Šnekamosios kalbos ir emocinės-ekspresinės leksikos apibūdinimo problemos

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA XLII (2000) Violeta ČERNIUTĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno PROBLEMY CHARAKTERYSTYKI JĘZYKA MÓWIONEGO I LEKSYKI EMOCJONALNO-EKSPRESYWNEJ 1. Leksyce konotowanej przeciwstawiają się słowa stylistycznie neutralne, nieprzekazujące żadnych dodatkowych informacji, używane we wszystkich stylach języka. Ji dzieli się na funkcjonalną oraz į emocjonalno-eksprir esywną leksykę, informującą o emocjach pozytywnych lub negatywnych. Do leksyki funkcjonalnej, mającej konkretny zakres użycia, zalicza się słowa lub połączenia wyrazowe o zabarwieniu języka mówionego i książkowym'. Należy powiedzieć, że różnorodność oznaczeń stylistycznie konotowanej leksyki spotykanych w słownikach wynika z tego, że język nie tworzy bardzo ścisłego systemu stylistycznego, a ponadto system stylistyczny języka litewskiego jest mało zbadany (Župerka 1977: 68). Problem ten podnosili J. Pikčilingis (1975: 10—11) i inni językoznawcy. W niniejszym artykule analizuje się sposób przedstawienia języka mówionego i leksyki emocjonalno-ekspresywnej w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (dalej —DZ), a także rozważa się, jak leksyka ta mogłaby być przedstawiana w przygotowywanym „Słowniku ogólnego języka litewskiego” (dalej —BZ). W założeniach i zasadach opracowywania tego ostatniego słownika stwierdza się, że publikacja ta odzwierciedla obecnie funkcjonującą normatywną leksykę ogólnego języka litewskiego (Podstawy 1998). 2. Adnotacja pot. oznaczająca leksykę potoczną, w porównaniu z emocjonalno-ekspresywną, DZ. tworzy najliczniejszą grupę wyrazów. Według komputerowej wersji „Słownika współczesnego języka litewskiego” (dalej — DZ (k)) znaleziono 2527 takich wyrazów Ponieważ w DZ charakterystyka skrótu pot. we wstępie jest nieinformacyjna — „wyraz języka potocznego” (DŽ;; XIV), dlatego to, jakie wyrazy uważa się za leksykę potoczną, można zobaczyć na podstawie podanych przykładów. Adnotację pot. mają wyrazy, np. gleiza® pot. „ten, kto maże, brudas”; glėizoti“ pot. „mazać, brudzić” oraz utworzone od niego za pomocą przedrostków derywaty apgléizoti, isgléizoti, sugléizoti o tym samym znaczeniu, a także glėza, glėzoti, mające analogiczne znaczenia, natomiast terlénti | Autorka niniejszego artykułu opiera się na stylistycznej dyferencjacji słownika J. Pikčilingisa. Leksyka książkowa i dialektyzmy nie są omawiane w artykule. * Liczba wszystkich słów oznaczanych określonymi kwalifikatorami w artykule jest podawana według DZ(k). 3 Problem doboru słów nie jest w artykule omawiana, jednak jest aktualna i wymaga rozwiązania. * W artykule nie podano wariantów akcentowych. 160 „mazać, brudzić, smarować”, a także w ta tym samym znaczeniu feflinti, terlioti, terlyti, termėnti — ir używane są przedrostkowe derywaty tych słów DŽ, uznawane za stylistycznie neutralne. Słowa grabaila pot. „niezręczny człowiek- -ė ”; grabūlius, pot. „kto grzebie, obszarpaniec“ są opatrzone su kwalifikatorem pot., jednak grabalinėti „grzebać, dotykać“ ma ir analogiczne znaczenie grabaliėti; grabinėti, graboti ju oraz używane z nimi derywaty przedrostkowe DZ, uważa się za stylistycznie neutralne. W odniesieniu do języka potocznego konotowane słowa klūika pot. 1. „chuda, mizerna klacz“; 2. „półgłupi człowiek, dziwak“; kluikinti pot. „chodzić bez celu, gapić się“; klūikis, -ė pot. „kluika, klaikšis“ oraz w ta tym samym znaczeniu kluikšas, -ė; kluikšis, -ė, także kluikti pot. „głupieć, tracić rozum“; kvanka pot. „ciamajda, gapia“; kvankinti pot. „kvanklinti” przy adekwatnym znaczeniu kvanklinėti; kvanklinti, jednakże kvaiša pot. „vėpla, žiopla”; kvaišys, pot. -ė „kvaiša, žioplys” są charakteryzowane pod względem emocjonalno-ekspresywnym. Do słów języka potocznego zalicza się lepšėti pot. „stawać się lepšius, mięknąć” oraz używany w tym samym znaczeniu derywat przedrostkowy sulepšėti, a także lėpšis, -ė pot. „nierób, mięczak” itp. Kwalifikator pot. DZ zaznaczone są słowa marmūkas pot. 1. „człowiek mówiący szybko i niewyraźnie“; 2. „gaduła“; marmalas pot. 1. „błotniste miejsce, grzęzawisko“; 2. „kiepskie jedzenie, napój; 3. „ten, kto mówi