Lietuvių ir latvių kalbų daiktavardžių darybos svarbiausi skirtumai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XLIII (2000) Saulius AMBRAZAS Instytut Języka Litewskiego, Wilno LITEWSKIEGO IR ŁOTEWSKIEGO JĘZYKÓW NAJWAŻNIEJSZE RÓŻNICE W SŁOWOTWÓRSTWIE RZECZOWNIKÓW Badając rozwój słowotwórstwa rzeczowników języka litewskiego, zauważyłem niemało różnic strukturalnych w systemach słowotwórczych języka litewskiego i łotewskiego. Najważniejsze z nich chciałbym krótko omówić w niniejszym artykule'. Szczególnie różni się struktura słowotwórcza nazw czynności, nazw zbiorowych i deminutywów w tych językach. Przede wszystkim rzuca się w oczy to, że produktywne litewskie nazwy czynności z przyrostkiem *-i-mo-/-i-momają odpowiedniki nie w języku łotewskim, lecz w dalszych językach słowiańskich (Liukkonen 1987), albańskim (Jokl 1963: 131-133; Desnickaja 1983: 20) i hetyckim (Laroche 1956; Kronasser 1963: 177-178). W języku łotewskim, podobnie jak w pruskim, występują jedynie przymiotniki z tym przyrostkiem, por. łot. dial. talims oraz lit. tolimas/ tolymas (LVG 332), a także pr. stesmu aucktimm-ien (den Obersten) III 91,. (SV 47; PKEŻ I 114-116). i W języku łotewskim nazwy czynności tworzy się dość szeroko za pomocą innego przyrostka wywodzącego się z *-mo, mianowicie *-u-mo-(LVG 333-337; Baltynja 1979: 15-16). Tymczasem w języku litewskim odnotowano zaledwie kilkanaście odpowiednich derywatów z *-umo, głównie w dawnych pismach, zwłaszcza w Postylii M. Daukšy, por. lit. įradumas/inradumas „usłużność, obowiązek” DP 289, 551 i in. ieradums „zwyczaj, nawyk” (DaiktvDrR 73-75). Ogólnie w języku litewskim za pomocą przyrostka *-umo zwykle tworzy się nazwy cech, które są również produktywne w języku łotewskim, por. lit. sausūmas i łot. sausums (LVG 333-334). Jednakże i to jest innowacją. W litewskich pismach z XVI-XVII w., zwłaszcza opartych na gwarach żmudzkich i wschodnioauksztockich, nazw cech z *-umo jest jeszcze stosunkowo niewiele (DaiktvDrR II 8 i n.). Niegdyś w językach bałtyckich, podobnie jak w niektórych innych spokrewnionych językach (por. Hamp 1973; 1983), za pomocą przyrostka *-motworzono, jak się wydaje, zarówno przymiotniki, z których wywodziły się es. imiesłowy bierne czasu teraźniejszego, jak i abstrakty (nazwy czynności i właściwości). Później, najprawdopodobniej już w okresie kształtowania się odrębnych języków litewskiego i łotewskiego, do tematów zakończonych na *-moz i lub u pojawiły się nowe przyrostki -imas i -umas. Bałtyzmy w językach fińskich Bałtyku przedstawione przez L. Vabę (1995) (por. estońskie porm „kurz, popiół“ < bałt. *berma i lit. bėrimas, fińskie tarmo „energia, | Nieco szerzej o strukturze słowotwórczej rzeczowników języka litewskiego i łotewskiego mówi się w napisanym po angielsku artykule opublikowanym w czasopiśmie „Linguistica Baltica“ (t. 8, 2000, 7—33). 111 siła“ < bałt. *tarpma i lit. tarpimas itd.), jak się wydaje, wskazują, że w okresie wspólnoty języków litewskiego i łotewskiego (być może jeszcze w V—VI w., gdy plemiona wschodniobałtyckie znacznie przesunęły się na północny wschód, na tereny zamieszkane przez Finów bałtyckich) abstrakty dość często tworzono za pomocą czystego przyrostka *-mo-, podobnie jak w dawnych językach słowiańse (por. Liukkonen 1987). Najważniejszą rolę w kategorii słowotwórstwa nazw czynności w języku łotewskim odegrał nie przyrostek *-mo-, lecz inny przyrostek przymiotnikowy *-no-. Właśnie z tego ostatniego wywodzi się najważniejszy środek słowotwórczy nazw czynności w języku łotewskim -šana (< *-s-io-na, np.: būšana „bycie“, miršana „śmierć“ itd.) a także od dawna produktywny przyrostek -iens (< *-ei-no-, np.: gūjiėns „chodzenie“, Saviéns „strzelanie“ itd.)*. Pod tym względem język łotewski jest bliższy nie językowi litewskiemu, lecz pruskiemu, w którym za pomocą pokrewnego przyrostka -sna (< *-s-na) również szeroko tworzy się nazwy czynności, np.: billisna „mówienie, powiedzenie“ (Sprūche) III 85,, crixtisna „chrzest“ (Tauffe) III 59, itd. (SV 46-47; Bammesberger 1973: 87-89; Parenti 1998; Schmid 1998: 205-206). Przymiotniki z przyrostkiem *-no, ulegając substantywizacji, nie wywarły większego wpływu na słowotwórstwo nazw czynności w języku litewskim, z wyjątkiem dialektu żmudzkiego, zwłaszcza jego północnej części, gdzie niegdyś mieszkali Kuronowie. Tutaj produktywne są nazwy czynności z przyrostkiem -s-ena (DaiktvDr 295). W dialekcie auksztaickim derywatów tego typu jest niewiele, a ponadto nabrały one tutaj bardziej wyspecjalizowanego znaczenia sposobu wykonywania czynności. Co prawda sama forma przyrostków la. -šana, -iens, pr. -sna, kurońskiego -sena znacznie się różni. Ponadto pruskie nazwy czynności z -sna mają dokładne odpowiedniki w języku litewskim (np. dulksna), lecz nie w łotewskim. W języku łotewskim, jak się wydaje, w ogóle nie ma również nazw czynności z przyrostkami *-na, *-e-na, *-0-na (bez determinatywu *-s-), które występują w języku litewskim (DaiktvDrR 58-60) i w niektórych innych językach pokrewnych. Szczególnie stary jest derywat kdina, por. scs. *céna „cena“, awest. kaéna „zemsta, kara, odpłata- “, gr. xo:vrį „zemsta krwi; kara za zabójstwo” (LEW 202; Skardžius 1998: 595; Ind. 809). Jego możliwy odpowiednik w języku łotewskim ciens „szacunek, godność, uwaga” ze względu na wokalizm rdzenia nie jest całkiem jasny (ME I 394—395). Tak więc w tym przypadku można mówić jedynie o wspólnej tendencji języków łotewskiego, pruskiego oraz kurońskiego do szerszego wykorzystywania przymiotnikowego przyrostka *-no-/-na w tworzeniu nazw czynności. Jednakże w poszczególnych wymienionych językach tendencja ta została zrealizowana za pomocą wywodzących się z niego różnych przyrostków pochodnych. Języki litewski i łotewski różnią się typami słowotwórczymi, które ugruntowały się w centrum kategorii słowotwórstwa zdrobnień. Jeżeli w języku litewskim przeważają derywaty z przyrostkiem *-elio-, to w języku łotewskim jest ich znacznie mniej i nie występują we wszystkich dialektach. Najbardziej charakterystyczne są dla zachodniej i środkowej Kur- * Te ostatnie można porównać z rzadkimi odpowiednimi derywatami języka litewskiego z -iena, np.: gaišiena „susza, pustkowie” Rms, šaliena „zamarznięcie” Grz (DaiktvDrR 65). 112 szu i części Żmudzi. Ponadto deminutywy z *-eliošiose miejscach często mają zmiękczoną spółgłoskę poprzedzającą przyrostek (np. s—, z—ż i in.). Zatem niektóre derywaty języka łotewskiego niemal całkowicie pokrywają się z litewskimi, por. łot. (: maišelis maiss „worek”) ir lit. maišėlis, łot. ūželis (: azis ,,0zys") ir lic. ožėlis (DL 246— 270). Dlatego A. Bielenstein (1863: 308-309) i A. Leskien (1891: 481) sądzili nawet, że łotewskie deminutywy z *-elio powstały pod wpływem języka litewskiego. Jednak J. Endzelin (1909: 376; LVG 343) i V. Rūķe-Draviņa (DL 259— 262) w to wątpią, ponieważ tego typu derywaty są używane nie tylko w pobliżu granicy z Litwą, lecz także znacznie dalej od niej. ir W języku pruskim deminutywy z *-elio również, jak się wydaje, nie były bardzo rozpowszechnione. Ten przyrostek zawiera derywat, który stał się terminem pokrewieństwa, patowelis „ojczym“ (Stiffater) E 179, być może wayklis (< *vaikelis, por. woikello GrG) „syn“ (Son) E 190 (PKEŽ IV 213; Smoczynski 2000: 199-200), niektóre imiona osobowe (np.: Madelle, Jannell, Katell, zob. Trautmann 1925: 175), nazwy miejscowości (np.: Grabelle, Scabelle, Wirbell, zob. Gerullis 1922: 250). Czyste znaczenie zdrobniałe można dostrzec najwyżej w derywacie thewelyse użytym w odnalezionym w bibliotece Uniwersytetu w Bazylei rękopiśmiennym pruskim epigramacie, który zdaniem V. Mažiulisa (1975; 1981: 62) i F. Kortlandta (1998; 1998a) oznaczał „wujaszek“. Jednakże znaczenie i forma tego ostatniego słowa są nadal przedmiotem dyskusji (por. McCluskey, Schmalstieg, Zeps 1975; Schmid 1994: 287-290; Bammesberger 1998). A zatem najprawdopodobniej zdrobnienia z *-elio ugruntowały się w okresie samodzielnego rozwoju języka litewskiego. W języku litewskim jest znacznie więcej niż w języku łotewskim zdrobnień utworzonych także za pomocą innych przyrostków, wywodzących się z determinatywów *-/-, *-g'-, *-s-, *-t- (por. DaiktvDrR II 93-105). W języku łotewskim zdrobnienia tworzy się najczęściej za pomocą przyrostków *-inio i *-itio-. Są one powiązane swoistym stosunkiem dystrybucji komplementarnej. Za pomocą przyrostka *-itio zazwyczaj tworzy się zdrobnienia od rzeczowników o tematach iio i € , natomiast odpowiednie derywaty z *-inio- — od wyrazów nominalnych o wszystkich pozostałych tematach, por. bralitis, saulite, ale dėlinš. Oczywiście w gwarach występują takie czy inne odstępstwa od tej ogólnej zasady (DL 168-188, 232-242). W języku litewskim znaczenie zdrobniałe ma tylko niektóry derywat z