Naujųjų skolinių atitikmenys – naujadarai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWCZE ZAGADNIENIA XLII (2000) Jurga GIRČIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno NOWYCH ZAPOŻYCZEŃ ODPOWIEDNIKI — NEOLOGIZMY I. W ostatnim dziesięciolį eciu do języka litewskiego trafia wyjątkowo dużo zapożyczeń. Ne nie wszystkie są oceniane jednakowo. Jedne, zwykle mające podstawę w językach klasycznych, są tradycyjnie dopuszczane, np. audyt, grafer’. Używanie takich zapożyczeń ogranicza się tylko wówczas, gdy zaczynają one wypierać z publicznego użycia litewskie słowa nazywające tę samą rzecz (np. proponuje się zastąpić ekskliuzyvinį słowem išskirtiniu, distributorių — słowem platintoju itd.). Nie zmienia się również nazw realiów innych krajów (np. narodowości, specyficznych zjawisk kulturowych, potraw narodowych, owoców tropikalnych, przypraw itd.). Mogą to być dość szeroko używane zapożyczenia (np. avokada, karis, spagečiai) oraz bardzo rzadkie, tak zwane egzotyzmy (np. ¢iunio, hadži: W dniu wizyty dziennikarzy rodzina Boliwijczyka i Litwinki jadła na obiad tradycyjną boliwijską potrawę z zamarzniętych i suszonych ziemniaków —čiunio LR 97 05 03. Muzułmanie okazują szacunek tym, którzy odwiedzili miasto proroka, Mekkę, i nazywają ich hadži R 96 01 06). Do niezmienianych zapożyczeń należałoby chyba zaliczyć również zjawiska kultury współczesnej, zwłaszcza — zapożyczenia nazywające kierunki i style muzyki współczesnej oraz sztuki, np.: hepeningas, reivas, repas. Dla innych zapożyczeń próbuje się znaleźć litewskie odpowiedniki. Zapożyczenia, które uważa się za wymagające zmiany, zwykle nazywa się nowymi obcościami. Nie jest to termin zbyt precyzyjny®, ale zapewne używa się go, aby przynajmniej umownie odróżnić zapożyczenia dopuszczane od tych, których należy unikać i które należy zastępować. Zjawisko określane połączeniem wyrazowym nowe zapożyczenia można uznać za dwustronne, obejmujące zapożyczanie i powstawanie nowych derywatów“. Zapożyczanie i derywacja są głównymi sposobami powstawania w języku nowych wyrazów (inaczej neologizmów) (Urbutis 1978: 28-29). Tak zwane obce wyrazy (ze względu na wspomnianą już nieścisłość tej nazwy w niniejszym artykule będzie używany termin zapożyczenia) i ich litewskie odpowiedniki — przejaw konkurencji tych sposobów. ! W wyrazie grafer zmienia się tylko angielski przyrostek: zaleca się używanie formy grafitininkas. ? W jednych normatywnych publikacjach językowych obcym wyrazem nazywa się po prostu wyraz obcego pochodzenia (bez wstępnej oceny), w innych zaś uważa się go za litewski odpowiednik, synonim barbarzyzmu. Zgodnie z tym drugim stanowiskiem niezbyt trafnie jest nazywać obcymi wyrazami nie zakazane, lecz jedynie niezalecane zapożyczenia, dla których proponuje się odpowiedniki (np.: distributorius, topas itp.). * Odpowiedniki zapożyczeń powstające w wyniku kontaktów językowych również mogą być traktowane jako pewien rodzaj zapożyczeń (Haugenas 1972: 352-354, 365-372; Pazusis 1975: 33). 33 Jak już wspomniano, odpowiedniki nowych zapożyczeń są pewnymi nowymi derywatami. Mogą to być prawdziwe neologizmy słowotwórcze (derywaty, złożenia), neologizmy semantyczne- *, nominatywne połączenia wyrazowe. Nowe rzeczy można nazywać połączeniami już istniejących słów, jednak nazwy wielowyrazowe nie zawsze są wygodne i język nie może się ne ograniczać wyłącznie do ir nich. W języku obserwuje się również tendencję do unikania homonimów i ir nieograniczonej polisemii. Zatem słowotwórstwo odgrywa najważniejszą rolę w bogaceniu litewskiego zasobu słownictwa (Urbutis 1978: 27-29). Wydaje się, że słowotwórstwo powinno ir być głównym źródłem odpowiedników zapożyczeń. Najczęściej bowiem twierdzi się, że nowe zapożyczenia pojawiają się jako słowa nazywające nowe rzeczy (nowoczesne technologie, nową technikę, narzędzia itp.) ir nazywające je słowa. Wydawałoby się, że proponowane w celu ich zastąpienia litewskie odpowiedniki również powinny być nowymi słowami — neologizmami. — Jednak jest ne zupełnie inaczej. Wyjaśnia się to po przeanalizowaniu odpowiedników nowych zapożyczeń udostępnianych społeczeństwu. W niniejszym artykule oparto się na dwóch źródłach: 1) oficjalnym dokumencie „Nevartotinos naujosios svetimybės” zatwierdzonym przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (LKKN, 130-132); 2) liście o charakterze rekomendacyjnym „Siūlomi naujųjų svetimybių atitikmenys” (KK, 71, 84-95). Źródła te nie obejmują wszystkich odpowiedników proponowanych dla nowych zapożyczeń, ale są to listy, które przeszły określoną językową i społeczną ir selekcję (por. poszczególne propozycje), dlatego można je uznać za pewien model wszystkich zalecanych odpowiedników. Należności pierwszej listy (dalej — NS lista) neologizmy stanowią zaledwie około jednej czwartej wszystkich odpowiedników zapożyczeń, drugiej (dalej — lista SA) — mniej więcej około jednej trzeciej (pełną listę analizowanych neologizmów zob. na końcu artykułu). Dlaczego nowe zapożyczenia są stosunkowo rzadko zastępowane nowymi wyrazami litewskimi? Takie stosunki determinowanych jest kilka przyczyn (jedne iš jų lingwistyczne, inne — ekstralingwistyczne). 1. Ne zawsze za pomocą nowego zapożyczenia określa się rzecz, która jest rzeczywiście nowa, dlatego do jej nazwania nie potrzeba nowego litewskiego słowa. Np.: šopas = sklep, kram; vykendas weekend; tyneidžeris = nastolatek; presa = prasa; hotelis = viešbutis; polismenas = = policininkas i pan. 2. Czasami zapożyczenie zastępuje się istniejącymi słowami języka litewskiego, mającymi nieco inny odcień znaczeniowy niż słowo zastępowane (np.: pabas alinė, aludė, = smuklė; imidžas = įvaizdis), ale trudno byłoby uznać takie odpowiedniki nawet za neologizmy semantyczne. 3. Inną przyczyną są częste wielowyrazowe (złożone) odpowiedniki, które prawie wszystkie są połączeniami kilku zwyczajnych słów lub ich form, np.: ręki zginanie; płatki kukurydziane, płatki z dodatkami; dom noclegowy; muzyka alternatywna, kultura; najlepiej sprzedający się album, rozchwytywana książka; krem ujędrniający itp. * Neologizmy semantyczne to nowe znaczenia słów (Jakaitienė 1986: 102). 34 Nominalne połączenia wyrazowe nazywające nową realność lub pojęcie ar można uznać za pewnego rodzaju neologizmy (Gaivenis jednak ich członami 1980: 31), składowymi jų bardzo rzadko są nowe słowa — neologizmy słowotwórcze, które właśnie są przedmiotem tego badania. — ir 4. Istnieją ir takie odpowiedniki, których forma graficzna pokrywa się su z formą słów znajdujących się w słownikach (często historyzmów, archaizmów lub dialektyzmów), lecz znaczenie leksykalne jest odległe albo zupełnie inne. Iš z NS wymienionej listy za takie można uznać sūrainis, glaustinį, (dokumentų) naikiklį, (kokteilių) plaktuvę, dėstą, tampres, timpes, dėklę, suvožtinį, smigę, iš SA z listy — gruzdes, iešką (męż. r.), ausinuką, šveitalą. Niektóre (a może nawet większośiš jų ć) mogą być nowo utworzonymi słowami’. Na przykład odpowiednik cheeseburgera sūrainis („pewien rodzaj kanapki z serem“) przypomina archaizm sitrainis („słona woda morska; słony (o wodzie morskiej)“ (LKŽ XIV 207), ale w rzeczywistości jest nowo utworzonym, systematycznym derywatem z przyrostkiem -ainis (por. mėsainis, žuvainis). O tym, że są to dwa odrębne słowa, świadczy