szybko i niewyraźnie“ oraz 4. „gaduła, papla“; marmaliéné pot. „kiepsko przyrządzona zupa“; marmalyné pot. 1. „błotnisko”; 2. „grzęzawisko, bagno”; marmalyti pot. 1. „wrzeć, kipieć”; 2. „nieudolnie mieszać”, także formy przedrostkowe primarmalyti pot. 1. „dużo nawarzyć, nagotować”; 2. „dużo nalać”; sumarmalyti pot. „wlać, wymieszać” itp. Marmaliūoti w znaczeniu „tonąć, spadać” (a także w innych znaczeniach) podawane jest bez kwalifikatora, natomiast primarmaliūoti w znaczeniu „tonąć”, a także w znaczeniu 2. „dużo wlać” ma kwalifikator pot. Nugrūbnagis, -ė pot. „ktoś o zgrubiałych rękach, człowiek niezdarny, sugrubnagis”; sugrūbnagis, -ė pot. „ktoś o zgrubiałych, zesztywniałych palcach, człowiek niezdarny” są uznawane za nacechowane w odniesieniu do języka potocznego, natomiast atgrub(a)nagis, -ė lekcew. „ktoś o zgrubiałych paznokciach, pracuje źle i powoli, często coś wypuszcza z rąk, sugrubnagis”, jak widzimy, ma kwalifikator lekcew., zatem to ostatnie słowo jest charakteryzowane pod względem emocjonalno-ekspresywnym. Ponadto należy zwrócić uwagę na różnice w definicjach ostatnich słów (ręce, palce, paznokcie). Do nazywania człowieka niegodziwego, złoczyńcy używa się słów nelabasis, -0ji, nevidonas, -ė, vėlnias itd., uznawanych za słowa języka potocznego; gyvatė podawane jest z kwalifikatorem wulg., natomiast bjaurybė uznaje się za nienacechowane. Można by podać więcej takich przykładów. W tabeli 1 można porównać, jak DZ, LKZ i SZ opisują słowa DZ oznaczone kwalifikatorem pot. 161 Tabela 1 DZ, uznawane za słownictwo potoczne Charakterystyka stylistyczna DZ, LKZ gleiza SZ kwalifikbe atora be kwalifikatora dial. gléizoti pot. be kwalifikatora dial. kvanka pot. be oznaczenia dial. lepis, -ė pogard. pogard. be oznaczenia marmolada 2. „lichy pogard. be oznacze23 nia jadło, napitek”; 5 i ai nk. be oznaczenia — 3. „który szybko, me niewyraźnie mówi“; be oznaczebe nia, oznaczenia dial. 4. „gaduła, trajkot“ sugrubnagis, -é be oznaczenia be oznaczenia posp. Oznaczenie pot. DŽ, charakteryzowane są słowa o bardzo różnorodnych odcieniach stylistycznych. Porównajmy przykłady języka potocznego podane na s. 1—2 tego artykułu z niżej wymienionymi słowami, DŽ, również opatrzonymi oznaczeniem Snek., np.: adata pot. 3. „zastrzyk, wstrzyknięcie, iniekcja“; 2. herbatka pot. „Zebranie su przy ucztach, uczta“; balsas 7. pot. „karta do głosowania, biuletyn“; bėgis pot. 4. „bieg pojazdu“; centimetras 2. pot. „linijka lub taśma z podziałką centymetrową“; centras pot. 5. „napastnik środkowy- “; daktaras, -ė 2. pot. „lekarz“; doktorat pot. 1. „zawód lekarza, leczenie”; 2. „bycie doktorem nauk lub lekarzem”; opary pot. „czad”; ekspres pot. „pociąg pospieszny, autobus”; czwórka pot. „autobus, trolejbus itp. oznaczony numerem trasy cztery” ; delegacja służbowa 2. pot. „pismo delegujące”; lašai pot. „Środki przeczyszczające”; lud 3. pot. „Ludzie”; moda 2. pot. „przyzwyczajenie, skłonność- ”; > W tej i innych tabelach myślnik oznacza, że wyraz lub podane znaczenie nie są uwzględnione. 162 1 metr 3. pot. „metr sześcienny”; 2. nerwy pot. „stan psychiczny”; piątka pot. „banknot o nominale pięciu jednostek monetarnych“; pierwszy raz pot. „pierwszy raz, siara“; papier 2. pot. „oficjalne pismo, dokument“; procenty pot. „odsetki“; publika pot. 2. „Ludzie, społeczeństwo”; 2. pielęgniarka pot. „pielęgniarka medyczna8. ”; punkt pot. „odbiornik radiowy przewodowego radia”; średnia pot. „szkoła średnia”; trawa, pot. „zioła ir lecznicze” pot. Przedstawione przykłady pokazują: a) kwalifikator pot. DŽ obejmuje zarówno słowa mające zabarwienie emocjonalno-ekspresywne, np. sugrūbnagis, -ė, jak i słowa nieekspresywne ani obrazowe, np. bėgis; b) występują niejednolitości w stylistycznej ocenie słów o analogicznych znaczeniach, np.: marmaliūoti w znaczeniu „tonąć, spadać” uznaje się za niekonotacyjne, jednak primarmaliūoti w tym samym znaczeniu ta ma kwalifikator pot. ; c) słownik podaje niepełną charakterystykę stylistyczną słów: w wielu przypadkach nie wskazano zabarwienia emocjonalno-ekspresywnego, np.: lepšėti, sulepšėti, lėpšis, -ė mają wyraźnie pejoratywne zabarwienie, jednak w DZ scharakteryzowano je jedynie pod względem funkcjonalnym itp. Aby uniknąć niekonsekwencji w stylistycznej charakterystyce słów i nie przeciążać słownika kwalifikatorami, skrótem pot. BŽ mogłyby oznaczać słowa lub ich znaczenia pozbawione zabarwienia emocjonalno-ekspresywnego. Np.: numirėlis*, -ė pot. „zmarły człowiek”; žėlės pot. 1. „zioła lecznicze”; 2.