejszo 1990: 145; Fasmer II 150; Machek 1968: 233). W tym znaczeniu w języku litewskim rzadkie (Škn; LKŽ V 3). Nieco częściej używane są także przejęte ze słowiańskiego kabacius, kabacikas, kabaciukas, kabacikas „sukienka bez rękawów- ”, kobotas, kabotas „bezrękawowa ciepła odzież damska; kamizelka” (LKŽ V 3, 26; VI 281). kvalbonučtis (hyb.) „spódnica z plisami”, por. lit. kva/bonas „damskie ubranie (zwykle spódnicy, fartucha- ), określone marszczenia, plisy przyszywane dla ozdoby”, por. brus. xBa/s5OyorHa“ plisowany obszyty brzeg, marszczona lamówka- ”. Dość rzadka nazwa (Ggr; LKŽ VI 1039). kvaldėtis (hyb.) „taka plisowana spódnica- ”, por. lit. kva/da „fałda”, brus. xBaJ/pta „t. samo” Rzadkie słowo (Sts; LKZ VI 1039). spadnycia, spadnincia, spadnica, spadnyca, sparnycia, spanycia „spódnica (zazwyczaj z kupnego materiału); spódnica spodnia”. Najprawdopodobniej pochodzi z języka białoruskiego, por. brus. crrazHina, crraHiga „sijonas” (LKA I 193). Niektóre warianty mogły czasami trafić także z języka polskiego, por. pol. spodnica, spodnica „t.p.” Nazwa w języku polskim pochodzi od pol. spodni „dolny”: spod<pod „pod” (Brückner 1927: 424–425; Buck 1949: 423). W piśmiennictwie litewskim słowo to pojawiło się dopiero w XX w. (NS 130; NdZ). Używane jest głównie we wschodnich gwarach, jednak występuje także na południu i zachodzie Litwy (LKA I 115 ż.; LzŽ 242; DrskŽ 340; LKŽ XIII 307, 332). 92 šimtakvėldis, šimtakvoldė (hybryd.) „fałdowana odzież damska, zazwyczaj spódnica lub żakiecik, Simtaklostis”: Šimtakvoldis, -e „z wieloma fałdami” < Šrrūtas + kvoldas „fałda”, por. brus. xBavyra „tamże” Rzadkie słowo, występuje w języku XX wieku (LKŽ XIV 815). W języku litewskim używane są także podobne hybrydy šimtakvaldė „fałdowany $varkelis”, Šimtakvolde „damska sermega” (LKŽ XIV 815). NIEZDEFINIOWANE SLAVIZMY andarėkas, anderokas, andarékas, anderėkas „spódnica”, por. pol. andarak „tamże”, brus. aHgapak, aH/[92paK „domowa spódnica w paski lub w kratę” (Fraenkel 1955-1965: 10; LKA I 193). Wyraz ten jest używany także w niektórych innych językach słowiańskich, por. ros. aHzapak, Mi „wełniana spódnica; spódnica spodnia”, ukr. azyrapaK „spódnica”, bułg. aHzapak „jw.”. Pochodzenie nie jest całkowicie jasne, ale najprawdopodobniej do języków słowiańskich wyraz ten dostał się z języka niemieckiego, por. niem. Underrock „spódnica spodnia” < unter „pod” + Rock „spódnica” (Fasmer I 78; ĖSBM I 112–113; Kartowicz I 35). Nazwę tę zapożyczyli również Estończycy, por. undruk, undrok, undrek „spódnica” (At Pr 12 ż.). W piśmiennictwie litewskim wyraz ten zaczęto odnotowywać dopiero w XIX w. (JD 107). Jednak do języka litewskiego musiał się dostać znacznie wcześniej, ponieważ jest to jedna z najbardziej rozpowszechnionych na Litwie nazw spódnicy, obok szjonas, używanego na Żmudzi i w Zaniemeniu (LKŽ I, 134, 135; LKA I 115 ż., 193; LzŽži21; DrskŽ 15; Dub 196). Teraz andaroką wypiera z użycia ogólnolitewskie słowo sijonas. Z andarokas najprawdopodobniej związane są również nazwy miejscowe Andarokine, most Andarokinės (Būga 111 454). Na gruncie języka litewskiego powstały również derywaty tej nazwy, mające konotację stylistyczną, por. andarėkšlis, andarokšlis „stara, lichia spódnica”. Słowa te występują również w gwarach litewskich Białorusi (LKŽ I, 134). indarokas „spódnica”, por. pol. indarak, brus. dial. xHnzHepak „t.p.” (LKA I 193; Fraenkel 1955-1965: 10; Būga III 454). Do