również odmienna podstawa słowotwórcza. Jedno jest derywatem przymiotnika sūrus, drugie — rzeczownika sūris. Z punktu widzenia słowotwórstwa synchronicznego słowa te łączy jedynie formant słowotwó- — rczy — przyrostek -ainis. Mając na uwadze, że wiele odpowiedników proponują nie językoznawcy, prawdopodobieństwo znalezienia słów w słownikach jest niewielkie. Takie przypadki, gdy nowo utworzone słowo okazuje się już istniejącym w języku, nie są niczym nowym (choćby neologizmy J. Jablonskisa, później odkryte w gwarach- ). To, że tworzenie niemal wszystkich podejrzewanych neologizmów (z wyjątkiem wspomnianego już wyraźnego homonimu słowotwórczego sirainis) niejako powtarza tworzenie słów żywego języka, należy oceniać jako rzecz pozytywną: żywą, tradycyjną. II. Po omówieniu ogólnego obrazu odpowiedników celowe jest zatrzymanie się przy najciekawszych — neologizmach. Ustalenie, czy odpowiednik jest neologizmem, jest dość trudne. Oprócz już wymienionych okoliczności (gdy odpowiednik ma taką samą realizację fonetyczną, lecz inne znaczenie leksykalne niż słowo podane w LKŽ), istotne są również inne kwestie — źródła poszukiwań, granica czasowa”. 3 Z podobnym problemem, analizując tworzenie terminów współczesnego języka, stykają się terminolodzy (Keinys 1975: 8). © Jeśli litewski odpowiednik zapożyczenia został odnotowany w użyciu wcześniej, niż został włączony do któregoś z nowych słowników, bez wątpienia uważa się go za neologizm (np. vaizdajuostė, używane zamiast videojuostos, włączone do XVII tomu LKŽ (LKŽ XVII 971). Gdy zapożyczenie zostaje zastąpione przez wcześniej utworzone słowo, tego ostatniego nie uważa się za neologizm (np. riedlentininku (DŽ, 658) zastępuje zapożyczenie skeiteris (LKKN 132). Niestety, nie zawsze można ustalić, czy zapożyczenie jest zastępowane słowem wymyślonym specjalnie w tym celu, czy też to ostatnie funkcjonowało już w języku przed pojawieniem się zapożyczenia i dopiero później zostało wybrane, aby je zastąpić. A zatem granica między neologizmem a nie-neologizmem nawet z punktu widzenia słowotwórstwa (nie mówiąc o semantycznym) nie jest zbyt wyraźna, jednak aby omówić tendencje słowotwórcze, takie formalne podejście (zwłaszcza na etapie początkowym) jest konieczne. 35 Z podobnymi trudnościir ami spotykają się inni badacze neologizmów (por. Urbutis 1961: 66; Kėzytė 1973: 37-38; Keinys 1975: 8). Neologizmy zazwyczaj wybiera się na podstawie słowników. W ten sposób analizuje się różne współczesne modele słowotwórcze terminologii (Keinys 1975: 7-56; 1979: 155-183; 1983: 70-123). Z tego punktu widzenia badano leksykę ogólną, np. rzeczowniki złożone (Urbutis 1961: 65-121). Rozpoczyna się badanie ir większych zbiorów neologizmów: na podstawie korpusów, ir komputerowo DZ, rejestrowane są neologizmy, które według kildar dzielą się me į du podgrupy — zapożyczeń ir i neologizmów (Mikelioniene 1998: 11). Autorka niniejszego artykułu opierała się na [-XIX tomach LKŽ, wszystkich DŽ ir TŽ wydaniach, różnych słownikach terminologicznych (komputerowa baza terminologiczna jest dopiero tworzona, dlatego możliwy jest błąd). Jednak nawet ir posiadając komputerową bazę danych wszystkich słowników, nie można byłoby absolutnie zagwarantować, że dane ar słowo jest neologizmem. Jak twierdzi K. Gaivenis, słowa mogą zagubić ir się i nie į trafić do słowników (Gaivenis 1987: 41-51). Dotyczy to zwłaszcza potencjalnych neologizmów: badacz nie może dokładnie powiedzieć, które iš jų uznawać za nowe derywato y, których — ne (Gaivenis 1987: 33-34; Urbutis 1978: 269). W niniejszym artykule za neologizmy uznaje się słowa utworzone specjalnie w celu zastąpienia zapożyczenia — derywaty, które do tego czasu nie były odnotowane w słownikach. Pomija się nominatywne połączenia wyrazowe (które, jak już wspomniano, również można uznać za swoiste neologizmy) oraz możliwe neologizmy semantyczne. Neologizmy mogą być badane z różnych punktów widzenia — semantycznego, stylistyczno-konotacyjnego, słowotwórczego. Tutaj analizuje się ich budowę słowotwórczą: próbuje się ustalić, czy neologizmy mają typową budowę, podejmuje się próbę określenia ich tendencji słowotwórczych (porównuje się je z bk, pod tym względem dobrze zbadaną terminologią"). Bada się, czy słowotwórstwo języka litewskiego nie doświadcza negatywnego wpływu innych języków, czy przy nazywaniu obiektów i zjawisk rzeczywistości nie naśladuje ich bezkrytycznie®. „Oceniając każdy neologizm, należy ustalić nie tylko jego typologię słowotwórczą, lecz także inne kwestie”, na przykład „czy ma on inne litewskie lub międzynarodowe odpowiedniki i jakie są ich wzajemne relacje semantyczne” (Gaivenis 1974: 30). A zatem nietrafne byłoby analizowanie odpowiedników zapożyczeń w oderwaniu od przyczyny ich powstania — samych zapożyczeń: należy omówić nie tylko neologizmy — odpowiedniki uzupełniające leksykę języka litewskiego, lecz także ich wzajem- " W tak zwanych wykazach nowych obcych wyrazów podaje się niemało terminów lub terminologizowanych odpowiedników (tak zwanych słów nomenklaturowych), charakterystycznych dla użycia publicznego (np. terminy komputerowe valdytuvas, spausdintuvas itp.), dlatego takie zestawienie jest celowe. * Większość nowych zapożyczeń przychodzi z języka angielskiego lub za pośrednictwem języka angielskiego, którego system słowotwórczy zasadniczo różni się od litewskiego (por. język rosyjski, za pośrednictwem którego wcześniej trafiało do języka litewskiego wiele pojęć: słowotwórstwo obu języków ma niemało wspólnych cech (Kaulakienė 1974: 32)), dlatego zestawienie budowy słowotwórczej zapożyczenia i jego odpowiednika może wydawać się dość formalne (z wyjątkiem złożeń), lecz zapewne na etapie początkowym jest mimo wszystko celowe, zwłaszcza — w aspekcie semantycznym. Najbardziej perspektywiczne byłoby zapewne badanie znaczenia słowotwórczego zapożyczenia i jego odpowiednika (Pažūsis 1989: 58-71), ale nie jest to celem niniejszego artykułu. Tutaj ograniczono się do krótkiego porównania motywacji słowotwórczej i sposobu tworzenia zapożyczenia oraz jego odpowiednika. 36 z su zapożyczeniami zastępowalnymi (w omawianym momencie nie można jeszcze dokładnie powiedzieć, które iš jų — zapożycar zone rodzime słowa — iš rzeczywiście się przyjmą, utrwalą w realnym użyciu). W miarę możliwości próbuje się przynajmniej fragmentarycznie omówić ir użycie odpowiedników). Jest to celowe, a ir nawet konieczne, ponieważ słowotwórstwo należy uznać za początkowe (jest to tradycyjny jo pogląd, którego już J. Jablonskis o się trzymał), — a użycie za ostateczne kryterium doboru odpowiedników". A zatem warto zastanowić jų się nad wzajemnym związkiem. III. Prawie wszystkie į NS ir SA nowo utworzone odpowiedniki zapożyczeń, które trafiły na listy (z wyjątkiem przymiotników žingsninė ir ritininė, wchodzących į w skład odpowiednika złożonego), są rzeczownikami. Jų Do ich tworzenia wykorzystaiš no trzy z czterech głównych sposobów słowotwórstwa języka litewskiego: sufiksację (derywaty sufiksalne), derywację fleksyjną (derywaty końcówkowe), kompozycję, czyli złożenie (złożenia). Rozkład neologizmów według sposobu słowotwórczego (%) | fiz Derywaty sufiksalne Złożenia Derywaty końcówkowe * Opiera się na Kartotece nowych zapożyczeń i ich odpowiedników (opracowanej przez autorkę niniejszego artykułu). 