“ „narkotyki” itd. 2.1. Do peryferii języka potocznego należy zaliczyć słowa z języka dziecięcego, których czasami używają również dorośli. Np.: ciūckis* „pies (w języku dziecięcym)”; dėdė 2. pot. „każdy starszy mężczyzna (zwykle w języku dziecięcym)”; kūzė*, kūzis* „koń (w języku dziecięcym)”; ciotka 2. pot. „każda starsza kobieta dla każdego dziecka” itp. Aby uniknąć oczywistej niesystematyczności, może należałoby podobne słownictwo w BZ podawać tylko z kwalifikatorem pot., bez ponownego sprawdzania, czy jest to słowo używane w języku dziecięcym. BŽ nie powinien ignorować powszechnie używanego słowa pożegnalnego „Aatia”, którego nie podaje nawet LKZ. 2.2. Do peryferii języka potocznego należą słowa używane w folklorze, w DZ oznaczane skrótami d. i flk. Stosowanie tych kwalifikatorów w litewskich słownikach języka jest tradycyjne, por. DZ, DZ, LKŽ. Haseł określanych skrótem d. jest 16, np.: čiulbuonėlis, -ė d. „ten, kto ćwierka”; čiulbūtis, -ė d. „ten, który śpiewa, śpiewak“; pūronėlis, -ė d. „apy- * Tutaj i dalej gwiazdka oznacza, że słowo jest skrótem używanym w mowie. DZ, nieoznaczone. y Trójkąt oznacza, że to znaczenie nie jest podane w DZ. 163 nio ar przydomek maku“; 2 raitėlis d. „jeździec“; raitojélis d. „jeździec chłopiec, jeździec- “; jeździk d. „jeździec“; jeździec d. „jeździk“ ir itd. Be to, zazma d. używane do wskazania, że zdanie należy do pieśni ludowej, np. laivas fk. 2. „łódź, łódź wiosłowa“: Będę pracować ~q, żółtą ~q (d.); nékti 1 flk. 3. „więdną- ~o ć“: ruta, ~0 mięta, ~o liliątko (d.) ir pan. Skrótem flk. zaznaczonych słów 26, jest np. biały, -a 4. fi. „dobry, miły, drogi”; bégiinas, 2 -¢ 2. flk. „posłaniec”; eidininkas, -¢ 2. flk. „szybki koń, koń wyścigowy“; lotnik, -ė 2. flk. „ten, kto biegnie, leci, fruwa“; pakloja 2. flk. ,,posłanie, pościel“; ragūotasis flk. „diabeł“; 1 raguétis 3. flk. „diabeł“; 2 ithas, flk. -a „daleki, równy“; vagavarys flk. „oracz“ i ir in. Powstaje pytanie, dlaczego ragūotasis, 1 ragūotis nie są uważane za eufemizmy. Lud mówi: „Diabła diabłem nie nazywaj, lecz raguočiū, kipšu lub jeszcze inaczej“ (LKŽ XI: 42). Nawiasem mówiąc, słowa używane na określenie diabła: piktasis oraz 1 skeltanagis DZ, już są zaliczane do leksyki eufemicznej. Folklor, który dzieli się na pieśniowy, narracyjny i drobny, jest częścią folkloru. Jednak zagadki, przysłowia i inna ustna twórczość ludowa DZ nie mają odrębnych skrótów. Można by zrezygnować z oznaczenia BZ d., a słowa pieśni ludowych zdania oznaczać skrótem flk. ar 3. Do oznaczania leksyki emocjonalno-ekspresywnej DŽ używane są skróty euf., fam., iron., juok., malon., menk., mzb., niek., vulg. Najpierw omówimy słowa charakteryzowane tym ostatnim oznaczeniem. 3.1. Oznaczenie vulg. oznaczono 5 słów. To idiota, -ka 2. wulg. „głupiec- ”; cycek wulg. 1. „pierś”; 2. „sutka”; 3.,,smoczek®; ropucha 2. wulg. „nicpoń, paskudnik”; ropuchowisko 2. wulg. „brzydka rzecz” i ropuchować wulg. 1. „nazywać ropuchą, przeklinać”; 2. „człapać (zazwyczaj tam, gdzie nie trzeba)”. Porównajmy, jak te słowa są oceniane stylistycznie w innych źródłach. Tabela 2 DZ; uważane za wulgaryzmy Charakterystyka stylistyczna DZ, LKZ SZ idiotas, -¢ 2. „głupiec“ bez oznaczenia bez oznaczenia bez oznaczenia papas pot. bez oznaczenia > ropucha 2. „nierób, wulg.“ (przeklinając) — paskuda“ ropucharnia 2. „obrzydliwa rzecz“ niec. — ropuchować pot. niec. — 164 Wulgarną leksyką nazywa się szorstkie, prostackie słowa i wyrażenia, ir używane do określania narządów płciowych oraz procesów fizjologicznych itp. ir nazwać. W szerokim znaczeniu do wulgaryzmów zalicza się bardziej dosadne słowa o znaczeniu pogardliwym, np. zamiast słowa burna ‘usta’ — — žabtai, zamiast tuščiai kalbėti ‘mówić na — próżno’ — pliauksti, pliurpti, taūkšti, taūzyti, ir zaūnyti itp. (LKE: 713). We wskazanych znaczeniach słowa pliaūkšti, pliurpti, taūkšti, taūzyti DZ uznaje się za słowa języka potocznego, zaūnyti opatrzone jest kwalifikatorem