przyrostkiem *-inio-, np.: bobiné „gorsza kobieta“ Tvr; Aps (LKŽ I? 962), karvinė „krówka“ Šv (Salys 1992: 338), lazdinė „różdżka“, pirštininė „rękawiczka“ Grdm (LKA III 135), mergelinė „mała dziewczynka“ Sv, merginė „służąca“ Pnd; Kp; Sb; SI (LKŽ VIII 26, 28), vaikinis „chłopak“ K. Donel (Kabelka 1964: 249). Poza tym za pomocą *-inionajczęściej tworzy się tutaj przymiotniki, które w języku łotewskim są bardzo rzadkie i występują tylko w niektórych dialektach (por. lit. geležinis i łot. dzelzinis, lit. lapinis i łot. lapinš „zrobiony z liści“, lit. molinis i łot. malinis, zob. LVG 312–313; Vulane 1986; Rekėna 1996: 61–62). W procesie substantywizacji w języku litewskim najczęściej przekształcają się one w nazwy posiadaczy cechy. Nie jest to również właściwe językowi łotewskiemu, por. lit. kdiminis „wieśniak” i łot. kaiminš „sąsiad” (LVG 113 313), lit. rytinis i łot. ritinis „wiatr wschodni”, lit. kelminė/kėlminė i łot. celmine „zwykły pień” (Rekėna 1996: 63-64)“. W języku litewskim niezbyt popularne są również zdrobnienia z dawnymi przyrostkami, wywodzącymi się od przymiotnikowego przyrostka *-no-. Deminutywy z *-inosą obecnie tworzone w gwarach południowoi wschodniolitewskich, natomiast z *-ino- — w zachodniej części gwary żmudzkiej, mniej więcej między Kłajpedą a Szyłoką (LKA III Žemėl. Nr. 119, p. 134-135); wcześniej występowały one także w Prusach Wschodnich (Gerullis, Stang'as 1933: 26-27; DaiktvDrR II 106-107). Wszystkie te gwary znajdują się w pobliżu Łotwy, gdzie odpowiednie derywaty z *-ino-, *-inosą używane na dwóch niepołączonych obszarach: w południowo-zachodnim zakątku przy granicy z Litwą oraz na niemałym obszarze północno-- wschodnim przy Estonii (DL 198-199, Žemėl. Nr. 1). Zatem możliwe, że na Łotwie znajdowało się „centrum rozpowszechnienia bałtyckich deminutywów z przyrostkiem *.no”. Dane innych języków pokrewnych również wskazują, że ten przyrostek przymiotnikowy dość późno wszedł do paradygmatu tworzenia deminutywów. Chociaż deminutywy z *-inowystępują także w językach słowiańskich, germańskich, italskich, celtyckich, albańskim i greckim (Brugmann 1906: 275; Jokl 1963: 134), są one jednak tutaj późne, używane zazwyczaj obok przymiotników z *-ino-, mających głębsze korzenie indoeuropejskie. Na przykład w języku łacińskim początkowo tworzono z *-inoprzymiotniki, natomiast deminutywy z tym przyrostkiem pojawiły się dopiero w późnym okresie jego rozwoju, w tak zwanej łacinie ludowej, i rozpowszechniły się bardziej dopiero w wywodzących się z niej językach romańskich, zwłaszcza włoskim i portugalskim (Niedermann 1954; Ettinger 1980: 28-29). W językach germańskich przy substantywizacji przymiotników z *-inonajpierw, jak się uważa, pojawiły się nazwy młodych zwierząt (por. germ. *gaitinaz „koźlę” i łac. haedinus „kozła”), a dopiero później (zwłaszcza w języku niemieckim) — ir innych deminutywów (Meid 1967: 110-114). W języku litewskim deminutywów z przyrostkiem *-itiorównież jest znacznie mniej niż w języku łotewskim, por. lit. brolytis, saulytė. Dla języka litewskiego znacznie bardziej charakterystyczne są deminutywy z apofonicznym wariantem tego przyrostka *-oitio- (np.: brolditis, mergditė DaiktvDr 271-272), które w języku łotewskim w ogóle nie mają odpowiedników. Przyrostki *-itio-, *.oitio-, obecnie częściej używane do tworzenia deminutywów, oraz *-eitio-, za pomocą którego w języku litewskim również obecnie szeroko tworzy się nazwy osób posiadających daną cechę, — to wciąż apofoniczne warianty tego samego przyrostka, por. lit. vokietis, łot. Niemiec i lie. Niemiec, łot. Wucitis, lie. giminditis i giminiėtis itd. Z tym przyrostkiem początkowo 3 Mają one krewniaków również w języku pruskim, por. lie. drėvinė „beczułka na tłuszcz” i pr. drawine „(drewniana) kadź” (Bote) E 393 (PKEZ I 223-226), lie. šoninė i pr. grawyne „Boczna (deska wozu)” (Tuncbret) E 304 (PKEŽ I 404). *W języku litewskim (w odróżnieniu od łotewskiego) rzeczownikotwórcze przymiotniki z przyrostkiem *-no wywarły znaczący wpływ nie na kategorię tworzenia deminutywów, lecz na kategorię tworzenia nazw posiadaczy cech (por. DaiktvDrR II 144-167) i częściowo nazw wykonawców czynności (por. DaiktvDrR 124-129). 