10 Ostatnie kryterium nie zostało konkretnie nazwane, ale o konieczności uwzględniania opinii społecznej i uzusu mówi się już od pewnego czasu (np., Skardžius 1997,: 77, 79; Kniūkšta 1979: 90; Simonaitytė 1979: 102), szczególnie podkreśla się to, mówiąc o odpowiednikach nowych zapożyczeń (D. Mikulėnienė, J. Klimavičius i in. (zob. Girčienė 1997: 111-117). I tego nie można podważyć: nawet bardzo udane neologizmy, które nie są faktycznie używane, pozostaną jedynie martwymi faktami językowymi. 37 Derywaty sufiksalne Derywaty sufiksalne są iš najpopularniejsze wśród wszystkich neologizmów. NS Na jų wspomnianej liście jest SA — czternaście, jedenaście, su czyli za iš pomocą sufiksów utworzono ogółem dwadzieścia pięć neologizmów. Ze względu na podstawę słowotwórczą neologizmy te dzielą się na derywaty į odczasownikoir we i odimienne, które następnie grupuje się według znaczenia słowotwórczego. Taki podział nastręcza problemów, ponieważ „między poszczególnymi kategoriami słowotwórczymi na ogół nie ma zresztą ścisłych granic, dlatego często dyskutuje się nad ar szerszym lub węższym rozumieniem ir kategorii słowotwórczej oraz ar nad realnością samej tej czy innej kategorii” (LKE Tu 142). opiera się Klasyfikacja przedstawiona w LKG, DLKG. 1. Derywaty czasownikowe Z czasowników utworzono dwanaście derywatów iš sufiksalnych. Iš jų głównie — nazwy narzędzi. Nazwy narzędzi na -tuvas. Jest to najbardziej produktywny sufiks tej kategorii (LKG I 381). Su ja utworzyć ir du nowe odpowiedniki: skrudintuvas „urządzenie do opiekania kromek chleba” valdytuvas ir „funkcjonalne urządzenie obsługujące (sterujące) węzłami lokalnej sieci komputerowej” . Proponuje się w ich miejsce zmienić zapożyczenia tosteris" (angl. toaster < toast ‘opiekać, prażyć w wysokiej temperaturze') oraz serveris (angl. server < serve ‘(ob)sługiwać, zarządzać"). Podobieństwa w motywacji tworzenia odpowiedników ir jų tych zapożyczeń są dość oczywiste: derywaty z przyrostkiem -er zastępuje się derywatami z przyrostkiem -fuvas; wyrazy podstawowe wybrano na podstawie takich samych podobnych cech. Wybór ar derywacji sufiksalnej jest całkowicie zrozumiały, ponieważ w języku litewskim większość nazw narzędzi tworzy się za pomocą sufiksów su (na przykład takich nų terminów jest pięć razy więcej niż złożonych su nazw narzędzi ir utworzonych za pomocą końcówek (Keinys 1983: 107)). Wybór konkretnego sufiksu -tuvas, bez be wątpienia, był uwarunkowany wyłącznie systemem słowotwórczym języka litewskiego. Sufiksy języka angielskiego Za pomocą derywatów z sufiksem -er oznacza się nie tylko różne narzędzia i inne obiekty, lecz także wykona129), o wców czynności (Beard 1990: 123— w języku litewskim mogą oni być określani derywatami z różnymi sufiksami. Por. pary zapożyczeń i ich odpowiedników: šrederis —(dokumentų) naikiklis, šeikeris —(kokteilių) plaktuvė, burgeris —suvožtinis, bestseleris —graibstinys, blisteris —(vaistų) lakštelis, plejeris —ausinukas, dileris —atstovas, referis —teisėjas, kileris —žudikas, menedžeris —vadybininkas itd. Nieco trudniej jest z uzasadnieniem semantycznym. Ale chyba waż- |! Znaczenia zapożyczeń ustalono na podstawie następujących słowników: ALZ 1997, ED 1995, CID 1995, PLŽ 1997, VLŽ 1997. 38 niej ne jednak ar zapożyczenie miało wpływ na tworzenie odpowiedno ika — jaki był to ta wpływ. Niewiele nowych pojęć dotyczących ar realiów powstaje na gruncie wyłącznie litewskim (Gaivenis 1980: 31), dlatego naturalne jest, że wiele litewskich neologizmów je nazywających „w swojej formie jest całkowicie nasze, lecz pod względem [...], znaczenia, swojej treści pojęciowej są przystosowane do oznaczania pojęć ogólnych, międzynarodowych”. Trzeba tylko uważać, aby one „pod względem ir swojego derywowania treściowo nie były oderwane od naszego [...] językowego myślenia, aby były organicznie į włączone do naszego użycia językowego” (Skardžius 1997,; 280—281). Omawiane neologizmy be są bez wątpienia systematyczne, typowe, semantycznie „przejrzyste” derywaty produktywnego przyrostka (derywaty z przyrostkiem -tuvas mogą być tworzomi iš czasowników przechodnich o różnej budowie (LKG I 381; DLKG 129). Jų formą podstawową, jak ir zwykle w przypadku takich derywatów, jest bezokolicznik). -iklis. Derywaty tego, drugiego pod względem produktywności (LKG I 383), przyrostka — trzy nazwy narzędzi: segiklis „narzędzie do zszywania kartek papieru”, (pranešimų) gaviklis „(urządzenie do odbierania wiadomości”, spalviklis „kolorowy pisak do zaznaczania wybranego miejsca w tekście” . Zastępują one zapożyczenia steipleris (ang. stapler < staple „(po)łączyć”), peidžeris (ang. pager < page „przywołać, wezwać”), markeris (ang. marker < mark „(za)znaczyć”). Zapożyczenia z tej grupy, podobnie jak te omówione wcześniej, oraz ich odpowiedniki są derywatami sufiksalnymi, jednak w tym przypadku motywacja semantyczna odpowiedników jest już znacznie bardziej oryginalna niż w pierwszej grupie. Nieco bardziej zbliżona jest jedynie motywacja steiplerisa i segiklis (narzędzie do łączenia / spinania; jako zamienniki tego zapożyczenia proponowano także derywaty czasownika sukabinti, np.: sankabė, sukabukas- ). Markeris i spalviklis zasadniczo różnią się od pozostałych par tej grupy. Spalviklis jest tylko jednym ze znaczeń słowa markeris; w innych, ogólniejszych znaczeniach proponuje się odpowiedniki o podobnej motywacji: žymiklis, žymeklis. Derywaty z sufiksem -iklis tworzy się zarówno od czasowników podstawowych, jak i od innych czasowników. Zwykle opiera się na tematach czasu przeszłego prostego (LKG I 383; DLKG 129); dotyczy to również omawianych odpowiedników (por. formy gauti, gauna, gavo). Porównując derywaty z sufiksami -tuvas i -iklis, którymi zastępuje się derywaty angielskiego sufiksu -er, można dostrzec motywy wyboru konkretnego sufiksu. Derywaty z przyrostkiem -tuvas nazywają większe urządzenia, a -iklis — mniejsze urządzenia lub narzędzia. Taki podział nie jest przypadkowy. Chociaż między tymi przyrostkami nie ma większych różnic, jednak z przyrostkiem -tuvas obecnie chętniej tworzy się nazwy bardziej złożonych przyrządów i urządzeń, a z -iklis — prostszych urządzeń lub ich części i narzędzi, rzadziej — nazwy urządzeń (Keinys 1975: 20—21). -tuvė. Do kategorii nazw narzędzi należy derywat z tym przyrostkiem gruzdintuvė „urządzenie, w którym w głębokim tłuszczu smaży się wyroby kulinarne — ziemniaki, pączki, ryby itp.’ Na podstawie ustalonych kryteriów formalnych również należy go uznać za neologizm- "?. Za pomocą tego derywatu proponuje się zastąpić hybrydę fritiūrinė (fr. 12 Słowo to jest poświadczone w użyciu już w 1987 r. (Np. : Fritiūrinė (gruzdintuvé) — specjalne naczynie <... > do smażenia w gorącym tłuszczu — fryturze (NUE 118), ale nie trafiło do słowników. Mimo czasu powstania celowo zaliczyć go do neologizmów, ponieważ, jak widać z przytoczonego przykładu, został wymyślony specjalnie w celu zastąpienia zapożyczenia. 