menk., žabtai ma O skrót niek. DZ, skrótem vulg. Oznaczone słowa oraz odpowiednie znaczenia, z wyjątkiem słowa papas, należą do szerzej rozumianej warstwy leksyki wulgarnej. Nie jest jednak jasne, dlaczego używane na określenie łajdaka słowa, na przykład gyvatė, šūnsnukis, w tym samym słowniku mają kwalifikator niek., vėlnias uznaje się za słowo języka potocznego, t. y. a słów tych nie zalicza się do leksyki wulgarnej. W korpusie VDU, który odzwierciedla autentyczny pisany język litewski, możemy znaleźć niemało słów mających rdzenie miž-, pap-, šik-, šūdir i in. BŽ powinien podjąć decyzję: nadal ignorować tę warstwę leksyki czy też (por. słowniki Oxford, Petit Robert, Thėsaurus Larousse i in.) ją uwzględnić. 3.2. Do wskazania przekleństw i słów przekleństw w DŽ zastosowano następujące określenia’: | 1. „słowo przekleństwa”, np. perkūnas 3.; 2. „przekleństwo”, np. Kad tu ~stum! (przekleństwo) (hasło; dalej — až) —išpūsti 1. ), O kad tu ~égtum! (przekleństwo) (az —prasmegti), Kad tave kur ~ai! (przekleństwo) (aż wilk); — 3. „takie przekleństwo““, np., Żebyś ~ł! (takie przekleństwo) (aż —wybuchnąć 2.), Żebyś ~ł! (takie przekleństwo) (aż —wściec się 2.), Niech cię p~! (takie przekleństwo) (aż — równina 2.); 4. „przeklinając“, np., cemerys 2. „czart, diabeł (jako przekleństwo)®; 5. „i jako przekleństwo®, np. żmija 2. „sprytny, przebiegły człowiek (także jako przekleństwo)"; 6. „przeklinający“- “, np. kolec 2. „koniec, diabeł (jako przekleństwo)®; 7. „łagodne przekleństwo®, np. Galas Zino (łagodne przekleństwo, wypowiadane przy wątpieniu, niewiedzy czegoś) (az —galas), Niech cię zające pokłują! (łagodne przekleństwo) (az — zając, -ė 1.) ir itp. Podane przykłady pokazują różnorodność oznaczania tego słownictwa. Nie jest jasne, czym uzasadnione jest uznawanie jednych wyrażeń za przekleństwa, por. Galas žino (az —galas) i tym podobne, a innych, por., Eik po galais! (až —galas), za nieuznawanie ich za takie i tym podobne. W celu wskazania przekleństw i słów przekleństw w BŽ należałoby systematycznie po wyrazie lub jego znaczeniu, po podaniu konkretnego przykładu, umieszczać dopisek (przekleństwo). 3.3. Jak wspomniano, część słownictwa emocjonalno-ekspresywnego w DŽ jest oznaczana skrótem šnek., a część podawana jako stylistycznie neutralna. Niekonotatywnymi lai- ® Wymienione charakterystyki nie oznaczają, że w DŽ nie stosuje się również innych sposobów prezentowania przekleństw lub słów przekleństw. 165 gadatliwa gaduła 1. „nieprzyzwoita mowa, paplanie“; 2. „ten, kto gada głupstwa“; blevyzgoti „mówić nieprzyzwoicie, paplać, pleść“; paplanina 1. „pusta mowa, paplanina, bzdury“; 2. „ten, kto dużo mówi, paple, ćwierka“; papla, „ten, kto dużo -ė mówi, paplanina“: ćwierkaczka „kto ćwierka, kłóci się“; dabišius, -ė „ten, kto lubi się stroić, upiększać, przyozdabiać, strojniś“; -ė galvažudys, „zabójca człowieka, morderca“; kėkšė „rozwiązła kobieta, ladacznica“; lapė 2. „człowiek sprytny, przebiegły, umiejący się przypochlebiać“; malkis, „głupiec, -ė gamoń, ignorant“; paleist(a)burnis, „ten, kto -ė brzydko mówi, bredzi“; paleist(a)liežūvis, „ten, kto mówi bzdury, papla“; paleistūvis, -¢ „hulaka, rozpustnik“ itp. -ė ir Znaczna część tego słownictwa DZ, LKZ ir SZ jest również uważana za stylistycznie neutralną. Należy powiedzieć, że nierzadko określone przyrostki, końcówki i przedrostki mogą nadawać wyrazom negatywne znaczenie. O 200 rzeczownikach, przyrostka +-ėlis, -ė formacji, Dż, uważa się za stylistycznie neutralne. Np.: apdribėlis, -ė „ktoś obwisły, niezdarny”; apsigimėlis, „ktoś, kto -ė z natury iš ma fizyczne su lub ar psychiczne ułomności- ”; išdvėsėlis, -ė „ktoś bez ducha, słaby, pozbawiony sił”; išglėbėlis, -ė „ktoś zwiotczały, rozlazły” itd. „Nazwy posiadaczy cechy czasownikowej z przyrostkiem -ėlis, -ė zazwyczaj oznaczają osoby i mają znaczenie pejoratywne [...]” (DLKG: 105). Kilka formacji z tym przyrostkiem. nie ma negatywnego zabarwienia, por.: numirėlis, -ė „zmarły człowiek”, nusikaltėlis, -ė „ktoś, kto popełnił przestępstwo”, pabėgėlis, -ė „ktoś, kto uciekł, opuścił swoje miejsce, kraj” itd. ir Większość rzeczowników utworzonych za pomocą przyrostków -alas, -alius, -eklis, -ena, -yné, -la, -lys, -na, -ūnas itd., oznaczających