114 początkowo tworzono nazwy posiadaczy cechy”, później trafiła ona do kategorii tworzenia zdrobnień. Jeden z jej wariantów apofonicznych bardziej rozpowszechnił się w języku łotewskim, a drugi — w litewskim. W języku łotewskim całkowicie zanikły nazwy zbiorowe oznaczające grupę ludzi lub innych istot żywych. W języku litewskim takie derywaty są nadal produktywne. Najczęściej tworzy się je za pomocą przyrostka -ija (por. lit. brolija „bracia i siostry” oraz słow. *bratroja „bracia”, gr. gparpia „plemię, ród”, zob. Brugmann 1906: 647), czasami za pomocą -(i)ava (por. lit. broliava „bracia i siostry” oraz słow. *dét(s)va „dzieci”, zob. Otrębski 1935: 115, 117), a także jego wariantów -(i)uva (por. lit. broluva „bracia i siostry”- ), -auja (por. lit. šunava i šunauja „gromada psów”), i nie mają one żadnych odpowiedników w języku łotewskim. Wspomniane przyrostki najprawdopodobniej wywodziły się z sufiksu słowotwórczego *-a, za pomocą którego niegdyś szeroko tworzono nazwy zbiorowe“. Jednakże w językach litewskim i łotewskim zachowały się zaledwie słabo rozpoznawalne relikty tego typu, por. lit. dlksna/alksna „olszyna; bala, klonis, slėnis” i łot. alksna „podmokłe miejsce” (DaiktvDrR II 48). Rzeczywiście, w gwarach języka łotewskiego istnieje niemało derywatów oznaczających skupisko roślin lub innych przedmiotów w jednym miejscu, z przyrostkiem * -ū-10-(LVG 284), również wywodzącym się z sufiksu słowotwórczego *-a, por. łot. alksnajs „olszyna” i lit. alksna/alksna. Takich derywatów z *-ai w języku litewskim jest zaledwie kilka, np.: riešutojas „leszczyna” K¢; Vvs (DaiktvDrR II 53). Z drugiej strony w gwarach języka litewskiego (głównie zachodnich) występuje kilka podobnych nazw zbiorowych z *-4-to- (por. alksnotas „olszynka” J I 96 oraz dlksna/alksna, zob. DaiktvDrR II 58), które nie mają odpowiedników w języku łotewskim, lecz można je porównywać z pruską nazwą miejscową Rikoyot: rikijs „pan” (Herr) III 37,, (Būga 1958: 160 i n.). W języku litewskim występuje wiele nazw zbiorowych, oznaczających głównie skupisko roślin i przedmiotów w jednym miejscu, z przyrostkiem *-i-no-. Mają odpowiedniki w pruskim (por. lit. šeimyna i in. seimins (Gesinde) III 83,), w językach słowiańskich (por. lit. beržynas i słow. *berzina, zob. Stawski 1974: 121, 123), częściowo łacińskich, być może germańskich i albańskich (Jokl 1963: 133—-134; Butler 1971: 27-28), lecz zupełnie nie występują w języku łotewskim. W tym celu używany jest nie sufiks *-ino-, lecz jego apofoniczny wariant *.ei-no-/-- oi-no- (por. lit. eglynas oraz łot. egliene, egliens, eglainis, zob. LVG 322— 324, 327; MLIVG I 86-87, 132, 137). Z drugiej strony w języku litewskim zbiorowych nazw z *-eino-/-oino trzeba teraz szukać ze świecą, por. raziénos, dirsainė „chleb z chwastnicą“ JR 39 (DaiktvDrR II 56). To prawda, niegdyś mogło ich być również i „To może być wspólna innowacja języków bałtyckich, słowiańskich (por. połudn.-- słow. golit'b „nagi, biedny człowiek“, brūtit'5 „syn brata“, zob. Stawski 1976: 55 i n.), germańskich (por. st. górnoniem. jungidi „młode zwierzę- “, zob. Mezger 1953). ® W pruskim słowniczku elbląskim znajduje się cały szereg rzeczowników rodzaju nijakiego o charakterze zbiorowym z *-4, np.: slayo „sanie, szlaje“ (Slete) 307: slayan „płoza“ (Sletekuffe) 309 (Mažiulis 1981; PKEŽ I-IV; Degtjarev 1994). Podobnego pochodzenia mogą być również litewskie formy liczby mnogiej o charakterze zbiorowym z -ai, por. liepai „lipa“ Št (Stundžia 1981). 7 Mogły one występować również w języku pruskim, por. nazwy miejscowe Stabayen: stabis „kamień“ (Steyn) E 32, Wangayen: wangus (Dameraw) E 588 (Gerullis 1922: 247). 115 więcej, ponieważ być może charakter zbiorowy ir mają liczne derywaty z przyrostkiem -iena, oznaczające miejsca uprawy roślin użytkowych, np.: bulviena, kopūstiena itd. ir (ŽD 288; DaiktvDr 400). Be to, derywat seweynis „chlew“ (Sewstal) E 229 (Karaliūnas 1992: 21) a także takie toponimy jak Alkayne, Alkeyne, Zaseynen ir i in. (Gerullis 1922: 252; Blažienė 1998) mogą świadczyć o istnieniu nazw zbiorowych z *_eino-/-oino również w języku pruskim. Nie jest to jednak całkiem jasne (por. Smoczynski 2000: 74). Podobnie różnica w alternacji samogłosek w językach litewskim i łotewskim dotyczy jeszcze dwóch przyrostków używanych do tworzenia nazw zbiorowych. W niektórych gwarach wschodnioi zachodnioauksztockich spotykamy nazwy zbiorowe z przyrostkiem -ytė, mające takie same znaczenia jak derywaty z przyrostkiem -ynas (także -ynė), np.: alksnytė „olszyna” J; Sd; Rs; Pg; Klv; Rgv (LKZ I? 105), ąžuolytė „las młodych dębów“ J; Grk; Kp; Rm (IP 535-536), beržytė „las młodych brzózek“ Rs; Grk (I“ 777), eglytė „eglynas“ J I 694, karklytė „karklų apžėlusi vieta“ Rgv; Rm (LKŽ V 294), kelmytė „kelmynas“ Grk; Kp; DI (V 526), kemsytė „kemsuota pieva“ Vdšk (V 564), lazdyte „vieta, kur lazdynai auga“ Er (VII 214), liepytė „liepų krūmai“ Rgv (VII 426), nolitė „molynė“ Knr; Er (VIII 340), nendrytė „nendrynas“ Rm (VIII 655), samanytė „samanomis apaugusi vieta“ Ėr (XII 90). O istnieniu tego typu słowotwórczego w języku łotewskim w przeszłości mogą przypominać co najwyżej nazwy miejscowe Apsite, Kalmite itp. (LVG 388)". Ogólnie rzecz biorąc, obecnie odpowiednie derywaty tworzy się tu za pomocą innego przyrostka -aite, różniącego się inną alternacją samogłoskową, por. lit. beržytė ir la. bérzaite „beržynas“ (LVG 389; Laumane 1990). W języku litewskim odpowiednich nazw zbiorowych z -aitė prawie nie ma, z wyjątkiem być może alksnaitė „olszyna“, beržynaitė „brzezina“ J I 12, 205 (ŽD 360)". Ponadto należy zauważyć, że w języku łotewskim nie mają żadnych odpowiedników litewskie nazwy zbiorowe utworzone za pomocą afiksów słowotwórczych, które wywodzą się od nazw cech (DaiktvDrR II 59-63). Spośród nich najbardziej produktywne są derywaty z przyrostkiem *.6-men-. Za pomocą tego ostatniego początkowo tworzono nazwy cech, a później przyrostek ten wykorzystano do tworzenia nazw zbiorowych. I tak w dialekcie wschodnioauksztockim niektóre derywaty z *-Omengreta o znaczeniu zbiorowym zachowały również starsze znaczenie cechy, np.: jauntiomené „młodość” Ds (LKŽ IV 315), mažuūomenė „dzieciństwo” Ds; Str; Švnč; Tvr; Brsl (VII 978, por. także go. aldomin „starości”, zob. Endzelin 1924: 124; Bammesberger 1998: 110). Samo pochodne Š Dalej derywaty tego typu można częściowo wiązać z germańskimi nazwami zbiorowymi z -ide (por. stwniem. pfluogide „para wołów”, zob. Meid 1967: 149) oraz nazwami miejscowymi z -ithi-, których najwięcej występuje w Niemczech, tj. niezbyt daleko od obszaru języków bałtyckich (Udolph 1996: 258-274). ? Można je być może porównać z pr. krischaytos „kryklės (śliwki ostre)” (Krichen) E 621, sliwaytos „śliwki” (Pflumen) E 619, wisnaytos „wiśnie” (Kirsen) E 620. Za uznaniem tych derywatów za deminutywy, jak się zwykle czyni, przemawia okoliczność, że brak wyraźnych danych o deminutywach z *-oitiobuvimą w języku pruskim. Może to być wyłącznie innowacja języka litewskiego (DaiktvDrR maziiomene mažmėnė „dzieciństwo, niemowlęctwo” II 109). 116 przyrostek *-6-men-" wywodzi iš się ze starożytnego su przyrostka *-men-, za pomocą którego od dawna tworzono abstrakty (zarówno nazwy czynności, ir jak i właściwości), por. lic. ir Dkst; Aps: „drobne przedmioty“ BM 433; Trgn (LKŽ VII 978). Wyraźne różnice występuir ją w kategoriach słowotwórczych rzeczowników innych języków litewskich (zwłaszcza jej dialektów zachodnich i południowych) oraz języka łotewskiego. ir Niektórymi cechami słowotwórczymi język litewski jest bliższy ne językom o łotewskiemu i pruskiemu. W większości gwar języka litewskiego najważniejszy przyrostek nazw cech języków bałtyckich *-iba" ma zmienioną formę z tematem na ė *-ibé (por. LKA III Mapa nr 123, s. 137), którą, jak się wydaje, znajdujemy również w języku pruskim, por. lit. pogaństwo i in. pagonbe (Heidenschaft) E 795%. Tymczasem język łotewski wszędzie zachowuje starszą formę -iba. W języku litewskim dość rozpowszechnione są nazwy cech z su przyrostkiem -ysta (zwłaszsu cza w jego nowszej formie -ystė). One również mają dokładny odpowiednik w języku pruskim, por. lie. krikščionysta ir pr. cristionisto (Kristenheit) E 794. Tymczasem w języku łotewskim derywatów tego typu, jak się wydaje, prawie nie ma: J. Endzelīns (SV 53) wymienia jedynie rzadki gwarowy derywat keniste „królestwo“. Podobne derywaty oznaczające miejsce, lecz nie cechę, występują także w niektórych tekstach łotewskich. Nie można wykluczyć, że powstały one pod wpływem języka litewskiego (por. DaiktvDrR II 69-70). Można zatem sądzić, że za pomocą przyrostka przymiotnikowego *-istū nazwy cech zaczęto tworzyć przede wszystkim w zachodnich dialektach języków bałtyckich, a następnie ta innowacja rozprzestrzeniała się dalej na wschód. Hipotezę tę potwierdzają ponadto następujące okoliczności: 1) jak pokazują litewskie teksty z XVI-XVII w., derywaty z -ystė były niegdyś szczególnie produktywne w gwarze zachodnich i środkowych Auksztotów (np. w tłumaczeniu Nowego Testamentu S. B. Chylińskiego, w Postylli J. Bretkūnasa, w anonimowym słowniku z XVII w. „Lexicon Lithuanicum“ derywaty tego typu przeważają wśród wszystkich nazw cech, zob. DaiktvDrR II 9); 2 przymiotnisu ki przyrostek *-istoyra są plačiai paplitę daugelyje slavų kalbų (plg. s. bsl. récisty „iškalbingas“, I. jedwabisty „panašus į šilką“ ir t. t.