39 friture “smażenie; tłuszcz do smażenia'). Słowotwórcza motywacja wyrazu gruzdintuvė jest niewątpliwie autentyczna (zob. Klimavičius 1997: 12-14). Podobnie ir jak opisane derywaty z przyrostkiem -tuvas, gruzdintuvė nazywa większe urządzenie niż odpowiedniki z su przyrostkiem -iklis. Zwykle derywaty z przyrostkiem -tuvė oznaczają narzędzia, nieskomplikowane urządzenia albo naczynia (LKG I 386; DLKG Pod 130). tym względem frytkownica nieco się różni: jest to jednak dość skomplikowane urządzenie (por. trintuvė, griistuvė), nie można jo jej uznać za ir naczynie, choć takie skojarzenia mogą się pojawić (por. frytownicę, ir patelnię). W obu „przedmiotach” można przyrządzać takie same potrawy, ir uzyskując ti podobny rezultat (np. frytki często nazywa się również ir ziemniakami smażonymi). Taka analogia mogła skłonić do wyboru przyrostka -fuvė. Be Bez wątpienia wpływ jo mogły ir mieć inne czynniki. Należy zauważyć, że hybrydę rodzaju żeńskiego „” zastępuje się odpowiednikiem rodzaju żeńskiego. To interesujący fakt, ponieważ większość nazw narzędzi jest rodzaju męskiego. Przyrostek -fuvas jest najbardziej rozpowszechnionym afiksem słowotwórczym nazw 0 narzędzi, przyrostkowych derywatów z przyrostkiem -fuvė jest znacznie mniej (Keinys 1975: 20; Ambrazas 1993: 180). Oto w DZ podano około dwóch i pół setki derywatów z przyrostkiem -fuvas i tylko około pół setki derywatów z przyrostkiem -tuvė (ALKZ 103; 415-418). Niemało derywatów z tego ostatniego przyrostka nie jest już używanych lub nie występuje w podanych znaczeniach, np. wspomniany odpowiednik zapożyczenia šeikeris — (koktajli) plaktuvė ‘trzepaczka; karbowana deska do wyrównywania słomy podczas krycia dachu; kultuvė’ (DZ, 562). Przytoczone fakty pozwalałyby przypuszczać, że rodzaj zmienianego hybrydu mógł mieć wpływ na wybór rodzaju odpowiednika“. Derywaty z przyrostkiem -tuvė są zazwyczaj tworzone od czasowników podstawowych, ale zdarzają się także inne przypadki, np. minkytuvė, brandintuvė, perplautuvė (LKG I 386; DLKG 130; Keinys 1975: 24), a więc gruzdintuvė nie jest nietypowym derywatem. Najwięcej nazw narzędzi utworzono za pomocą przyrostków -fuvas i -iklis. Bogactwo ich derywatów odpowiada ogólnie obserwowanej tendencji słowotwórczej: oba te przyrostki są najbardziej produktywnymi przyrostkami tej kategorii (LKG I 381; DLKG 129; Keinys 1975: 20-21). Użycie. Użycie odpowiedników oznaczających narzędzia najwygodniej omówić łącznie. Spośród derywatów z przyrostkiem -iklis najczęściej używany jest (pranešimų) gaviklis. Całkowicie wyparł on z powszechnego użycia zapożyczenie peidžeris. Valdytuvas jest nowszym odpowiednikiem (włączonym do niektórych najnowszych słowników informatycznych, np. KTŽ 198), mającym mniejszą tradycję użycia (nadal używany jest wcześniej zaproponowany złożony odpowiednik tego samego zapożyczenia valdantysis kompiuteris). Odpowiedniki skrudintuvas i gruzdintuvė również zaczynają wypierać z powszechnego użycia podawaną przez 3 TŽ (s. 169) formę zapożyczenia w rodzaju męskim fritiūras. Obok znaczeń „tłuszcz do smażenia; smażenie“ podawane jest również znaczenie „urządzenie do smażenia w tłuszczu“. Autorce artykułu nie wiadomo, jak powstała forma zapożyczenia fritiūrinė, ale przyczyną mogło być to, że francuski rzeczownik friture jest rodzaju żeńskiego. '* Trudno powiedzieć, czy kategoria rodzaju zapożyczenia byłaby ważnym czynnikiem przy podawaniu odpowiedników, ponieważ w języku angielskim, z którego (za którego pośrednictwem) obecnie zapożycza się najwięcej, kategoria rodzaju nie jest wyrażana morfologicznie. 40 zmieniane zapożyczenia. „Spalviklis” jest raczej elementem języka potocznego, popularnym wśród osób wtajemniczonych, lecz jį nieobecnym w użyciu publicznym. Jak bowiem już wspomniano, jest to tylko jeden z odpowiedników „markera”. iš Ogólnie o tych odpowiednikach można powiedzieć, że jako typowe derywaty tworzone za pomocą przyrostków słowotwórczych łatwo się przyjmują. Nie jest to wcale zaskakujące: można je uznać za potencjalne neologizmy, które są najłatwiej iš akceptowane przez wszystkich użytkowników neologizmów. Wyglądają jak zwykłe słowa i nie wywołują psychologicznego oporu. Nazwy rezultatów czynności ir -ioné. Dość nieoczekiwanym derywatem z przyrostkiem -(i)onė jest rzeczownik dėlionė „gra, w iš której z elementów wymagających dopasowania trzeba ułożyć obrazek”. Tradycyjnie derywatów z tym przyrostkiem nie jest wiele. Zwykle tworzy się je od iš czasowników su z przyrostkiem -(i)oti (LKG I 297, DLKG w tym 97), przypadku dėlioti. Tradycyjnie (formalnie) šį derywat można przypisać jedynie do kategorii nazw czynności (abstraktów odczasownikowych), ale wyraźnie czuć, że neologizm oznacza również rezultat czynności (ułożony obrazek) oraz obiekt (obrazek do ułożenia). To nie jest przypadkowa rzecz. Wiele nazw czynności, zwłaszcza utworzonych od czasowników przechodnich, oznacza nie tylko czynność, lecz także jej rezultat i obiekt (LKG I 317; Ambrazas 1993: 108). Ciekawe jest pochodzenie tego neologizmu. Jest to zaproponowany przez dzieci i przez nie same wybrany jako jeden z najpopularniejszych odpowiedników zapożyczenia puzlis (ang. puzlle “łamigłówka') . Motywacja słowotwórcza wyrazu dėlionė jest autentyczna (por. znaczenie i formę odpowiednika oraz zapożyczenia). Neologizm dziecięcy (inne zalecane odpowiedniki tego zapożyczenia — dėstas, dėstinis, galvosūkis) zaczął szybko rozpowszechniać się w użyciu publicznym, np.: mėgstantys žaisti dėlionę („Puzzle“) LR 96 09 06; konkursų nugalėtojams padovanos dėlionių LR 98 02 21; vaikams patinka dėlionė (puzlis) TV 98 12; įvairūs šios dėlionės kibukai — vandenyno srovės, vėjai ir liūtys —sukimba tarpusavyje V 98 01 29. Takie przykłady, gdy nawet kilka publikacji wybiera ten sam odpowiednik, a nawet używa go w znaczeniu przenośnym, wskazują na żywotność tego neologizmu i prawdopodobieństwo jego przyjęcia się w języku. Co mogło zadecydować o popularności wyrazu dėlionė? Derywatów z przyrostkiem -ioné nie jest wiele (DZ, podano tylko 38 —ALKZ 87-88). Spośród nich bardzo niewiele jest bardziej popularnych, akcentowanych na przyrostku (a więc brzmiących podobnie, zwłaszcza dla dzieci). Są to kelionė, svajonė, abejonė, vakaronė, a spośród stylistycznie nacechowanych —teplionė, keverzonė, terlionė (ten ostatni może kojarzyć się z omawianą grą, w której trzeba długo „terliotis“- ). Jednym z wyjaśnień mogłaby być odpowiednia motywacja. Że ta gra jest związana właśnie z czasownikiem dėlioti, pokazują przykłady użycia: święto „Sudėliok savo svajonių „Puzzle“ LR 96 09 06; będzie bardzo trudno ułożyć własnoręcznie namalowane „Puzzle“; dzieci lubią także tak zwane „pūzles“ (to taka zabawka, w której z wielu malutkich obrazków trzeba ułożyć duży obraz) D 95 01 06. Przyrostek -(i)oné najczęściej wyraża czynność trwającą dość długo, więc w tym przypadku jest bardzo odpowiedni: ułożenie układanki —długa i żmudna praca, czasami trwająca nawet miesiące (zależnie od liczby elementów składających się na układankę). 