języków słowiańskich dostało się najprawdopodobniej z języka niemieckiego, por. niem. Unterrock „spódnica spodnia” (Brückner 1927: 92; Borejszo 1990: 143-144; Bartkiewicz 1974: 174; ESBM I 112-113). W języku litewskim jest to znacznie rzadszy wariant niż andarokas (J; JR 67; LKA I 193; LKZ IV 105). Zob. dalej. andarcokas. jupikas, jupikis „spódnica”, pajupa (hybryd.) „spódnica spodnia”, por. lit. jupa „taka odzież wierzchnia”, jupkis „damski żakiet”, które z kolei wiążą się z pol. jupa, jupka, st. brus. roma „staroświecki damski strój; żakiet", ronka spódnica". Do języków słowiańskich nazwa ta przyszła z języka niemieckiego, por. niem. Joppe, Juppe „żakiet, kamizelka". Niemcy zapożyczyli tę nazwę odzieży około 1200 roku z języka starowłoskiego, por. wł. giuppa „żakiet; bielizna", który otrzymał ją z arabskiego, por. arab. gubba „wierzchnia odzież z długimi rękawami; bawełniana bielizna“ (Brūckner 1927: 209; Stawski I 591; Fasmer IV 525; Kluge 1957: 333; Pfeifer 599-600). Warto zauważyć, że to samo arabskie słowo było również pierwotnym źródłem lit. s7ba, Ziponas. Tak spódnicę tę nazywają południowi Żmudzini raseiniai­scy (LKŽ IV 430; LKA I 193). 93 Wariant pajupa jest odnotowany w dawnych pismach (C II 323; B; [K]; LKŽ IX lionas „spódnica”, por. 136). ros. Ca/rOI, brus. caror, pol. salopa „taka wierzchnia odzież damska, okrycie”. Do języków słowiańskich wyraz dostał się z Europy Zachodniej, por. fr. salope, niem. Saloppe „damskie okrycie” (Fasmer III 550; Kartowicz VI 12; Kluge 1957: 621-622; Dauzat 1954: 17). Jest to rzadka nazwa, występująca we wschodniej Litwie (LKZ XII 354). Częściej w języku litewskim używane są sa/opas, saliopas, sėliopas „ciepłe długie damskie okrycie; okrycie” (LKŽ XII 81, 82, 354). sukenka, sukienka „spódnica”, por. pol. sukienka: suknra“ „sukienka” (Borejszo 1990: 180), brus. cykeHka: CYKHA „tamże”. Używane w okolicach Druskienik oraz w niektórych białoruskich gwarach litewskich (DrskŽ 355; LKA I 193). Zob. także suknėlė. suknėlė (hybryd.), suknia „spódnica”, por. brus. cyKHz „wełniana spódnica; suknelė” (LKA I 193), pol. suknia“ „sukienka; pewien plisowany rodzaj spódnicy” (Fraenkel 1955—1965: 938). To słowo występuje także w innych językach słowiańskich, por. ros. cyKHg „sukienka”, czes. sukne „spódnica” itd. Jest to słowo pochodzenia słowiańskiego, związane z ros. cyKzio, pol. sukno „gelumba”, które z kolei wiążą się z czasownikiem * sskati, por. ros. CVKA2TB „tkać”, pol. sukac „kręcić” (Fasmer III 799; Brückner 1927: 525; Buck 1949: 423). W znaczeniu „spódnica” używają go tylko Auksztoci południowi (DrskZ 355; Mastonyté 1961: 178; LKA I 193; LKŽ XIV 77). GERMANIZMY kedelys, kėdilis „spódnica, spódnica pod spodem”, por. niem. dolnoniem. keddel, wschodnioprus. niem. kédel „krótki płaszcz; spódnica” (Alminauskis I 64; Būga II 296; Fraenkel 1955-1965: 234). Jest to dialektalna forma niem. Kitte/„ (roboczy) chałat; bluzka; marynarka”. Do języków europejskich słowo to weszło z języka arabskiego, por. arab. gutn, gutun „bawełna”, do języka niemieckiego dotarło w XII w. (Kluge 1957: 371; Pfeifer 658; Klein 848). Podejmowano próby wyjaśnienia tego słowa na podstawie danych języków germańskich lub ogólnie indoeuropejskich (Vries 1971: 317). W języku litewskim kedelys po raz pierwszy odnotowano w XVII w. (Lex 54 (w znaczeniu „marynarka- ”); Pr LXVII 19). Występuje w późniejszych słownikach Małej Litwy, zbiorach