“ ), tuo tarpu baltų kalbose jų yra vos keli (pvz.: lie. balystas „pelkėtas“, kiaulystas „nemandagus“, "0 Kamiengalis *6 prieš priesagą nėra visai išskirtinis dalykas baltų kalbose (taip Smoczynski 2000: 118). Antai lietuvių kalboje iš 0 kamieno vardažodžių daromi būdvardžiai su *-6-t0-(ŽD 345 tt.; Akelaitienė 1999). Taigi vedinio jauntiomené santykis su jaunas yra toks pat kaip kalniiotas —su kalnas. Tak można również wyjaśniać pr. fickromai „prawdziwi, prawowici” (gerecht) III 63,: lie. „prawdziwy”, pr. tickars „prawdziwy” (rechter) III 47,? 11 O pochodzeniu tego przyrostka zob. DaiktvDrR II 15-17. 12 V. Mažiulis (PKEZ III 208) uważa, że ten derywat w języku pruskim miał przyrostek *-ibé (z krótkim i), podobny do słowiańskiego -5ba. Budzi to jednak wątpliwości, ponieważ jak dotąd nie ma żadnych innych danych o występowaniu przyrostka *-iba lub *-ibė w językach bałtyckich. Z podobnych przyczyn nieco wątpliwa jest również próba poprawienia derywatu pagonbe na *pagonabe (tak Trautmann 1910: 388; Bammesberger 2000). Czyż więc nie prościej wywodzić wspomniany pruski rzeczownik pospolity *pagonbe z *poganibeé? 13 Winker-Leszynska 1963; Vaillant 1974: 469-471; Kiparsky 1975: 219. 117 ugnystas/- ugnystas „gorący, porywczy; koloru ognia“). Czy zatem przymiotnikowy przyrostek *_istoiš *-itokilo w językach słowiańskich, a następnie dostał się do sąsiednich zachodniobałtyckich języków, gdzie utworzyły ir się nazwy cech su *-ista? W języku pruskim jest bardzo wiele nazw cech z innym przymiotnikowym przyrostkiem *-iska, np.: deiwūtisku „zbawienie“ (Seligkeyt) III 75,,, labbisku „dobroć“ (Gūte) III 85, i t. d. (Trautmann 1910: 223 nn.; SV 50). W języku litewskim znajdujemy kilka nazw cech z -iškė. Spośród nich tylko derywat jauniškė „młodość” (por. przymiotnik jauniškas „młodości”) jest bardziej rozpowszechniony w dawnych piśmiennictwie i gwarach, natomiast dwa pozostałe są zupełnie rzadkie, obecnie wymarłe: berniškė „dzieciństwo, młodość” DP 17x (por. przymiotnik bėrniškas), vieniškė „samotność” (odnotowane w XVIII–XIX-- wiecznych słownikach Małej Litwy). One również mogą być odzwierciedleniem innowacji zachodniobałtyckich języków- ", która nie dotarła do języka łotewskiego. Podobnie być może można by wyjaśnić rozwój niektórych typów słowotwórczych nazw osób posiadających daną cechę. I tak obok nazw osób posiadających daną cechę z przyrostkiem -ulis(-¢)" w języku litewskim występuje niemało odpowiednich derywatów z przyrostkiem -uolis(-ė), por. aukštūlis „najwyższy, Bóg” oraz aukštuėolis(-ė) „ten, kto jest wysoki”, greitūlis i greituolis „ten, kto jest szybki”, bičiūlis i bičiuolis „ten, kto ma pszczoły razem z kimś innym; bliski przyjaciel” itd. (DaiktvDrR II 172–174). Derywaty tego typu mają odpowiednik w języku pruskim (por. litewską nazwę miejscową Aukštuėliai i pr. Auctoliten, zr. Trautmann 1925: 177; SV 48). To również może być wspólna innowacja języków pruskiego i litewskiego, która nie dotarła do języka łotewskiego. Wydaje się, że zachodnie gwary języka litewskiego i język pruski łączą również nazwy skór i futer z przyrostkiem -ena, por. lit. arklena „końska skóra“, kiskena „skóra zająca“, a także kojena „skóra z nóg zwierząt“, Zdndenos „skóra policzków“ itp. (DaiktvDrR II 164–165) oraz pr. nognan „skóra (wyprawione futro)“ (Leder) E 498, jeżeli pochodzi ono od *nogenan, jak uważa V. Mažiulis (PKEŽ III 194–195). W języku łotewskim takich derywatów nie zauważono. Jednakże występuje tam wiele nazw posiadaczy cechy z nowszym wariantem przyrostka *-eno-/-enioo osnowie io, np.: vecenis „starzec“, ritenis „wiatr wschodni“, mellene „borówka“ itd. (LVG 298–302). Tymczasem w języku litewskim jest ich bardzo niewiele, np.: bergždėnis(-ė) „bezpłodne, jałowe zwierzę- “, mėlėnė „borówka“ (DaiktvDrR II 166). Mogą one mieć odpowiedniki także w języku pruskim, '* Mogła ona dotyczyć także niektórych języków germańskich, por. st. skand. bernska „dzieciństwo“ (a także lit. berniškė- ), folska „głupota“ (Meid 1967: 197; Range 1977: 128). Może należy tu wymienić także goc. barniski „dzieciństwo“ (Benveniste 1964: 38; Nepokupnyj 1997: 13), s. wok. wys. froniski „głupota“, heidiniski „pogaństwo“ i in. (Range 1977: 128). Jednakże te ostatnie mogą być nazwami cech z -ja, podobnie jak go. biuhti „przyzwyczajenie“: biuhts „przyzwyczajony“, galeiki „podobieństwo“: galeiks „podobny“ i in. (Kubrjakova 1963: 78, por. także Bammesberger 1995: 96). W językach germańskich, słowiańskich, italskich, indoirańskich i greckim (ale w odróżnieniu od języków bałtyckich) za pomocą afiksu *-(i)io-/-(i)- ia szeroko tworzono nazwy cech. D Mają one wyraźne odpowiedniki w językach łotewskim i pruskim, por. lit. bėdūlis i łot. biedaczek, lit. mielūlis i łot. milulis (LVG 346–347); lit. bandžiūlis „przyjaciel, druh; współpracownik; oszust; śmiałek” i in. antropol. Bandule (Trautmann 1925: 176). 118 w języku, por. warene „miedziany kocioł“ (Messingkessel) E 356, wissene „Sgailis“ (Pors) E 622, nazwy osobowe Drutenne, Jodenne (SV 44-45). Rzeczywiście, niektórzy dopatrują się tu przyrostka -in- (por. Smoczynski 2000: 197). Wszakże krótka samogłosi ka w języku pruskim mogła była przekształcić się į e (Girdenis, Mažiulis 2000). Odpowiedniki w języku pruskim mogą mieć ir nazwy posiadaczy cech języka litewskiego z formantem złożonym *-at-io-, por. lit. barzdotis (także przymiotnik barzdotas) pr. ir nagotis „miedziany su garnek na nóżkach“ (Erintop) E 349 : nage „noga“ (Nage) E 145 (PKEŽ III 168). Wydaje się, że tego typu derywatów w języku łotewskim nie ma. Ponadto niemal wyłącznie w języku litewskim tworzy się również zdrobnienia z *-atė, które są tego samego pochodzenia co wspomniane nazwy posiadaczy cechy (DaiktvDrR II 109). Zadziwia ir to, że najważniejszy litewski przyrostek nazw posiadaczy cechy -inykas (< *-ino-+ *-i-ko-) ma dokładny odpowiednik w języku pruskim, podczas gdy w języku łotewskim forma tego przyrostka różni się, por. lit. laukinykas, pr. laukinikis „właściciel ziemski“ (Leman) E 407 oraz łot. laūcinieks (szerzej zob. DaiktvDrR II 118-127). Języki litewski i pruski łączy również rozpowszechnienie nazw wykonawców z deminutywnym przyrostkiem *-iko. Od dawna były one szczególnie charakterystyczne dla litewskiej gwary zachodnioauksztockiej. Otóż w słownikach J. Brodovskiego i F. Kuršaitisa odnotowano ich nawet więcej niż odpowiednich formacji z przyrostkiem *-éiovedinių (DaiktvDrR 135). Dla dialektu wschodnioaukštaitskiego (podobnie jak dla języka łotewskiego, por. LVG 358) są one mniej charakterystyczne: w słownikach K. Sirvydasa znajdujemy tylko jedną nazwę wykonawcy z *-ikolojikas „ten, kto szczeka” SD'57; SD*141 (por. także LKA III Žemėl. Nr. 114). W zabytkach języka pruskiego, podobnie jak we wspomnianych litewskich słownikach Małej Litwy, nazw wykonawców z *-iko również jest więcej niż odpowiednich derywatów z *-éio- (DaiktvDrR 136). Niektóre z nich mają odpowiedniki w języku litewskim, por. lit. mynikas i prus. mynix „odminys, kailius“ (Gerwer) E 511, lit. siuvikas „krawiec” i prus. schuwikis „szewc” (Schuwert) E 496. Prawdą jest, że w ostatnim przypadku znaczenie litewskich i pruskich derywatów się różni. Być może zatem powstały one w obu językach paralelnie (por. Smoczynski 2000: 73). Sufiks *-iko wszedł do kategorii nazw wykonawców z deminutywów, które w języku pruskim najczęściej tworzy się właśnie za pomocą tego sufiksu, np.: malnijkix „dzieciątko“ (Kindlein) III 113,, acc. sing. gannikan „kobietkę“ (Frewlein) III 105 itd. (DaiktvDrR II 88-89 z lit.). W języku litewskim, podobnie jak w łotewskim (DL 297-298, 300-305), obecnie z tego typu derywatów pozostały tylko relikty. Niegdyś jednak w zachodniej części Litwy deminutywy z *-ikomogły być produktywne, ponieważ w znacznej części gwary żmudzkiej i w niektórych gwarach zachodnioauksztockich deminutywy dość często tworzy się za pomocą sufiksu -ikė, por. katikė, mergikė (LKA III Žemėl. Nr. 116, p. 131). Należy tu wspomnieć również złożony sufiks gwary zietelskiej -ik-utas, np.: bernikūtas „chłopczyk“, paršikūtas „prosiaczek“ (Vidugiris 1969: 151). Tak więc nazwy wykonawców z *-ikomatyt zaczęto najpierw tworzyć w językach zachodniobałtyckich, a później ta innowacja rozprzestrzeniła się na niektóre dialekty wschodniobałtyckie, obejmując również języki słowiańskie, por. lit. siuvikas i słow. *$evece (więcej o tego typu derywatach w językach słowiańskich zob. Wojtyta- -Swierzowska 1974: 82-87). 