41 odpowiednik vindserfingas'® (angl. windsurfing „sport na desce z < żaglem” wind „wiatr” + surf „uderzenie fal, falowanie”), taśma dźwiękowa „taśma magnetyczna do ir nagrywania i odtwarzania dźwięku”, którą zastępuje się audiokasetę (lot. audio „słyszę” + pranc. cassette „pudełko”), nić dentystyczna „specjalna nić do czyszczenia zębów”, oferowana zamiast zapożyczenia flosai (angl. floss „surowy jedwab*) oraz taśma wideo „taśma magnetyczna do nagrywania i odtwarzania obrazu i dźwięku- ”, którą zastępuje się zapożyczenie videokasetė (lot. video „widzę” + pranc. kaseta „dėžutė“). Trys minėtieji dūriniai siūlomi sudurtiniams skoliniams pakeisti (banglentė, garsajuostė, vaizdajuostė). Vieno iš sandų darybinės motyvacijos panašumai sietų dvi skolinių ir atitikmenų poras: vaizdajuostę ir videokasetę (plg. kitą vartojamą atitikmenį vaizdo kasetė), garsajuostę ir audiokasetę (plg. sudėtinį atitikmenį garso kasetė). Visus šiuos sudurtinius daiktavardžius galima laikyti determinatyviniais — pirmasis jų sandas apibrėžia, susiaurina antrojo sando reikšmę. Tokio tipo daiktavardiniai dūriniai būdingiausi bendrinei kalbai (Urbutis 1961: 68). Jie visi padaryti iš daiktavardžių, neturinčių priesagų ar priešdėlių. Tai taip pat atitinka sudurtinių daiktavardžių su abiem daiktavardiniais sandais darybos polinkius (Urbutis 1961: 75). Trys dūriniai turi jungiamąjį balsį, du —neturi. To odpowiada skłonnościom bk (zob. Urbutis 1961: 77). Samogłoski łączące a i i, jak zwykle w tego typu złożeniach, pokrywają się z samogłoskami końca tematu wyrazów podstawowych pierwszego członu (garsas, vaizdas, dantis). Cztery neologizmy utworzono z przymiotnika i rzeczownika. Jest to odpowiednik wyrazu sauskelnės „nieprzemakalne jednorazowe majteczki niemowlęce”, którym zastępuje się zapożyczenie pampersai (ang. pampers < pamper „rozpieszczać, rozkapryszać”), didkepsnis „duży kawałek mięsa do pieczenia lub pieczeń”, proponowany zamiast zapożyczenia steikas (ang. steak „duży kawałek mięsa (ryby) do pieczenia; taka pieczeń”), didmaišis „duży worek do przechowywania ładunków- ”, odpowiednik zapożyczenia bigbegas (ang. big „duży”, bag „worek, torba, ranking”), greitmaistis „wcześniej przygotowane jedzenie, podawane bardzo szybko w określonych barach szybkiej obsługi”, proponowany zamiast angielskiego połączenia wyrazowego fastfood (fast „szybki”, food „jedzenie- ”). Spośród wymienionych złożeń dwa proponuje się jako zamienniki zapożyczeń dwuczłonowych (didmaišis, greitmaistis). Pary tych odpowiedników i zastępowanych przez nie zapożyczeń łączą oczywiste podobieństwa motywacji słowotwórczej. Podobieństwa motywacji semantycznej można dostrzec także między didkepsnisem a steikiem. Te neologizmy również należy uznać za determinatywne. Ich znaczenie słowotwórcze w przybliżeniu pokrywa się z leksykalnym. Wszystkie te złożenia, podobnie jak złożenia pierwszej grupy, utworzone są od wyrazów podstawowych, których tematy są równe rdzeniom (didkepsnis i didmaišis byłyby objaśniane jako ‘didelis maiSas’, ‘kepsnys’, lecz pod względem słowotwórczym dzielone na didis (r. “didelis' DZ, 120) + ‘maiSas’, ‘kepsnys’, por. didstinte, didmiestis itp.). 5 Angielskim słowem windsurfing określa się sport windsurfingowy, lecz w wykazie NS jako odpowiednik zapożyczenia vindserfingas podaje się nie tylko burlenčių sportas, lecz także burlentė. ¢ Sp 48 Nė Jedno ze iš złożeń tej grupy nie ma samogłoski łączącej. Taka tendencja jest charakterystyczna dla języka litewskiego, w którym ponad połowa złożeń tego typu nigdy nie ma samogłoski łączącej albo jest częściej używana be jo (Urbutis 1961: 87). Du neologizmy utworzone od iš rzeczownika ir czasownikowego. To autentyczne semantyczne motywowane synonimy: gruzdataukiai, ir gruzdintaukiai „tłuszcze smażone we frytkownicy”, proponowane zamiast zapożyczenia fritiūras (franc. friture „sposób przyrządzania, w którym potrawa jest zanurzona w tłuszczu”). Te złożenia również należy uznać za determinatywne. Ich oba pierwsze człony najprawdopodobniej wiążą się z formą czasu teraźniejszego czasowników podstawowych, chociaż podstawą słowotwórczą mogła być inna forma podstawowa ir (forma pierwszych członów czasownikowych niezwiązanych z imiesłowami często nie wskazuje, z którym z trzech tematów czasowników podstawowych takie człony są silniej związane (Urbutis 1961: 100). Takie złożenia, których pierwszy człon pozostaje w relacji ogólnie z czasownikiem lub tylko z jedną z jego podstawowych form, są nieco rzadsze niż te, które wiążą się z imiesłowami czasu przeszłego (Urbutis 1961: 96). Jak jest typowe dla złożeń tego typu, pierwszy człon odpowiedników stanowią rdzenie bez przedrostków, a drugi człon opiera się na rzeczowniku, którego temat jest równy rdzeniowi. Nietradycyjne jest tylko to, że czasownik podstawowy złożenia gruzdintaukiai nie jest pierwotny. Gruzdataukiai mają samogłoskę łączącą a. Nie jest to bardzo typowe dla języka litewskiego, ponieważ większość derywatów z pierwszym członem czasownikowym i drugim rzeczownikowym zawsze lub przynajmniej częściej występuje bez samogłoski łączącej, ale jest to uzasadnione, ponieważ inne derywaty tego typu mają właśnie taką samogłoskę łączącą (Urbutis 1961: 100). Rozkładu złożeń według pierwszego członu nie można nazwać całkowicie tradycyjnym. Złożenia Bk z oboma członami rzeczownikowymi stanowią większą część (trzy czwarte) wszystkich rzeczowników mających drugi człon rzeczownikowy (terminy — około 60%), natomiast odpowiedniki — nieco mniej niż połowę. Złożenia z pierwszym członem przymiotnikowym w Bk stanowią więcej niż jedną piątą rzeczowników tego typu (terminy — około 22%), odpowiedniki — nieco więcej niż jedną trzecią. Złożenia mające pierwszy człon czasownikowy (po liczebnikowym) w języku ogólnym są rzadkie (w terminologii —3,4 96), a odpowiedniki stanowią niemal jedną piątą (DLKG 151; Urbutis 1961: 68; Keinys 1983: 75). Złożenia z drugim członem czasownikowym W przypadku pozostałych trzech złożeń drugi człon jest czasownikowy, a pierwszy — rzeczownikowy. Jest to dažasvydis „gra imitująca walkę zbrojną, w której używa się strzelb załadowanych farbą”, którym zastępuje się zapożyczenie peintbolas" (ang. paintball < paint ‘farby’ + ball ‘piłka’), rinkodara „organizacja sprzedaży produktu, obejmująca ustalanie ceny, badanie popytu, przygotowywanie reklamy), który 9 Peintbolas, inaczej dažasvaidis (STZ 1996: 381). 49 proponowany zamiast zapożyczenia marketingas (ang. marketing < market ‘rynek’) ir odašveitis „krem usuwający zrogowaciałe cząsteczki skóry”, iš jeden z odpowiedników zapożyczenia „piling” (ang. peeling < peel „luptis (o 0da)’). Iš wszystkich trzech zapożyczeń ir jų podobieństwa motywacji słowotwórczej par odpowiedników łączyłyby ir jedynie paintball (i tylko jednego — członu). W iš wyrażeniach rinkodaros, odašveičio, ir dažasvydžio pierwszy rzeczownikowy człon nazywa obiekt czynności wyrażanej czasownikiem (taki stosunek jest charakterystyczny dla większości tego typu derywatów (Urbutis 1961: 106): tworzyć rynek, szorować skórę, rzucać farbą. Derywaty czasownikowe z wymianą samogłosek su rdzeniowych są rzadkie, ale ie : y wymiana jest popularna (Urbutis 1961: 109-110). Su drugim składnikiem -svydis to kilka terminów sportowych, np. vandensvydis, orasvydis. Wszystkie te złożenia mają samogłoskę łączącą (por. prawie połowa, w terminologii o jedna trzecia jest be używana z nią, zob. Urbutis 1961: 110; Keinys 1983: 111): du a, jeden o. Bk złożenia tego typu najczęściej mają samogłoskę łączącą, za pomocą a, której zwykle łączy się tylko a (jak w ir tym przypadku) ir 0 rzeczownikach tematowych o samogłoska łącząca jest 0 znacznie rzadsza, zwykle używa ir się jej wtedy, gdy pierwszym członem jest rzeczownik tematowy (Urbutis o 1961: 110). Tairinkodagi ra byłby nietypowym, ale z pewnością osamotnione nym tworem tego typu: jak twierdzi Urbutis (1961: 110), į rzeczowniki