Spalvos įvaizdis A. Juškos „Lietuviškose svotbinėse dainose“

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVIII (1997) Irena ANDRIUKAITIENĖ OBRAZ KOLORU A. JUŠKI „LITEWSKICH W PIEŚNIACH WESELNYCH PIEŚNIACH” A. R. Zdaniem Niemiego „znaczenie pieśni Juškevičiusa z trudem ar będziemy mogli ocenić tak wysoko, jak należałoby”. „W czasach, gdy cały naród został skazany na śmierć duchową, pojawił się ten ogromny zbiór tak pięknych pieśni, świadczący o twórczej sile starej litewskiej bogini poezji, jej prawdziwym bogactwie litewskich obrazów, elastyczności i artyzmie poezji” (Niemi 1996: 144-145). Publikacja „Lietūviškos svotbinės déjnos, užrašytos par Antaną Juškėvičę ir išspaudintos par Jona Juškėvičę” (Petropylė, 1883; dalej —JSD 1955) zajmuje szczególne miejsce nie tylko w litewskim folklorze, lecz jest także ważnym źródłem dla badaczy innych dziedzin —etnografii, literatury, językoznawstwa. Właśnie dlatego wybrano ją również do analizy obrazu koloru w litewskich pieśniach ludowych. Termin obraz nie zawsze jest używany całkowicie jednoznacznie. Najczęściej przypisuje mu się znaczenie —„rzecz wyobrażona, ucieleśniona w obrazie”. W analizie dzieł literatury pięknej tym terminem określa się również „wyrażenie lub połączenie wyrazowe użyte w znaczeniu przenośnym w celu zwiększenia obrazowości języka poetyckiego” (LKŽ IV 275; Dž, 263). Mając na uwadze, że nie istnieją terminy izolowane, niezależne (każdy termin pozostaje w określonych relacjach z innymi, a zarazem z całym systemem językowym), racjonalne i możliwe jest analizowanie obrazu (w tym przypadku — koloru) przy zastosowaniu metod lingwistycznych. Celowość takiej analizy potwierdzają już opublikowane badania naukowe nazw poszczególnych kolorów w różnych aspektach, przeprowadzone głównie na podstawie litewskiego i innych narodowych materiałów folklorystycznych (Ademollo Gagliano 1983: 234-256; 1984: 196-212; Nevskaja 1984: 135-146; Sarapik 1994: 11, 641-649; 12, 713-717). Analiza statystyczna obrazu koloru w pieśniach weselnych pokazuje, że w 1100 pieśniach zapisanych w okolicach Wielony, „pochodzących z głębokiej starożytności, z czasów, gdy istniał nieobecny dziś zwyczaj wydawania córki za mąż i urządzania swatów” (JSD 1955: 27), połączenia wyrazowe z przymiotnikami oznaczającymi kolory odnotowano aż 2856 razy. Gama kolorów w tych połączeniach wyrażona jest 26 przymiotnikami: žalias, -ia (897 razy), baltas, -a (594), margas, -a (297), bėras (283), juodas, -a (150), raibas, -a (120), raudonas, -a (113), geltonas, -a (84), juodbėras, -1s, -ėlis, -užis, -užėlis (82), sieras, -a (55), mėlynas, -a (43), pilkas, -a (38), šėmas (27), gelsvas, -a (16), palšas (12), rudas, -a (11), raimas, -a (10), širmas (7), šyvas (4), gelta (3), Zila (3), raudas (2), mélas (2), degla (1), sidabrine Žžydrainė"' 173 (1), (1). Dla porównania przedstawiono jeszcze dane z dwóch źródeł — A.R. Niemi ir A. północno-- iš wschodnich Sabaliauskasa zapisanych pieśni Litwy (NS oraz 1911) J. w większości Basanavičiusa iš zebranych w powiecie