nazwy czynności lub osoby, ma znaczenie pejoratywne (DLKG: 106-111). Przyjrzyjmy się, jak derywaty z tymi przyrostkami są definiowane w DZ, np.: giedalas „kiepskie śpiewanie”; taiskalas, pot. 1. „mowa o niczym, paplanina- ®; 2. ktoś, kto gada bzdury, gaduła”; karkalius, -ė „ten, kto kracze; ten, kto charcząc, kracze”; Zabalius, -ė „ten, kto słabo widzi, ślepiec, krótkowidz”; murmėklis, -ė 1. „kto mruczy, mówi niewyraźnie i szybko“; 2. pot. „co oznacza niezadowolenie, przemawia przeciwko“; jęczek, -czka 1. „kto jęczy, wzdycha- “; 2. pot. „kto niewyraźnie wymawia słowa“; dusznik „kto ma duszność, dyszy“; ćwierkacz 2. „kto ćwierka, krzyczy, wrzaskun“ i in. Jak widzimy, część tych derywatów uważa się za nekonotatywne, np.: čirškynė 2.: dūsena, druga część charakteryzowana jest pod względem funkcjonalnym, np.: murmėklis, -¢ 2.; taūškalas, jednakże nie wskazano znaczeń pejoratywnych. W DLKG (112-113) stwierdza się, że derywaty z końcówkami -a(-ia) itp. pejoratywnie oznaczają osoby i są rzeczownikami rodzaju wspólnego. Jednakże dilba 1. „ten, kto patrzy spode łba, ponuro, ponurak“; 2. „duży, niezręczny, niezdarny człowiek“ I inne derywaty z końcówkami w DŽ, uważane za stylistycznie neutralne. Pewnego odcienia stylistycznego słowu często mogą nadać przedrostki, np. nukalbėti 1. „powiedzieć coś głupiego“ (w DZ, nie ma żadnych kwalifikatorów stylistycznych) itd. 3.4. Skrótów nick. zaznaczyć 99 słów. Np.: atėjūnas, -ė nick. „niepożądany przybłęda, włóczęgaTM (przybłęda, -y „ten, kto się przybłąkał” — bez oznaczenia); „avigalvis, -ė niek., tęp||||, gapcio, półgłówek”; Išgama, niek. „zwyrodnialec, degenerat”; iSpera 2. nick. „nic niewarte stworzenie“; kaitalyné 166 2. niek., wzajemne zamienianie się“; marmiizé niek. „twarz, usta“ (snūkis w analogicznym znaczeniu ma kwalifikator 3. pogard.); migis niek. „zaścielone łóżko; rozrzucone, brudne posłanie“; podlizywać się, służalczo nadskakiwać niek. „być lizusem“; lizus, -ė pejor. „pochlebca“, jednakże palaižūnas, -ė „pochlebca, lizus“ ma oznaczenie pejor. (hasła padlaiZiinas -ė nie podaje się w DZ). Słowa pakalikas, pejor., oznaczają znaczenie -ė pogardliwe. „pochlebca“ (pataikūnas, „ten, kto -ė schlebia, stara się przypodobać“ jest uznawany za stylistycznie neutralny); plėrza pejor. „osoba ociężała, niezgrabna“, jednakże słowa dribšas, -ė, drimba o analogicznym znaczeniu charakteryzuje się skrótem pejor., natomiast sudribėlis 0 uznaje się za -ė niekonotatywny. Oczywiste pomieszanie. Czyżby marmūzė miała silniejszy stopień negatywny w porównaniu ze słowem snūkis? Czym umotywować różne oznaczenie słów plėrza i sudribėlis, -ė? W tabeli 3 można porównać, jak inne źródła oceniają leksykę DZ określaną jako pogardliwa. Tabela 3 DF, oznaczane kwalifikatorem niek. Charakterystyka stylistyczna DZ, LKZ SZ avigalvis, -¢ niek. nikt. pot. wyrzutek bez zaświadczenia bez zaświadczenia bez zaświadczenia gęba nikt. nikt. nikt. lizus, -ka pogard. pogard. nikt. gęba nikt. pogard. tarm., pogard. 3.5. O zróżnicowanej ocenie stylistycznej świadczą również słowa określane jako pogardliwe, których jest 496. Np.: apūkėlis, -ė 2. pogard. „ktoś nieuważny“ (jednak 1. „ktoś niedowidzący“ —bez oznaczenia); baltarankis, -ė 2. pogard. „ktoś, kto nie pracuje, unika pracy fizycznej“; bliauti 2. pogard. „głośno płakać“, 3. pejor. „brzydko śpiewać“ (Zliumbti „płakać głosem“ ma kwalifikator pot.); cypyné 2. pejor. „ktoś, kto popiskuje, krzyczy- “, jednak cyplys, -ė „ktoś, kto ciągle popiskuje, płacze, piszczy“ uważa się za stylistycznie neutralne. W znaczeniu pejoratywnym DZ opisuje się słowa dribsas, -¢ pejor. „ktoś, kto się roztył, niezgrabny“; drimba w tym samym znaczeniu; gvéra pejor. „ktoś rozmamłany, gapowaty”, jednak gvérauti n.. 1. „gapić się, patrzeć bezmyślnie” (i inne znaczenia); gvérinti n. „chodzić jak gvérai, gapić się” ma skrót n., O isgverélis, -¢ 1. „ktoś rozmamłany, rozklekotany”; 2. „fajtłapa, niedbaluch” —bez oznaczenia. Pejoratywnie charakteryzują słowa karštakošis, -ė n. „człowiek o gorącym temperamencie, porywczy”; głuptas, pot. „niezdara, gapciocha”; głupiec, -czyni o analogicznym znaczeniu itp., jednak kvaišas, -a „głupi, niezgrabny” DŽ, podawany jest bez kwalifikatora. 