folklorystycznych, pojawia się w utworach K. Donelaitisa (B; R 384; MŽ 5 16; K; N; KZ: Jrk12; KIvD 35; KlpD 19; Kabelka 1964: 109). Spotyka się je również w słowniku A. Juški oraz w jego zbiorach folklorystycznych (J; JD 258; JV 1022). Tej nazwy używają Żmudzini zachodni, Litwini z wyżynnej części Kraju Kłajpedzkiego oraz część zachodnich Litwinów wyżynnych z okolic Kowna (LKA I 115 ž., 193; At Pr 12 Ž.; LKŽ V 480, 482). Od Niemców słowo to zapożyczyli również Łotysze, por. łot. kedele, kedelis „spódnica”, kurońscy mieszkańcy Mierzei Kurońskiej, por. kuroński. kedile „t. p.”, oraz Polacy, por. pol. kiedel „palaidinis” (Sehwers 1953: 62, 232; ME II 359; Pietsch 1982: 78; Stawski nyderis „apatinis (sijonas)”, plg. vok. pied „Zemyn”. Randamas Kuršėnų apylinkėse (DūnŽ rūikis, razkinis, raikis, raikinis „pakulinis sijonas; apatinis sijonas”, plg. vok. Rock „sijonas” (Alminauskis I 113; Fraenkel 1955-1965: 746). K. Būgos nuomone, skolinys į lietuvių kalbą patekęs per kuršių kalbą (Būga II 304), tačiau veikiausiai jis gautas tiesiai iš vokiečių kalbos. Mat kai kuriose Rytų Prūsijos vokiečių tarmėse po 0 buvo tariamas pereinamasis garsas 2/iJ. Todėl raikis kildintinas iš Rytų Prūsijos ro2k „sijonas” (Čepienė 1994: 160). Pochodzenie niemieckiego Rock jest dość niejasne. Niektórzy językoznawcy próbują wiązać je ze staroangielskim rucht „tunika, wełniana spodnia odzież męska”, inni uważają, że jest to słowo pochodzenia germańskiego 94 IT 179-180). W języku litewskim używane są także inne nazwy pochodzące z tego samego źródła, por. kedelys „marynarka”, kitelis, kitlius „marynarka o kroju wojskowym; płócienna marynarka” (LKŽ V 480, 904, 905). (Kluge 1957: 604; Pfeifer 1133). Ta nazwa spódnicy używana jest w niektórych miejscowościach Żmudzi, występuje w kilku 513). słownikach z końca XIX — XX wieku (J rūikinis w znaczeniu „ubranie lichej jakości”; KŽ; LKŽ XI 51, 911; LKA I 115 ž., 193). šiūršė „spódnica- “, por. niem. Schurze, wschodnioprus. niem. sorz, sšertš „fartuch" (Alminauskis I 150; Fraenkel 1955-1965: 1316). Są to dialektalne niem. Schurz, Schiirze formy. Nazwa ma pochodzenie germańskie, wiąże się z ang. shirt „koszula", short „krótki” (Kluge 1957: 685). Pierwotne znaczenie shirt brzmiało „krótka odzież" (Klein 1436). Pojawia się w języku litewskich pism (Kos 159; NdZ; LKZ XIV 966). Słowo jest używane również w znaczeniu „fartuch- ”. šlėbė „spódnica- ”, por. niem. dial. schlabbe „(dziecięcy) fartuszek, śliniaczek” (LKŽ XIV 1031-1032; Frischbier II 277). Jest to słowo pochodzenia niemieckiego, por. niem. schlabbern „chlipać, siorbać” (Grimm XV 229, 230). W znaczeniu „spódnica” jest bardzo rzadkie (LKŽ XIV 1032). Może też oznaczać długą, wkładaną przez głowę odzież wierzchnią damską lub dziecięcą z rękawami, krótką odzież wierzchnią bez rękawów (zwykle ciepłą, futrzaną), kamizelkę, żakiet, sukienkę bez rękawów. šliūcas „spódnica z rozcięciem z boku”, por. niem. Schlitz „rozcięcie spódnicy” (Frischbier II 287; LKŽ XIV1087). Wyraz pochodzenia germańskiego (Kluge 1957: 659). W języku litewskim jest to bardzo rzadkie zapożyczenie. NAZWA NIEJASNEGO POCHODZENIA liūčius, /fūčas, ličas „znoszona, lichа spódnica". E. Fraenkel wywodzi go z języka niemieckiego, por. niem. Litze „wstążeczka, lamówka” (Fraenkel 1955-1965: 363). Być może dałoby się powiązać to słowo z pol. fyczak „płócienny materiał- ". W piśmiennictwie litewskim słowo pojawiło się dopiero w XX