sejneńskim lamentów (BsR 1926) — uszeregowane według częstotliwości użycia szeregi nazw kolorów: 1) NS 1911 (1338 pieśni ir hymny): Zielony, -1a biały, (436), -a (181), pstrokaty, -a (49), czarny, -a (48 + -utis 1), gniady (43+ -uolis, -€ 2), siwy kary (37), (8 + -ėlis 27), żółty, -a (28), czerwony, -a (21), szary, -a (19), kasztanowaty, -a (10), niebieski, -a (9), siwy, -a (7), żółto-srokata (3 + -ęta 2), żółtawa (4), srokata (3 + -owata1), brązowy, -a (3 + -awy 1), Zelta (3), siwa (2), żółta (1); 2) BsR 1926 (861 lament): zielony, -ia biały, (128), -a (126), pstry, -a (51), siarkowy, -a (43), łaciaty, -a (28), żółty, -a (16), szary, -a (9), czerwon- -a (6), y, (4), dereszowaty siwawy (2). Przedstawione dane statystyczne pokazują, że chociaż pieśni (odpowiednio hymny, lamenty) zapisano w różnych regionach (JSD 1955 — Veliuony, NS 1911 — Vabalninko, Biržų, Kupreliškio, Papilio, Nemunėlio Radviliškio, BsR 1926 —Miroslava, w okolicach Sejn) i reprezentują różne gatunki (odpowiednio —pieśni weselne; ir pracy, żartów ir zabawowych, sierot itp.; pieśni; lamenty pogrzebowe), jednak najczęściej powtarzające się nazwy kolorów są takie same: Žalias, -ia, baltas, -a, margas, -a. O bardzo podobnej „folklorystycznej” gamie kolorów świadczą również odnotowane leksemy tych samych podstawowych kolorów widma (czerwonego, żółtego, zielonego) i kolorów achromatycznych (białego, czarnego, szarego). W użyciu nazw konkretnych kolorów „mieszanych” (resp. odcieni) można dostrzec nie tylko podobieństwa, lecz także różnice, por. tylko w JSD 1955 odnotowane mélas, raimas, raudas, tylko w NS 1911 —beruolis, -€, keršuota, Zelta. Aby uwydatnić wyobrażenie koloru, konieczne jest również przeanalizowanie jego otoczenia leksykalnego, pomagającego ujawnić znaczenie leksykalne słowa określającego kolor oraz jego cechy semantyczne. Jak pokazuje materiał, znaczenie leksykalne przymiotników oznaczających kolory decyduje o ich łączeniu się z innymi słowami, odzwierciedla i oznacza również przedmioty, fakty rzeczywistości realnej i kultury materialnej, a także stan duchowy i nastrój. W pieśniach weselnych A. Juški przymiotniki określające kolory oznaczają bardzo różną liczbę realiów pełniących funkcję nominatywną: Zalias, -ia —72 realia, baltas, -a —61, margas, -a —37, juodas, -a—26, raudonas, -a—18, geltonas, -a—18, mėlynas, -a —9, pilkas, -a—-8, raibas, -a—1, rudas, -a—6. Wszystkie pozostałe występujące w tym źródle nazwy kolorów — juodbéras (-is, -ėlis, -užis, -užėlis), sieras, -a, Šėmas, gelsvas, -a, palšas, raimas, širmas, šyvas, gelta, žila, raudas, mėlas, degla, sidabrinė, Zydrainé — oznaczają 1–3 realia. Na podstawie tych danych przymiotniki określające kolory można po- ! Przymiotnik žydrainė został odnotowany w pieśni „Apie Birutę” (JSD I 295). Zdaniem A. Juški pieśń ta „nie została wymyślona przez prostych ludzi”, jednak włączono ją do zbioru, ponieważ śpiewają ją mieszkańcy Weliuony. Zatem miejsce tego przymiotnika oznaczającego kolor w szeregu nazw kolorów JSD jest całkowicie przypadkowe. 