167 Choleryk, -czka 2. pot. „porywczy, narwaniec- ”; flegmatyk, -czka 2. pot. „niezguła, ciamajda, oferma, niezdara” są oznaczane skrótem pot., melancholik, -czka 3. „człowiek wrażliwy na wszystko, powolny i smutny, przygnębiony, strapiony, posępny” — bez kwalifikatora, natomiast sangwinik, -czka 2. pot. „wesołek, zuch, człowiek otwarty” uważany jest za słowo języka potocznego. Porównajmy stylistyczną charakterystykę leksyki pejoratywnej w innych źródłach. Tabela 4. Charakterystyka stylistyczna Oznaczenie w DŽ4 hasła DZ, LKZ SZ baltarankis, -ė 2. „ten, kto nie pracuje, pogardl. pogardl. pot. unika pracy fizycznej” bliauti 2. „głośno płakać” pogardl. nieważny, -a nieważny, -a niezdara, niedorajda niezdara, niedorajda bez zaświadczenia porywczy, -a, narwaniec, narwanica nieważny, -a nieważny, -a snukis 3. „usta, twarz“ wulg. pogard. lekcew. Przykłady przedstawione w tabelach 3–10 i 4 pokazują, że oznaczanie odcieni pogardliwego i lekceważącego jest eklektyczne. Powstaje pytanie, czy osoba nazwana pašlemėkas (DZ, ma oznaczenie pogard.), powinna obrazić się mniej niż osoba nazwana gyvatė (ma oznaczenie lekcew.)? Czy słowa gvėrauti, marmiizé, oznaczone skrótem lekcew., wyrażają większy stopień lekceważenia niż słowa gvėra, snūkis, mające oznaczenie pogard. itp. O oznaczeniach pogard. i pogardl. o stosowaniu bez wyraźniejszych kryteriów pisali oraz wskazywali na trudności w dokładnej ocenie tych odcieni J. Paulauskas (1974: 46-47), K. Vosylytė (1995: 184) i in. Niespójności można byłoby uniknąć, rezygnując z kwalifikatora pogardl., a słowa i ich znaczenia mające odcień pejoratywny oraz pogardliwy oznaczać bardziej uniwersalnym kwalifikatorem pejor. Słowa mające bardzo silny stopień pogardy można byłoby w BZ oznaczać kwalifikatorem wulg., np. šliūndra wulg. „puszczalska, rozpustnica” (DŽ, słowo to oznaczane jest jako mające znaczenie pogardliwe). 3.6. Ironie, których podano 13, oznacza się skrótem iron., np., aristokratas, -ė 2. iron. „kto stroni od prostych ludzi”; devyndarbis, -ė iron. „kto ma, wykonuje wiele prac”; galvėčius 2. iron. „ignorant- ”; grietinėlė 2. iron. „wybrani ludzie”; mokslinčius 2. iron. „kto udaje, że dużo się uczy”; 2 korzyść iron. „geras,” Znaczenia należałoby objaśniać neutralnymi słowami. 168 Zwykle słowa ekspresywno-pieszczotliwe są derywatami utworzonymi za pomocą określonych przyrostków. W DŽ słowa nieprzyrostkowe mama, pūtė, tėtė, tėtis oraz derywat z przyrostkiem deminutywnym pumpuras są określane jako mające ne znaczenie pieszczotliwe. DZ, LKZ ir SZ tété tėtis ir uważa się za familiarne, jednak słowa mama, sésé o analogicznym znaczeniu nie są zaliczane do warstwy leksyki familiarnej. BZ wspomniane słowa, z wyjątkiem pumpuras, mogłyby otrzymać kwalifikator šnek. Nawiasem mówiąc, ar ne częściej małe dziecko nazywa się pipiru, jednak w tym znaczeniu DZ nie podaje tego słowa. Dziecięce słowa kūzė, kuzis (zob. część 2.1 niniejszego artykułu) i in. oznaczono skrótem malon. nieoznaczone, jednak pūtė już charakteryzuje się znaczeniem pieszczotliwym. Słowo 2 mažutėlis, -ė ma kwalifikator malon., natomiast 2 mažylis, -e; 2 mažytis, -ė; 2 mažiūlis, -ė DZ uważa się za stylistycznie neutralne, chociaż wszystkie ich definicje brzmią jednakowo: „małe dziecko“. Jeżeli w DZ wymienione słowa podawane są bez kwalifikatorów, ponieważ charakterystyka stylistyczna została przedstawiona w definicji znaczenia, wtedy nie należałoby skrótem malon. oznaczać słowa 2 mažutėlis, -¢. Słowa wymienione do nazywania małego dziecka mają zarówno znaczenie pieszczotliwe, jak i znaczenie małości. Nawiasem mówiąc, dotyczy to również słowa sesėlė 1. mżb. malon. sesė. Można podać więcej takich przykładów. W BŽ przy opisywaniu rzeczowników deminutywnych można by zrezygnoir wać ze skrótów malon. i mžb. 0 zamiast nich stosować oznaczenie dem. 3.11. Do rozważenia jest sposób przedstawiania leksyki obrazowej. DŽ, do jej oznaczania czasami stosuje się kwalifikator pot., np. bindzinėti pot. „włóczyć się bez pracy”; bindzinti pot. „iść powoli, leniwie, wlec się”; 1 kirsti 8. pot. „robić coś energicznie (iść, jeść, grać, tańczyć, padać itd.)”; mduti 4. pot. „szybko biec, jechać”; šauti 3. pot. „Energicznie iść, biec, lecieć” itp. Czasami wyrazy obrazowe uważa się za stylistycznie neutralne, np.: čiuožti 2. „iść, jechać”; dūmti 6. „szybko iść, biec, jechać“; dymić 5. „szybko biec” itp. Porównajmy charakterystykę leksyki obrazowej w innych źródłach. 