tematowe typu a (najczęściej su neologizmy) jakimiś innymi samogłoskami łączącymi (z czego jų nieco częściej występujące -0-) należy traktować į jedynie jako wyjątek. Np.: dujotiekis, naftotiekis, kainodara, kraštotyra, miškotvarka ir itp. Przedstawione często używane złożenia, nowo ir tworzone, niebudzące niczyich zastrzeżeń i akceptowane przez społeczeństwo „wyjątki”, być może pozwoliłyby przypuszczać, że samogłoski łączącej w tego typu o złożeniach nie należy już uważać za znaczne odstępstwo. Tendencję tę można zaobserwować również przy tworzeniu terminów, zwłaszcza z drugim członem -tyra, -skyra i -dara (Keinys 1983: 111). Jak już wspomniano, dūriniów z drugim członem su rzeczownikowym jest jedenaście, a z drugim członem czasownikowym — tylko trzy. To, że pierwszych jest prawie trzy razy więcej niż drugich, nie jest zaskakujące: dūriniai pierwszego typu stanowią niemal trzy czwarte wszystkich złożonych rzeczowników współczesnego języka litewskiego (LKG I 437; DLKG 151). Złożone neologizmy są popularne. Jų Rzeczywiście proponuje się niemało zamienników dla zapożyczeń, np. garsaspynė, telefonspynė, akmenstiimis, dribvaisiai, grūdvaisiai, vaisgrūdžiai, didžprekiai, kritribė, didžturgis, komplaužys, tampkelnės, vaizdaskiautės itd. O popularności i akceptowalności dūriniów świadczy także ich użycie. Oto środki masowego przekazu bardzo szybko wyparły niezaadaptowane wyrażenie mass-media (nie trafiło ono do wspomnianych wykazów, ponieważ w publicznym języku pisanym występuje rzadko) oraz wielowyrazowe odpowiedniki używane obok obcojęzycznego wyrażenia (masinės) visuomenės informavimo (bendravimo, komunikacijos) priemonės. Na łamach publikacji i w reklamach nie ma już pampersów, które zastąpiły sauskelnės; zamiast marketingo coraz częściej w poważniejszych wydawnictwach wybiera się rinkodara. Wideokaseta i kaseta dźwiękowa skutecznie konkurują z zapożyczeniami wideo i audiokaseta, mającymi długą tradycję 50 użycia, a co do odpowiedniości terminów sportowych banglentė i burlentė dla użytkowników nie ma żadnych wątpliwości (według tego samego modelu łatwo tworzy się i upowszechnia także inne neologizmy, np. orlentė). Inne odpowiedniki złożeń są stosunkowo nowymi propozycjami, które nie zdążyły jeszcze szeroko się rozpowszechnić (znanych jest tylko kilka po przykładów użycia wyrazów didmaišis, odašveitis), większość ma konkurentów. iš jų Rozpowszechnianiu się wyrazów gruzdataukis, gruzdintaukis najwyraźniej przeszkadzają wcześniej wprowadzone do użycia odpowiedniki fritiūūro: kepamasis aliejus, gruzdinamasis aliejus, riebalai gruzdintuvėms. Dantisiūlis i greitmaistis również mają konkurencyjne ir odpowiedniki złożeń zawierających te same rdzenie, na przykład — używa się wyrażeń: dantų siūlai, greitas maistas. Które iš jų utrwalą się w języku, nie jest jeszcze jasne. Złożenia być może kuszą przejrzystą ir budową i znaczeniem. Jednak często są — one długie i niewygodne. Stosunek złożeń do derywatów sufiksalnych (14: 25) nie jest typowy. Jak stwierdzono LKG (I 253), DLKG (86), bk derywatów sufiksalnych jest więcej niż wszystkich pozostałych o derywatów, takich odpowiedników jest zaledwie kilka razy (prawie dwa) więcej niż samych iš derywatów —złożeń. Tak więc wśród omawianych nowych odpowiedników jest więcej złożeń, niż zwykle występuje w żywej mowie. 4. Derywaty sufiksalne Mało wykorzystywany sposób słowotwórczy — derywaty sufiksalne. W wykazie NS — tylko jeden wyraźny taki neologizm smigis (synonim omówionego dartsu: zob. s. 42). W wykazie SA znajdują się dwa niezarejestrowane w słownikach derywaty sufiksalne: ieška „system wyszukiwania radiowego”, którym zastępuje się zapożyczenie peidżing (ang. paging < page „przywoływać”), oraz striksė „dziewczyna tańcząca podczas przerw w zawodach sportowych i dopingująca drużynę- ”, proponowana zamiast niezaadaptowanego wyrazu cheerleader (ang. cheer „radośnie pozdrawiać, aprobować, zachęcać” + leader „kierownik, lider”)™. Derywatem sufiksalnym zastępuje się derywat przyrostkowy (ieška /paging) oraz wyraz złożony (striksė /cheerleader). Smigis i darts(as) byłyby bliższe pod względem słowotwórczym. Podstawę odpowiedników wybrano na podstawie innych cech semantycznych niż w przypadku zapożyczeń. Wszystkie te odpowiedniki są derywatami czasowników. Tai odpowiada tendencjom współczesnego języka litewskiego: około czterech piątych derywatów zakończeniowych utworzono od czasowników (Urbutis 1961: 57), jeszcze więcej z nich występuje w terminologii —90,8 procento (Keinys 1979: 155). Ieška i smigis należy uważać za abstrakty odczasownikowe. Pierwszy jest derywatem utworzonym za pomocą najbardziej produktywnego zakończenia, który pod względem znaczenia, podobnie jak większość takich derywatów, niewiele różni się od abstraktu z przyrostkiem -imas (por. LKG I 303). Większa część abstraktów z zakończeniem -a została utworzona od pierwotnych czasowników przedrostkowych, jednak nierzadkie są również takie derywaty, które pod względem słowotwórczym pozostają w relacji z innymi (także bezprzedrostkowymi) czasownikami, choć najczęściej nie mają właściwych dla tych ostatnich 7...... sia.. r m. . . *0 Do nich można jeszcze zaliczyć wspomniane możliwe neologizmy smigė, ieškas, tamprės, timpės, gruzdės. 51 charakterystycznych przyrostków, np.: ryma (LKG I 304; DLKG 99). Takim jest omawiany ir neologizm ieška. Smigis jest rozumiany wyłącznie ne jako nazwa czynności, a nie jako nazwa obiektu. Takie ir znaczenie słowotwórcze jest właściwe części abstraktów odczasownikowych (Keinys Derywaty z tym przyrostkiem są również w języku bardzo 1979: 157). częste. Iš Od derywatów z innymi przyrostkami wyróżniają się tym, że częściej mają skłonność do oznaczania jednorazowej, krótko trwającej czynności (LKG I 304-305; DLKG 99-100). Formalnie, pomijając znaczenie czynności oznaczanej przez rzeczownik smigis, jest to również oczywiste: smigis strzałki trwa tylko chwilę. Zatem šį neologizm można uznać za typowy derywat z przyrostkiem końcowym -is. Kolejny derywat z przyrostkiem końcowym striksė oznacza wykonawcę czynności. Neologizm jest dość nieoczekiwany, ponieważ właściwe nazwy wykonawców utworzone za pomocą derywacji końcowej są rzadkie (zwykle chętniej tworzy się je za pomocą przyrostkósu w) ir najczęściej mają znaczenie pejoratywneme (Keinys 1979: 176). Jak widać, wyczuwalny ir jest pejoratywny odcień znaczeniowy wyrazu striksė, ponieważ ten neologizm, ir choć włączony į STŻ (s. 533), nie upowszechnia się w użyciu. Stosuje się opisowy sposób albo słowo o znaczeniu ogólnym. Np.: podczas minutowych przerw zachwycano się gibkością tancerzy, na salach R 96 02 03; pojawili się tancerze z własnych drużynowych „grup wsparcia”. — Same uczestniczki chcą, aby nazywano je „trupą profesjonalnych tancerzy” LR 95 01 06. Jak pokazują przytoczone przykłady, znaczenie formacji słowa striksė „ta, która podskakuje” nie oddaje istoty nazywanego obiektu. Przy podawaniu odpowiedników należy uwzględniać wyłącznie funkcjonalnone ść (w tym przypadku krótkie, wygodne słowo), ale także znaczenie ir słowotwórcze, zwłaszcza — semantykę słowa podstawowego”. Nieco inna jest historia derywa- — tu z — końcówką smigio. Jo użytkownicy nie odrzucili: zaproponowany smigis zaczął się rozpowszechniać w języku publicznym (np. w telewizji: nie dotykaj tablicy do smigio LNK 97 02 24), ale į STŽ jako termin uwzględniono derywat z przyrostkiem smiginis (s. 496) wypchnął rzutkę. Jednak to, że derywat sufiksalny był rzeczywiście iš atrakcyjny i akceptowalny, potwierdza oficjalny klub tej dyscypliny sportowej nazwany tym słowem: w Wilnie istnieje jeden oficjalny klub sportowy dartowy „Smigis”. LR 98 05 05. Jak wynika z iš przedstawionych danych, użytkownicy przychylnie przyjmują właściwie umotywowane derywaty sufiksalne. Są one naprawdę przydatne ir dla języka, — zwłaszcza z punktu widzenia ekonomii. Derywaty sufiksalne są krótkie, jasne i precyzyjne (Keinys 1979: 157). *! O tym, że motywacja jest niezwykle ważnym czynnikiem, świadczy los zaproponowanych dwóch derywatów sufiksalnych: ieškos (peidžeris) oraz omawianego (radijo) ieškos (peidžingas), które tworzą spójny system. To ostatnie określenie przyjęło się, a pager spontanicznie zaczęto nazywać odbiornikiem wiadomości (a nie systematycznie —iešku). Na taki dobór użycia prawdopodobnie wpłynęła nieakceptowalna dla społeczeństwa motywacja semantyczna odpowiedników. Paging jest systemem przywoławczym: osoba chcąca przekazać informację posiadaczowi odbiornika wiadomości (pagera) dzwoni do centrum przywoławczego i przekazuje wiadomość operatorce, 0 ta przesyła ją abonentowi. A zatem za pośrednictwem łączności radiowej poszukuje się abonenta. Pager zaś jest urządzeniem odbierającym sygnały (wiadomości) przesyłane przez system przywoławczy — odbierającym wiadomości. Chociaż oba zastępowane zapożyczenia mają ten sam rdzeń (paging i pager), w użyciu utrwaliły się ich odpowiedniki mające różne rdzenie. Takie przykłady po raz kolejny potwierdzają, że zapożyczenia niemal nie mają wpływu na sposób, typ i motywację słowotwórczą proponowanych w celu ich zastąpienia odpowiedników. 52 Derywaty z końcówkami zajmują po drugie miejsce po derywatach przyrostkowych (LKG I 251; DLKG 86). Stosunek odpowiedników ir ostatnich w wymienionych wykazach wskazywałby (3 : 14) na tendencję sprzeczną z tradycyjnym rozkładem formacji (rzeczowników) w języku: derywatów sufiksalnych jest chyba nieco więcej niż rzeczowników złożonych (DLKG 86) albo prawie tyle samo (Urbutis w 1961: 65). O wykazach ma prawie pięć razy więcej złożeń neologicznych niż derywatów sufiksalnych. Na taki stosunek iš mogło częściowo wpłynąć jedno z iš ustalonych formalnych kryteriów wyodrębniania neologizmów: wyraz, ir chociaż podany w innym znaczeniu LKŽ, nie jest uważany za neologizm (jak już wspomniano, niektóre iš jų mogą być utworzoir ne na nowo, ne jedynie ożywione nowym znaczeniem litewskie słowa). Jednak nawet po ir dodaniu takich możliwych neologizmów ir stosunek derywatów z końcówkami do złożeń nie odpowiadałby stosunkowi takich formacji w języku standardowym. Można by podejrzewać, że nadmiar złożeń powstał pod wpływem innych języków. Trudno jednak uznać, że takie podejrzenie można uzasadnić. Otóż złożeń będących odpowiednikami jest czternaście, a zastępowanych przez nie złożeń zapożyczonych — tylko sześć. A zatem także zapożyczenie niezłożone może być zastąpione złożonym odpowiednikiem, co jest dość nieoczekiwane: w języku litewskim derywacja złożeń jest słabiej rozwinięta, dlatego większe jest prawdopodobieństwo, że w derywacji konwergencyjnej złożenie angielskie będzie miało odpowiednik w postaci derywatu (Pažūsis 1989: 65). I odwrotnie: dla dziewięciu złożeń zapożyczonych proponuje się odpowiedniki utworzone za pomocą przyrostków, derywaty z końcówkami. Wskazywałoby to, że bezpośredni związek między zastępowanym zapożyczeniem a sposobem słowotwórczym proponowanego dla niego litewskiego odpowiednika najprawdopodobniej nie istnieje. W istocie takiej obfitości złożeń być może nie należałoby się dziwić, ponieważ jedną z zauważonych tendencji w tworzeniu neologizmów jest względny wzrost liczby wyrazów złożonych (w porównaniu z derywatami sufiksalnymi i fleksyjnymi) (Gaivenis 1980: 31). O tym, że stosunek derywatów fleksyjnych do złożeń w języku ostatnich dziesięcioleci ma tendencję do zmiany na korzyść złożeń, świadczą również badania terminów: derywacja złożeniowa zajmuje tu drugie miejsce po derywacji sufiksalnej (Keinys 1979: 155; 1983: 70). Jednakże twierdzi się również, że derywaty fleksyjne nie są jeszcze wykorzystywane w pełni i że przy tworzeniu terminologii różnych dziedzin można, a nawet wskazane jest, w większym stopniu się na nich opierać (tamże, 1979). Jak widać, należałoby to uwzględnić również przy proponowaniu odpowiedników. Wnioski 1. Spośród wszystkich odpowiedników proponowanych w wykazach NS i SA dla nowych zapożyczeń neologizmy stanowią około jednej trzeciej z okładem. Na taki stosunek wpłynęło kilka przyczyn: 1) nie zawsze nowe zapożyczenie nazywa nową rzecz, dlatego zastępuje się je już istniejącym wyrazem litewskim; 2) częste są odpowiedniki wielowyrazowe (złożone), których członami są zazwyczaj stare wyrazy litewskie lub ich formy; 3) odpowiedniki, których forma graficzna pokrywa się z formą litewskich wyrazów znajdujących się w słownikach, natomiast znaczenie leksykalne jest odległe lub zupełnie inne, na podstawie kryterium formalnego (derywat odnotowany w słowniku), z punktu widzenia słowotwórstwa (z wyjątkiem homonimu słowotwórczego) nie są uznawane za neologizmy. 2. Prawie wszystkie neologizmy (z wyjątkiem kilku przymiotników wchodzących į w skład złożonego odpowiednika) są rzeczownikami. Do utworzenia odpowiedników wykorzystano iš trzy z czterech podstawowych sposobów słowotwórstwa języka litewskiego: najwięcej derywatów przyrostkowych, prawie o (25), połowę mniej złożeń, bardzo niewiele derywatów fleksyjnych. — (14), (3). W ogóle nie wykorzystano słowotwórstwa przedrostkowego. Tradycyjniš ie derywaty przedrostkowe spośród wszystkich derywatir ów (rzeczowników) są najrzadsze, dlatego, jak się wydaje, taka tendencja nie powinna tutaj bardzo dziwić. Taki stosunek derywatów jest sprzeczny z tradycyjnym jų rozkładem w języku. Za tradycyjną można uznać jedynie obfitość derywatów przyrostkowych: jest ich czterokrotnie jų więcej niż 1,3 wszystkich pozostałych derywatów. Duży odsetek złożeń nie jest całkiem nieoczekiwany, ponieważ badania ostatniego dziesięciolecia ujawniły tendencję do wzrostu liczby złożeń. Tego procesu najwyraźniej nie należałoby wiązać su wyłącznie z czynnikami zewnętrznymi: wpływem języków germańskich, w których złożenia są niezwykle popularne. Pożyczek ir jų Badanie tworzenia odpowiedników wskazywałoby, że bezpośredniego związku między ir tworzeniem zastępowanej pożyczki a tworzenido em proponowanego dla niej litewskiego odpowiednika najprawdopodobniej nie ma. 3. Motywacja słowotwórcza większości neologizmów jest autentyczna. Istnieją pary pożyczek i odpowiedników, których motywacja semantyczna jest podobna, ale różnią się sposobem tworzenia. Bardzo niewiele jest par, w których podobieństwa motywacji słowotwórczej są oczywiste (ostatnie odpowiedniki są systemowymi, typowymi, semantycznie „przejrzystymi” tworami). 