174 podzielić na te, których otoczenie leksykalne jest: 1) bardzo szerokie; 2) dość ograniczone. Do pierwszej grupy należy zaliczyć nazwy barw achromatycznych i podstawowych barw widma, a także przymiotniki margas, -a, rudas, -a; zob. tabelę 1, w której odzwierciedlono również umowną klasyfikację oznaczanych realiów. 1 tabela Tematyczne grupy realiów Określający kolor | Zwierzę-| Roślin-| Nieoży-| Gospodarstwo Części Czynności | Działalność | Psychi-| Inne przymiotnik | ta roślinność wione | domowe i ciało ludzkie ludzkie | czne obiekty przyroda | byt | społeczna biały, -a 5(17x) |9(150x) | 6(21x) |23(142x) |8(233x) | 2(2x) | 8(29x) czarny, -a 5(10x) | 1(12x) | 5(31x) | 11(84x) | 3(11x) 1(2x) nė szary, -a 6(26x) 1(4x) 1(8x) czerwony, -a 8(54x) 1(1x) | 5(10x) 2(26x) 1(18x) 1(4x) żółty, -a | 1(10x) | 8(31x) 7(17x) 2(26x) zielony, -ia 1(1x) [48(772x) | 5(17x) |15(102x) 3(5x) niebieski, -a | 2(26x) | 2(9x) 3(5x) 1(2x) 1(1x) pstry, -a | 8(41x) 1(1x) 24(143x) 3(106x) 1(6x) brązowy, -a 3(8x) 2(2x) 1(1x) -- - - Wskazane w tabeli semantyczne grupy realiów można bardziej skonkretyzować za pomocą przykładów: biały, -a: łabędź, -ele, -inėlis, -uže (11 razy), kura (2), koza (1), jastrząb (1), pasparneliai (2); lilia, -ėle, -uke (58), koniczyna, -ėlis, -užis (52), Iinelis, -užis (17), kwiat, -elis (9), lipa, -ele (6), diemedėlis, -užis (4), bez (2), brzózka (1), żyto (1), ausrele, -uze, -uzele (9), kamień, -enélis (5), rosa (3), srebro (2), piasek (1), śnieg (1); stół, -aitis, -elis (60), placek, -ėlis (28), deseczka, -uže, -uzele (17), Žiurstelis, -užėlis (6), koszuleczki (5), bielizna (4), chleb, -užėlė (3), pierzynka (3), podgłówek (3), dorelélis (2), pieniążki (2), pianka piwna (2), odzienie, -uzelis (2), płótno (1), kaptur (1), krzesełko (1), spódnica (1), czepiec (1), papierek (1), rękawek (1), rulonik (1), stołeczek (1), pieluszeczka (1); ręka, -ele, -uze (209), noga, -ele, -yte (9), usteczka (4), główka (4), ramionko (3), oko (2), szyja (1), lycius (1); marelis (1), karczma (1), braciszek, -uzelis (9), dziewczyna, -yte, -uzele (8), córeczka (3), chłopaczek (2), mateczka, -uzele (2), teściowa (2), przyjaciółka (2), gudas (1); czarny, -a: koń, -elis czarnogrzywy kruk kura źrebaczek jagoda, -elė, -užė, -užėlė błotko błoto, -elis, -užėlis chmurka ścieżka ziemia statek, -elis, -užis, -užėlis czapeczka, -užė chleb kaptur, -ėlis piwko kiełbasa czerpak piwo trzewiczek stolik stołeczek oczko, -ytėlė, -užėlė ręka, -elė głowa czarnobrewa szary, -a: kaczuszka gołąb, -ėlis, -užis owieczka, -užėlė pszczółka wilk 175 (3), (2), (2), (2), (1); (12); (14), (12), (3), (1), (1); (55), (17), (3), (2), (1), (1), (1), (1), (1), (1), (1); (8), (2), (1), (2); (10), (7), (6), (1), (1), Zasinas (1); kamyczek (4); sermėgėlė (8); czerwony, -a: jabłko, -€lis, -užis róża jagódka kwiatek (23), bijiinélis lilio (11), pagiruziai (8), wiśnia złoto (7), deseczka (1), jedwabik, (1), -uzis pętelka, (2), -uzé miodzik (1); wino (1); twarzyczka, (3), -elis, -uzelis główka dziewczątko (3), krastelis