12 tabela Charakterystyka stylistyczna Słowa obrazowe DZ; LKZ SZ bindzinéti pot. bez ozn. pot. biūdzinti pot. bez ozn. pogard. ślizgać się 2. „iść, jechać” bez ozn. bez ozn. — pędzić 6. „szybko iść, biec, bez ozn. bez ozn. pot. jechać” gnać 5. „szybko biec” bez ozn. pot. pot. pędzić 3. „energicznie iść, biec, bez ozn. bez ozn. pot. lecieć” Oczywiste jest, że wymienione słowa są konotatywne. Wszystkie słowa ar jų znaczenia nienależące do neutralnej warstwy leksyki powinny być charakteryzowane określonymi kwalifikatorami stylistycznymi (Paulauskas 1974: 46). Przedstawienie leksyki obrazowej Problem LKŽ podniosła K. Vosylytė (1995: 185). Skrót wyraz. W słowniczku czasowników mowy dialektu daugėliškiskiego zastosował K. Pakalka (1995: 205-216). Kwalifikator pot. stosuje się do oznaczania konotacji funkcjonalnej. Leksyka obrazowa jest odmianą leksyki emocjonalno- -ekspresywnej (Pikčilingis 1975: 53). Zatem słowa obrazowe skrótem šnek. BŽ nie powinny być oznaczane. Jednym z możliwych wariantów prezentacji tej leksyki byłoby użycie skrótu vaizd. użycie. Ale czy warto wprowadzać tę kwalifikację? 4. Nie powtarzając tego, co zostało powiedziane o poszczególnych warstwach leksyki, należy stwierdzić: —BŽ powinna zmniejszyć się ilość leksyki emocjonalno- -ekspresywnej, zwłaszcza pejoratywnej (zarówno oznaczonej określonymi skrótami, jak i traktowanej jako Dž:, nekonotatywna); —opis stylistyczny wielu słów, które w rzeczywistości mają zabarwienie ekspresywne i kwalifikują się do BZ, w porównaniu z DZ powinien ulec zmianie; —we wstępie do BŽ kwalifikatory stylistyczne powinny być objaśniane informacyjnie, tzn. definiowane nie jednym słowem; można by również podawać przykłady: menk. — słowa lub wyrażenia o znaczeniu pejoratywnym, używane w celu poniżenia lub okazania pogardy wobec człowieka, rzeczy czy zjawiska, np. gremeézdas itp. —w BŽ można by stosować następujące kwalifikatory stylistyczne: šnek. —słowo lub wyrażenie ogólnego języka potocznego, używane w codziennej, nieoficjalnej mowie, w swobodnej, nieskrępowanej komunikacji z adresatem. Kwalifikatorem tym należy opisywać słowa, które nie mają zabarwienia emocjonalno- -ekspresywnego. Np.: adata (1) 3. šnek. „iniekcja, zastrzyk, wstrzyknięcie”*; bėgis (2) 4. šnek. „bieg pojazdu” itp. ; Do języka potocznego należą również słowa z języka dziecięcego, których czasami używają także dorośli. Np.: atia jst. pot. „do widzenia” (przy pożegnaniu); folkl. —folklor; tym oznaczeniem opatrzone są słowa i wyrażenia używane w ustnej twórczości ludowej. Np.: 1 nékti (1) 3. folkl. „więdnąć”; 2 svėčias, -ia (4) folkl. „obcy” itp. Do opisania leksyki emocjonalno- -ekspresywnej: dem. — deminutywy; tym oznaczeniem należy opisywać wyrazy oznaczające tę samą rzecz lub rzecz tego samego rodzaju co wyrazy podstawowe, lecz mające dodatkowo znaczenie małości i przyjemności. Np.: mergėlė (2) 1. dem. „młoda niezamężna kobieta, dziewczyna”; motulé (2) dem. „matka” itp. * Definicje podawane są z DZ, ale nie oznacza to, że w BZ nie ulegną zmianie. Nawiasem mówiąc, może zmienić się kolejność podawania znaczeń itp. 176 euf. żart. iron. lekcew. BZ DZ(k) VDU dem. az dz. euf. rodz. fig. iron. żart. uprzejm. lekcew. zdrobn. mżb. niek. przen. —eufemizmy; łagodniejsze, neutralne słowa lub wyrażenia używane zamiast dosadnych lub nieprzyjemnych. Np.: niegodziwiec rzecz. euf. „diabeł”; zamknąć oczy (euf. umrzeć) ir żart. —nieobraźliwe słowa lub wyrażenia wypowiadane żartobliwie, w miły sposób, których celem jest rozweselenie adresata. Np.: mózgownica (2) 2. żart. „głowa”; Nie z tej opery (żart. mówi się do osoby wypowiadającej się nie na temat) i in. —ironiczne słowa lub wyrażenia używane w znaczeniu często przeciwnym do rzeczywistego, mające zabarwienie uszczypliwości, kpiny, szyderstwa. Np.: śmietanka (2) 2. iron. „wybrani ludzie”; Dostaniesz z gęsi owsa (iron. nic nie dostaniesz) itp. — słowa lub wyrażenia o znaczeniu pejoratywnym, używane w celu umniejszenia, poniżenia lub okazania pogardy wobec osoby, rzeczy albo zjawiska. Np.: gremėzdas (2) pejor. 