w.; występuje na obszarze między Rakiszkami, Kupiszkami, Poniewieżem, Pakruojem, Radziwiliszkami, Rosieniami i Kiejdanami (LKŽ VII 95 400, 597; LKA ž., Jak 1115 widzimy, 193). znaleziona liczba nazw spódnicy 40 nie obejmuje (į šį wariantów). Około połowa z nich powstała w języku litewskim. Jednak nazwy pochodzenia litewskiego nie są zbyt częste. Nawet główna nazwa tego ubrania jest białorutenizmem —sijonas. Druga pod względem rozpowszechnienia —również slawizmem —andarokas. Prawie wszystkie nazwy pochodzenia litewskiego są semantycznie konotowane (z wyjątkiem apsagalas i być może skraidonas). 5 z nich oznacza spódnicę spodnią, 14 określa wygląd spódnicy (jej kolor, materiał, z którego jest uszyta). Należy zauważyć, że zazwyczaj nazwy te mają jasno określone znaczenie. Trzy nazwy pochodzenia litewskiego są odnotowane już w XVII wieku — tai apatinė, padurkai i marginė. Pozostałe pojawiają się w języku piśmiennictwa później — w XIX–XX wieku. 7 nazw podaje Słownik współczesnego języka litewskiego (1993): apatinis (apatinūkas), apsagalas, padurkas, pasagalas, pavilkinys, marginė, skersė (swoją drogą, nie wszystkie z nich oznaczają tutaj spódnicę). W języku potocznym trudno powiedzieć, czy wszystkie są używane. 22 nazwy spódnicy weszły do języka litewskiego z innych języków. Niektóre z nich są dość szeroko rozpowszechnione w dialektach języka litewskiego, inne — rzadsze. Ich znaczenie często nie jest tak jasno określone jak w przypadku słów rodzimego pochodzenia, por. żerstūkas, żerstūkas „spódnica”; szerštūkas, szerštukas „fartuch- ”; fartuch skórzany; lichy fartuch”, Šiūrsė „spódnica dolna; fartuch”, Š/ėbė „spódnica; długa, zakładana przez głowę odzież wierzchnia dla kobiet lub dzieci, z rękawami; krótka odzież wierzchnia bez rękawów, kamizelka, żakiet; sukienka, sukienka bez rękawów” i in. Najwięcej zapożyczeń do języka litewskiego pochodzi z języków słowiańskich (wlicza się tu również hybrydy) —15 (6 białorutenizmów, 3 polonizmy, 6 nieokreślonych slawizmów). Znaleziono 6 germanizmów. W języku ogólnym używane są dwie nazwy obcego pochodzenia: slawizmy szjonas i suknia (suknčlė), lecz tylko pierwszy w znaczeniu „spódnica”. W piśmiennictwie XVII wieku odnotowuje się dwa zapożyczenia: s7jonas (dokładniej —forma sejonas) oraz germanizm kedelys. LITERATURA I ŹRÓDŁA TRL i Alminauskis K I: Germanizmy w języku litewskim. Niemieckie zapożyczenia leksykalne w języku litewskim 1, Kowno, [1934]. At Pr —Hcropuko-stHorpaguieckuri arinac IlpkO6a/rruxn. Onexzaa, Pura: 3uHaTtHe,1986. B —Lexicon Germanico-Lithvanicum et Lithvanico-Germanicum, darinnen- ... von Iacobo Brodovskij. (Rękopiśmienny słownik niemiecko-litewski, dwa tomy, około 1740 r.) Bartkiewicz M. 1974: Odziez i wngtrza domow mieszczanskich w Polsce w drugiej pofowie XVI iw XVII wieku, Wroclaw.- .. itd. : Zaklad narodowy imienia Ossolifiskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. BB — Biblia tatai esti wissas Schwentas Raschtas Lietuwischkai perguldytas per Jang Bre t k un a Lietuwos Plebong Karaliaucziuie. (Rękopis z 1590 r.) Bdr-Jablonskis I. Budriy kaimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijy leidykla, 1993. Bielfeldt H. H. 1970: Bałtyckie zapożyczenia leksykalne i wyrazy reliktowe w języku niemieckim. — Domum Balticum, Stockholm. Blv-Jonas Balvočius —Gerutis (1842-1915- ), jo raštai. Borejszo M. 1990: Nazwy ubiorow w jezyku polskim do roku 1600, Poznan: Wydawnictwo 96