żółty, -a: (2), karosélis(10); (1), kwiatuszek (1); orzeszek, -uZis kwiateczek (25), lilii lencik, (1); -uzis (18); jęczmiennek (4); sverelé ostroga, -uzelé piwo, -utis (6), skrzypeczek (3), (5), (4), (3), (3), (2), (2), (9), (2), Śledzik, -uzis (2), misingužė (1), šiūbelė (1), Spilga (1), woskielek (1); warkoczyk, -uzele (18), włosy, -eliai, -uZiai (8); zielony, -ia: wilga rita, -ele, -uze, (1), -uzele puszcza, -elė, -užė łąka, -elé, (289), -uzé lipa, -elė, -uze, -užėlė (119), listeczek ogródek dąb, -€lis (80), trawnik, -elė chmielik trawa,-elė (47), sad, -elis drzewo, (34), -elis (23), brzoza, -elis, -ytis (20), len, -elis murawa, (17), -elis (15), lawendec- (10), zka gałązka (9), klon, -elis, -uzis (9), piwonia, -€lis jęczmień, (8), -elis (8), (5), (6), (6), (5), (4), (4), żyto, -elis (4), wiśnia, -elé (4), brzozowy las (3), gaj, -elis (3), grabik, uzélis (3), półka (3), wrzecionko (3), bożodrzewik (2), osiczka (2), jawor, -užėlis (2), (czosnku) /aiskelis (2), majeranek (2), paléjus (2), wierzchołeczek (2), oliwa (1), chmielik (1), antvejélé (1), biržtvynėlis (1), griasia (1), kuitelis (1), listowie (1), miételé (1), puronélis (1), sedulelé (1), jagódka (1), wiśniowy sad (1), groch (1), Zolynélis (1); miedź (8), ugorek (5), pagórek (2), pole (1), wodeczka (1); jedwab, -elis, -uzis (7), dzban (8), wieniec, -€lis (7), wino, -elis, -uzis (7), przemoc, -aité (5), mydło (4), kołysanka (3), ściana, -elis (3), rózga, -uze (2), płótno (1), podwórko (1), kuntusélis (1), skira (1), szekelis (1), versenéle (1); murek, užėlis stainele uliczka niebieski, -a: gołąb, -elélis (25), konik (1), chaberek (6), kwiateczek (3); mandieružė (3), Ziuponélis (1), spodnie (1); antakėliai, -užiai (2); dvarelis (1); margas, -a. kurtas, -elis, -uzė (24), genys, -elis, -užis (6), Žuvis, -elė, -uželė (6), gegužė (1), lydekėlė (1), paukštelis (1), zylelė (1), žirgužėlis (3), (1); (1), mėgelkelė (1); (1), skrynia, -elė, -užė, -uželė (75), lova, -elė (14), wygė, -elė (12), karietėlė (6), patalėlis (5), plintelė (5), krėslas, -elis (4), kraselė, -užė (3), perynėlis, -užis (2), stuopuželė (2), sukenkėlė (2), abrūsėlis (1), astuonnyčiai (1), brikelis (1), drobužėlė (1), grabelis (1), jupužėlė (1), krūzas (1), priegalvėlis (1), sienužė (1), stalelis (1), stikliukėlis (1), šniūrelkėlė (1), vainikėlis (1); dvaras, -elis, -užis, uželis (96), karčemėlė, -užė (9), pilaitė (1); gromatėlė (6); rudas, -a: katė, -elė (5), žvirblelis (2), paukštelis (1), sermėgėlė (1), taboka lentelę. 2 lentelė. Spalvų realijų tematinės grupės: Būdvardis ir buitis | Gyvūnija | Augmenija | Negyvoji gamta | Namų apyvoka | Kūno dalys; bėras 1(283x) - - - raibas, 7(120x) 176 (1); oczy (1). Do drugiej — grupy o ograniczonym — środowisku leksykalnym zalicza się przede wszystkim nazwy „mieszanych” kolorów, zob. 2 -a - - . = Juodbéras, -is, 1(82x) - - . sieras, -a - -2(55x) -- Sémas 1(27x) - i - 4 gelsvas, -a -1(11x) --1(5x) palšas 1(12x) - - - > raimas, -a 3(10x) 2 J = 7 szirmas 2(7x) - -šyvas 1(4x) - - . = gniady -1(1x) --1(2x) siwy 