4. Należy badać użycie pożyczek i ich odpowiedników oraz, opierając się na tych badaniach, przedstawiać społeczeństwu akceptowalne, mające większe szanse na przyjęcie, właściwie umotywowane neologizmy. Wpłynęło 28.05.1999 Lista analizowanych neologizmów autostopininkas (hitch-hiker) SA gruzdataukiai NS (frititiras) SA banglenté (serfingas) burlenté SA (vindserfingas) NS dantisiuliai (flosai) dazasvydis (peintbolas) NS dešrainis (hotdogas) NS dėlionė (puzlis, piizle) NS déstinis (puzlis, piizlé) NS didkepsnis (steikas) NS didmaisis (bigbegas) SA garsajuostė (audiokaseté) SA gaviklis (peidzeris) SA glaustinuké (bodis) NS graibstinys (bestseleris) SA 54 greitmaistis (fast-food) SA gruzdintaukiai (frititiras) SA gruzdintuvé (fritiiiriné) SA ieška (peidzingas) SA javainiai (miusliai) NS kégliné (kegelbanas) SA kibuciai (puzlis, pūzlė) NS maistalas (junk-food) SA mėsainis (hamburgeris) NS odasveitis (pilingas) SA riedutininkas (skeiteris) NS rinkodara (menedzmentas) SA sauskelnés (pampersai) NS segiklis (steipleris) NS skiautinys (kviltas) SA skrudintuvas (tosteris) SA užkandukas (snekas) NS smiginis (dartas, dartsas) NS užrašinė (organaizeris) NS smigis (dartas, dartsas) NS vadybininkas (menedžeris) SA spalviklis (markeris) SA vaizdajuostė (kaseta SA wideo) striksė (cheerleaderSA ka) sterownik (serwer) SA cheeseburger (cheeseburgNS er) fishburger (fishburger) NS SKRÓTY ALKŽ X. ALZ CID DLKG „ DZ ED GK KTZ LKE LKG I LKKN LKZ I-XIX LNK VLŽ Atgalinis dabartinės lietuvių kalbos žodynas / sud. V. Žilinskienė, Vilnius: Matematikos ir informatikos institutas, 1995. Anglųlietuvių kalbų žodynas, Vilnius: Žodynas, Cambridge 1997. International Dictionary of English, Cambridge: Cambridge University Press, dienraštis 1995. „Diena“. Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo enciklopedijų ir leidykla, Dabartinės lietuvių 1994. kalbos žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. Słownik języka angielskiego, Londyn: HarperCollins Publishers, 1995. Język ojczysty. Kultura języka. Objaśniający słownik angielsko-- litewskich terminów informatycznych, Kowno: Smaltija, 1997. Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1999. Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno: Mintis, 1965. Uchwały Komisji Języka Litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1998. Słownik języka litewskiego 1—2, Wilno: Mintis, 1968-1969; 3-6, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956-1962; 7-9, Wilno: Mintis, 1966-1973; 10-15, Wilno: Mokslas, 1976-1991; 16-17, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995-1996; 18-19, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1997-1999. Wolny niezależny kanał (TV). dziennik „Lietuvos rytas“. Encyklopedia gospodarstwa domowego, Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii, 1987. Słownik francusko-litewski, Wilno: Margi raštai, 1997. dziennik „Respublika “. Słownik terminów sportowych, Kowno: Litewski Instytut Kultury Fizycznej, 1996. czasopismo „Tavo vaikas“. Słownik wyrazów obcych, Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii, 1985. tygodnik „Veidas“. Słownik niemiecko- -litewski, litewsko-- niemiecki, Wilno: TEV, 1997. 55 LITERATURA Ambrazas S. 1993: Rozwój słowotwórstwa rzeczowników. Derywaty czasownikowe języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo ir Encyklopedii Naukowych. Beard R. 1990: The Nature and Origins of Polisemia derywacyjna. — Lingua 81, 101-140. Gaivenis K. 1974: Neologizm neologizmowi nierówny. — Kultura języka 27, 27—30. Gaivenis K. 1980: Neologizmy i ir nowe słowa. — Nauka i ir życie 2, 31. Gaivenis K. 1987: Barwny świat słów, Wilno: Nauka. Girčienė J. 1997: Seminarium na temat zapożyczeń. — Kultura języka 69, 111—117. Haugen E.1972: Xayren D. Ilponecc Zapożyczone. — Nowe e tendencje 6, Moskwa: Progress, 344-382. Jakaitienė E. 1986: O motywacji semantycznej jako kryterium kodyfikacji. — Językoznawstwo 37 (1). Kaulakienė A. 1974: Kalki słowotwórcze w terminologii nauk ścisłych. —Kultura języka 27, Keinys 30-32. S. 1975: Sufiksalne tworzenie terminów litewskich. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 16, 7-56. Keinys S. 1979: Końcówkowe tworzenie terminów. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 19, 155-183. Keinys S. 1983: Tworzenie litewskich terminów złożonych. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 22, 70— 123. Kėzytė S. 1973: Nowe słowa „Sprzedanych lat”. — Kultura języka 24, 37—43. Klimavičius J. 1997: Fritiūrinė — frytkownica, fritiūras — frytki. —„Gimtoji kalba” 2, 12-14. Kniūkšta P. 1979: Stosunek kodyfikacji lingwistycznej i społecznej do normy. —„Lietuvių kalbotyros klausimai” 19, 85—91. Mikelionienė J. 1998: Neologizmy w komputerowym korpusie tekstów Uniwersytetu Witolda Wielkiego. —Konferencja Jonasa Jablonskisa „Nowe zjawiska językowe i ich ocena“. Tezy referatów. Wilno: Instytut Języka Litewskie11—12. go, Pažūsis L. 1975: Tak zwane wyrazy międzynarodowe w języku litewskim Ameryki Północnej. — Mūsų kalba 2, 33-39. Paziisis L. 1989: Konwergentne słowotwórstwo. —Kalbotyra 40(1), 58-73. Simonaitytė V. 1979: Czynniki społeczne i słowotwórstwo. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 19, 101-109. Skardžius P. 1996: Pisma wybrane 1. Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Skardžius RP. 1997,: Uwagi ogólne. 7. Dialektyzmy, neologizmy i wyrazy obce. —Pisma wybrane 2, 76-85, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Skardžius P 1997: Kalki i zapożyczenia znaczeniowe. —Pisma wybrane 2, 277-281, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Urbutis V. 1961: Tworzenie złożeń rzeczownikowych współczesnego języka litewskiego. —Współczesny język litewski, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i NaukoweV. 1978: j, 65-121. Urbutis Teoria słowotwórstwa, Wilno: Mokslas. NEOLOGIZMY JAKO ODPOWIEDNIKI NOWYCH ZAPOŻYCZEŃ Streszczenie Nowe zapożyczenia i ich litewskie odpowiedniki stanowią dwojaki fenomen obejmujący proces zapożyczania oraz rozwój nowych derywatów. Mogą to być neologizmy semantyczne, nominalne grupy wyrazowe oraz właściwe neologizmy derywacyjne. Po zbadaniu list nowych zapożyczeń i ich odpowiedników przedłożonych społeczeństwu okazało się, że te ostatnie stanowią około jednej trzeciej wszystkich odpowiedników. 56 Prawie wszystkie nowo utworzone odpowiedniki są rzeczownikami. Powstały one na podstawie trzech z on czterech sposobów of derywacji of of of język litewski; większość z nich of stanowią derywaty sufiksalne, około (25), połowy z pozostałyas ch to złożenia, a zaledwie (14) kilka — derywaty a fleksyjne (3). Prefiksacja nie została w ogóle zastosowaat na. Proporcja derywatów of fleksyjnych i złożeń to świadczył- (3 : 14) aby to a tendencja przeciwna is tradycyjneto mu rozkładowi derywatów of językowycin a h, w którym złożenia są niemal równie liczne jak as derywaty as fleksyjne. Jednakże proporcja ta nie jest całkowicie is nieoczekiwana. Jedną z of tendencji w ewolucji of neologizmów jest of względny is a wzrost liczby of złożeń (w porównaniu to z prefiksacją i derywatami fleksyjnymi). It is Tylko dużą liczbę derywatów sufiksalnyof ch można przypisać tradycyjnym be sposobom to derywacji: derywatów sufiksalnyof ch jest — czasami wiele razy 1.3 więcej niż as innych derywatów. as Tradycyjnie derywacja prefiksalna jest najmniej produktywna, dlatego tendencja ta nie jest zaskakująca. Większość zapożyczeń ma charakter is systemowy i należy do neologizmów utworzonych za pomocą typowej derywacji. Nie zaobserwowano negatywnego wpływu innych języków. 57