1. „nieporęczny przedmiot, klamot, grat”, 2. „niezgrabny człowiek, niezdara”; lakti 2. pejor. „pić, chłeptać” itp. — słowa lub wyrażenia wulgarne, tj. szorstkie, nieprzyzwoite, których nie należy używać w kulturalnym środowisku; często bezpośrednie nazwy narządów płciowych, procesów fizjologicznych itp. Np.: papas (2) wulg. 1. „pierś”; gówno (1) wulg. „odchody” itp. —W celu wskazania przekleństw, słów przekleństw, proponuje się po konkretnym przykładzie podać dopisek (przekleństwo). Np. : Żebyś zdechł! (przekleństwo); Żebyś zdechł! (przekleństwo) itp. Otrzymano 1999 05 12 SKRÓTY —Słownik ogólny języka litewskiego —komputerowy DZ, wariant —korpus tekstów Uniwersytetu Witolda Wielkiego —hasło słownikowe —słowo, wyrażenie lub zdanie pieśni ludowej —deminutyw —eufemizm dzukijski —familiarne —folklor —ironiczne —wykrzyknik —żartobliwie, w żartach —pieszczotliwe —pejoratywne —zdrobniałe —pogardliwe —w znaczeniu przenośnym gwara wschodnioauksztocka. — 177 wsch. — — słowo języka potocznego gw. — gwarowe dziecięce. — słowo języka dziecięcego obraz. — obrazowe zach. — zachodnioauksztockie wulg. — wulgarne płd. — żmudzkich LITERATURA IR ŹRÓDŁA DLKG: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowych, DZ; 1997. Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictir wo Literatury Politycznej 1954. i Naukowej, DŽ,: Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Mintis, DZ, 1972. Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii 1993. Naukowych, KTŽ: Gaivenis K, Keinys S. Słownik terminów językoznawczych, Kowno: 1990. Šviesa, LKE: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowych, 1999. LKŽ I–XIX: Słownik języka litewskiego 1-2, Wilno: Mintis, 1968-1969; 3-6: Państwowe Wydawnictir wo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956-1962; 7-9: Mintis, 1966-1973; 10-15: Nauka, 1976-1991; 16-17: Wydawnictir wo Encyklopedii Naukowych, 1995-1996; 18-19, Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowych, 1997—1999. Oxford Advanced Learner's Encyclopedic Dictionary, Oxford University Press, 1995. Podstawy 1998: Podstawowe zasady Słownika ogólnego ir języka litewskiego [rękopis]. Pakalka K. 1995: Słowniczek czasowników mówienia w gwarze daugėliszkiej (Verba Dicendi). — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 35, 205—217. Paulauskas J. 1974: Słownik aktualnych problemir ów normalizacji leksyki. — Kultura języka 27, 40-49. Pikčilingis J. 1975: Stylistyka języka litewskiego 2, Wilno: Mokslas. Robert P. Le petit Robert, Paryż: Le Robert, 1990. SZ: Lyberis A. Słownik synonimów, Wilno: Mokslas, 1980. Thésaurus Larousse, 2¢ édition, Larousse, Paryż, 1992. Vosylytė K. 1995: Charakterystyka stylistyczna słów w „Słowniku języka litewskiego“. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 35, 180-186. Zuperka K. 1977: Stylistyka praktyczna, Wilno, Litewska SRR Ministerstir wo Wyższego Specjalistycznego Szkolnictwa Średniego Rada Wydawniczo-Redakcyjna. Župerka K. 1983: Stylistyka języka litewskiego, Wilno: Nauka. PROBLEMY LEKSYKI POTOCZNEJ I EMOCJONALNO-EKSPRESYWNEJ Streszczenie Artykuł dotyczy problemów stylistycznego opisu leksyki w Słowniku współczesnego języka litewskiego (DML) (Dabartinės lietuvių kalbos žodynas). Przedstawiono również sugestie dotyczące prezentacji leksyki w Słowniku standardowego języka litewskiego (DSL) (Bendrinés lietuviy kalbos Słownik). 178 In porównanie to DML, in W DSL należy zmniejszof yć liczbę of jednostek leksykalnych o zabarwieniu emocjonalnym i ekspresywnym, zwłaszcza tych oznaczonych jako Etykieta menk. (ang. pejoratywne), a słowom o zabarwieniu a ekspresywnof ym należy zmienić opis an stylistyczny. Istnieje kilka sugestii dotyczących udoskonalenia kwalifikatorów stylistycznych, a mianowicie: należy wprowadzić of in DSL Etykiety d. (piosenka; Eng song), pot. (potoczny — Eng familiar, informal), pieszczot. (pieszczotliwy — Eng ameliorative), pejor. (pejoratywny — Eng pejorative) powinno be zostać a porzucone; nowy Etykieta pot. (zdrobnienie — (ang. zdrobniałe- ), be natomiast Etykieta wulg. (wulgarny — (ang. wulgarne) należy be stosować wyłącznie do słów odnoszących się do to procesów fizjologicznych i narządów płciowych. 179