1(3x) - - . . rudy -1(1x) -1(1x) niebieski - - - 1(2x) siwy 3 1(1x) - - srebrzysta - 1(1x) - - - błękitna -- - -1(1x) Przymiotniki oznaczające barwę z drugiej grupy określają głównie sierść zwierząt lub pióra ptaków: gniady, czarnogniady, -is, -ėlis, -užis, -užėlis, siwy: (koń, -elis, -užis, -uzelis), por. : O i przyszli młodzi szwagierkowie, a wyprowadzili gniadego koniuszeńka, gniadego Zirguzj JSD I 592. O i przyjechał młody chłopiec na karym koniku, 0 i przywiązał karego konika do gałązki oliwnej ISD I 450. Siwy koń, siwy, a ja nieuczciwy JSD II 919, 1099. 177 szpakowaty (Konik, zajączek), por. : Im bardziej szpakowaty, tym piękniejszy, to twój konik JSD 1198. Ustrzeliłem, ustrzeliłem szpakowatego zajączka, ustrzeliłem JSD II 1040. siwy, dereszowaty (byk, -ek), por.: gdy on orał O małe pole, ryczały woły, drżała ziemia Ziemia JSD 1419. Oracza woły ryczą, ne koniki JSD 1357. czarna, siwa (-świnia, -ka), por. : Włóż buty z uprzężą, wypędź czarne świnie JSD II 848. Do domu, do domu, bezwstydni swaci: Siwa świnka już młóci JSD 1 571. pstry, -a, nakrapiany, -a (: części ir jų ciała ptaków), por. : W į każdym kąciku pstra kukułeczka rano i wieczorem kukała JSD 1432. Tańcz, młoda panno, aż do pstrych kogucików JSD 11 771. Ei Zaliuoj Zaliuoj zielony gaj, pełen pstrych ptaszków JSD II 857. O na piórkach, na pstrych skrzydełkach byłaby leśna kukułeczka JSD 11 826. O przyleciał, przyleciał szary sokolik na į łąkę, spodobała mu się szara kukułeczka na łączce ISD 11 1056. Posypią się z szarej kukułeczki pióreczka JSD 11 1084. Iš A. Z zapisanych przez Juškę pieśni weselnych widać, przy jakich określanych rzeczownikach używane są przymiotniki nazywające dane kolory i ir które z nich występują najczęściej, tj. uwidaczniają się najbardziej charakterystyczne pary leksykalno-semantyczne. Semantyczną charakterystykę wyobrażenia koloru poszerzają poboczne (przenośne) znaczenia niektórych przymiotników, por.: margas, „piękny, wspaniały”: -a nusišluosiu margą dvarelį, Aš nusimazgosiu baltai stalelį JSD 1 412. O jis priėjo, jis privandravojo margąją karčemėlę JSD 1 192. Ir nuėjo mano miela į margą pilaitę JSD II 1012. baltas, -a, raudonas, „piękny”: -a Tai aš paspėsiu Žlugtelį skalbti ir kas dienelę balta vaikščioti ISD 159. Czyż nie jestem biały, czyż nie jestem czerwony, czyż nie są piękne policzki JSD I 47. juodas, -a „pracowity“: Wybrał sobie jedną dziewczynę w lichych ubrankach do czarnych rączek ir JSD 1 232 ir tamże Z drugiej strony, analizując obraz koloru, należy zwrócić uwagę na częste w języku folkloru przypadki desemantyzacji znaczenia, gdy przymiotnik oznaczający kolor z przydawki staje się niekreującym obrazu „stałym epitetem“, uwydatniającym cechy tradycyjnej poetyckiej symboliki pieśni ludowych. Dotyczy to szczególnie typowych folklorystycznych połączeń wyrazowych, w których kolor staje się nieodłączną częścią poetyckiego obrazu, motywu, por. ba/tas dobilélis (bernelis- ), balta lelijėlė (mergelė- ), juodas purvynélis, juodas laivelis (sunkus gyvenimas), martelės