119 Salys A. 1992: Raštai 4, Roma: Litewska Akademia Katolicka Nauk. Savukynas B. 1966: K problemu zachodniobałtyjskiego substratu v południowo-zachodniej Litwy. — Baltistica 1(2), 165-176. Schmid W. P 1994: Linguistica Scientiae Collectanea, Berlin-New York: Walter de Gruyter. Schmid W. P. 1998: Staropruskie-łotewskie związki językowe. — Baltistica 33(2), 199-208. Skardzius P 1998: Wybrane pisma 4, Wilno: Instytut Wydawnictwa ir Encyklopedii Naukowych. Stawski E 1974-1976: Zarys slowotwdrstwa prastowianskiego. —Stownik prastowiarski 1-2, Wroclaw etc. : Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Smoczynski W. 2000: Untersuchungen zum deutschen Lehngut im Altpreussischen, Krakow: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellofiskiego. Specht E. 1938: O iliryjskim sufiksie -ist-. — KZ 65, 175. Stundžia B. 1981: Liczby mnogiej oikonimy osobowe i ich znaczenie dla rekonstrukcji systemów odmiany i akcentuacji. —LKK 21, 185–198. Trautmann R.1910: Zabytki językowe staropruskie, Getynga: Vandenhoeck u. Ruprecht. Trautmann R. 1925: Staropruskie imiona osobowe, Getynga: Vandenhoeck u. Ruprecht. Udolph J. 1994: Studia onomastyczne nad problemem Germanów, Berlin-Nowy Jork: Walter de Gruyter. V aba L. 1995: Bałtyckie m-dewerbaty w językach fińskich obszaru bałtyckiego. —VII Międzynarodowy Kongres Bałtystów, 1995, s. 13–15. czerwca. Tezy referatów, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego, 117-119. Vaillant A. 1974: Grammaire comparée des langues slaves 4, Paryż: Éditions Klincksieck. Vanagas A. 1970: Derywacja hydronimów Litewskiej SRR, Wilno: Mintis. Vanagas A. 1994: Nazwa miasta Kretynga. —LKK 34, 162-163. Vėlius N. 1983: Światopogląd dawnych Bałtów, Wilno: Mintis. Vidugiris A. 1969: Rzeczownik w gwarze Zieteli. —LKK 11, 147-182. Vidugiris A. 1996: Niektóre zjawiska języka zachodniobałtyckiego w południowych gwarach litewskich. — Baltistica 31(1), 31-38. Vidugiris A. 1996a: O przynależności i pochodzeniu gwary Zieteli. —LKK 36, 127-137. Vidugiris A. 1998: Zanawikowie — potomkowie Suduwów czy Żmudzinów. —LKK 40, 22-31. Volkaitė-Kulikauskienė R. 1970: Litwini w IX-XII wieku, Wilno: Mintis. Volkaitė-Kulikauskienė R. 1978: Kształtowanie się narodowości litewskiej (według danych archeologicznych). —Rocznik historii Litwy. Rok 1977, 5—22. Vulane A. 1986: Derywacja przymiotników na -inis, -ine i funkcja atrybutywna w dialekcie górnołotewskim. —Biuletyn Akademii Nauk Łotewskiej SRR 1(462), 73-84. Winkler-Leszynska I. 1963: Przyrostki przymiotnikowe -ity||-isty, -aty||-asty w języku polskim na tle ogólnosłowiańskim. —Język Polski 63, 65-73. Wojtyla-Swierzowska M. 1974: Prastowiariskie nomen agentis, Wroclaw etc. : Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Žulkus V. 1995: Zachodni Bałtowie w migracji Gotów i Gepidów (I-IV w.).—Lietuvininkų kraštas, Kowno: Litterac Universitatis, 74-127. GŁÓWNE RÓŻNICE SŁOWOTWÓRCZE RZECZOWNIKÓW W JĘZYKU LITEWSKIM I ŁOTEWSKIM Streszczenie Między językiem litewskim a łotewskim występują znaczne różnice pod względem struktury słowotwórczej rzeczowników. Najbardziej produktywne przyrostki nomina actionis (por. lit. *-i-moand łot. *-s-io-na) oraz zdrobnień (por. lit. *-e-l-foand łot. *-i-nio-, *-it-io-) są w języku litewskim i łotewskim całkiem różne. 126 Nomina collectiva, które oznaczaa ją grupy of ludzi i or istot żywych, zachowały produktywnośćve in Litewski (zwłaszcza derywaty in *-ij-4), lecz są one całkiem wymarłe in Łotewski. In litewski i W języku łotewskim występują również pewne różnice w zakresie in przyrostków używanych do to tworzenia nomina collectiva o znaczeniu skupisk lasów, innych roślin i of rzeczy w or jednym of miejscu, por. or in lit. *-i-noand łot. *-ei-no-/-oi-no-, lit. *-it-¢ i łot. *-oit-é. A liczne of izoglosy słowotwórcze łączą język litewski (zwłaszcza jego dialekty zachodnie i południowe) to Staro pruski i przeciwstawiać it to łotewski: nomina qualitatis in *-ibé, *-ista, *-isko-; nomina attributiva in *-in-iko-, *-6-lio-, *-e-nd, *-a-tio-; nomina agentis in *-i-ko-; zdrobnienia in *-o-lio-, *_js-t-io-; hydronimy i nazwy miejscowości in -ing- (odpowiednio -ang-, -ung-, -eng-). Saulius AMBRAZAS Otrzymano 2000 02 24 Instytut Języka Litewskiego Antakalnio g. 6 LT-2055, Wilno, Litwa E-mail poczta [email protected] 127