pavirtimas raiba gegele, pilka antele (išėjimas gyventi pas anytą) i in. Częste są poetyckie obrazy pieśni weselnych związane z motywem Ža/ių rūtų (przywiązanie konia do ogródka ruty, jego M. T. 1983: Il zdeptanie, i zatopienie wianka itp.). LITERATURA I ŹRÓDŁA Ademollo Gagliano lituano mžrgase suoi sinonimi. — Indogermanische Badania 88, 234—256. Ademollo Gagliano M. T. 1984: Il litewski mdrgas e i jego synonimy (Ciąg dalszy). — Indogermanische Forschungen 89, 196–212. 178 BsR 1926: Wszędzie zebrane iš litewskie lamenty su D-ra J. Przedmowa Basanavičiusa (Z „Narodu litewskiego”), Wilno: Drukarnia „Rucho“. DZ; Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii 1993. Naukowych, JSD 1955: Litewskie pieśni weselne zapisane Antanasa wydane ir przez Juškę Jona Juškę 1—2, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej. (W tekście artykułu po skrócie JSD cyfra rzymska oznacza tom, a cyfry arabskie numer pieśni). — LKŽ IV: Słownik języka litewskiego 4, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1957. Nevskaja L. 1984: Hesckas JI.II. JIut. margas (ceMaHTHYECKHE CBS3M IIOCTOSHHOTO BIIMTETA). —Językoznawstwo słowiańskie i bałkańskie: język w aspekcie etnokulturowym, Moskwa: Hayka, Niemi A. R. 135-146. 1996: Antanas ir Jonas Juškevičius. —Pisma lituanistyczne. : Studia porównawcze pieśni, Wilno: Džiugas, 141-146. NS 1911: Lietuvių dainos ir giesmės Siaur-rytinéje Lietuvoje Dr. A.R. Niemi ir kun. A. Sabaliausko surinktos. Annales Academiae scientiarum Fennicae. Ser.B. Tom VI. Sarapik V. 1994: Valge ja must. —Keel ja kirjandus 11, 641-649; 12, 713-717. UŻYCIE OKREŚLEŃ BARW W „LIETUVISKOS SVOTBINES DAINOS” („LITEWSKIE PIEŚNI WESELNE®) A. JUSKI Podsumowanie W litewskich pieśniach ludowych stosunkowo często występują określenia barw, których kontekst semantyczny można ustalić na podstawie danych nieformalnych. W pieśniach weselnych zapisanych przez A. Juskę poświadczonych jest 2856 grup wyrazowych zawierających przymiotniki określające barwy. Określenia te wyrażone są przez 26 przymiotników. Najczęściej powtarzają się leksemy, por.: : Zielony, -a, biały, -a, pstry, -a. W niniejszym artykule podjęto próbę zbadania leksykalno-semantycznych relacji między określeniami barw a realiami, które są przez nie określane. Analiza pokazuje, że w bardzo szerokim otoczeniu leksykalnym używane są określenia barw spektrum achromatycznego (baltas, juodas, pilkas), względnie najważniejszych barw widmowych (raudonas, geltonas, žalias, mėlynas), a także przymiotniki margas, -a, rudas, -a. W ograniczonym otoczeniu leksykalnym występują określenia „barw mieszanych”, które w większości oznaczają umaszczenie bydła lub barwę upierzenia ptaków. W analizie nazw kolorów jako środka obrazowości uwzględnia się znaczenia konotacyjne (znaczenia przenośne), a także częste w poezji ludowej przypadki desemantyzacji znaczenia słowa, gdy przymiotnik oznaczający kolor nie jest już środkiem obrazowości, ponieważ przekształcił się w stały epitet — specyficzne zjawisko w poetyce pieśni ludowych. 179