Dvasininkų pavadinimai ir jų istorija

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 189-200 Nazwy duchownych i ich historia ALGIS RUBINAS Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy litewskich nazw duchownych i ich historii. Wśród nich można wyróżnić trzy warstwy: (1) starsze zapożyczenia, ostatecznie pochodzenia greckiego lub łacińskiego, lecz zapożyczone za pośrednictwem innych języków europejskich (polskiego, niemieckiego itp.) i noszące ślady tego pośrednictwa; (2) sztuczne zapożyczenia, utworzone w ostatnich czasach przez dodanie litewskich końcówek do łacińskich rdzeni; (3) kalki językowe utworzone w celu zastąpienia wyrazów obcego pochodzenia. 0. WSTĘP Chrześcijaństwo przybyło na Litwę późno, gdy sąsiednie narody były już chrześcijańskie. Stara wiara litewska wywodziła się z głębi wieków. Była tak stara, jak stary jest naród litewski, a zarazem tak stara, jak starzy są Bałtowie. W okresie prabałtyckim wszyscy Bałtowie mówili tym samym językiem prabałtyckim i wyznawali tę samą wiarę. Stara religia litewska była religią natury. Starożytni Litwini czcili bogów, okazując szacunek ogniu, żmijom, drzewom, słońcu i księżycowi. Wraz z przybyciem chrześcijaństwa na Litwę trzeba było zrezygnować ze starych bogów i obrzędów, dlatego musiało się zmienić także całe słownictwo religijne, ponieważ stare pogańskie pojęcia nie nadawały się do nazwania pojęć nowej religii chrześcijańskiej. Starożytna, pogańska religia zaczęła być uważana za religię demonów, dlatego zrezygnowano z jej obrzędów, a wraz z nimi także ze wszystkich pojęć religijnych. Dawne litewskie słownictwo pogańskie zostało odsunięte na bok, a na jego miejsce miało przyjść zupełnie nowe słownictwo chrześcijańskie i nowe nazwy, ponieważ ani dawne pogańskie imiona, ani dawne pogańskie pojęcia nie pasowały do nowej religii. Ochrzczony Litwin otrzymywał nowe, nielitewskie imię chrześcijańskie i musiał uczestniczyć w nowych, nieznanych mu dotąd obrzędach chrześcijańskich, których nazwy nawet nie znał. Należało nazwać najważniejsze obrzędy oraz tych, którzy tym obrzędom przewodzą, dlatego musiały powstać nazwy chrześcijańskich duchownych i podstawowych pojęć chrześcijańskich. W niniejszym artykule będzie mowa o tym, jak powstały nazwy duchownych w religijnym słownictwie języka litewskiego, ponieważ nowo ochrzczony człowiek najpierw zetknął się z nazwami duchownych, dlatego przede wszystkim należy wyjaśnić, czym właściwie są nazwy duchownych w religijnym słownictwie? Jak i kiedy powstały litewskie nazwy duchownych? Jakimi drogami mogły one dotrzeć na Litwę? Pod jakimi względami przypominają nazwy duchownych sąsiednich narodów chrześcijańskich, a pod jakimi się od nich różnią? Nazwami duchownych będziemy nazywać te słowa, którymi określa się osoby mające jakiś związek z Bogiem i dzięki temu związkowi starające się, aby miało go jak najwięcej ludzi. Większość tej leksyki 190 | ALGIS RUBINAS stanowią osoby posiadające jakiekolwiek święcenia lub legalnie przyjęte do stanu zakonnego. Leksyka religijna dotarła na Litwę dwiema drogami. Część leksyki religijnej dotarła za pośrednictwem sąsiadów, ponieważ Litwini w taki czy inny sposób musieli utrzymywać z nimi stosunki, zetknęli się z ich językami i w większym lub mniejszym stopniu zapożyczyli z nich różne słowa. Niemcy ochrzcili po raz pierwszy, a Polacy — po raz drugi, dlatego należy przypuszczać, że część leksyki religijnej dotarła za pośrednictwem tych języków. Inna część leksyki religijnej dotarła za pośrednictwem dzieł teologicznych napisanych w kościelnej łacinie. Celem artykułu jest zbadanie, jak leksyka religijna dotarła na Litwę. Porównując leksykę religijną sąsiednich narodów chrześcijańskich, zostanie podjęta próba ustalenia, skąd i kiedy, w jakich warunkach oraz w jaki sposób chrześcijańska leksyka religijna trafiła do języka litewskiego. Głównym źródłem wykorzystanym do przygotowania tego artykułu jest Słownik języka litewskiego oraz dawne piśmiennictwo (katechizmy, biblie, postylle i dawne słowniki). 1. DAWNE ZAPOŻYCZENIA 1.1. Niektóre nazwy duchownych weszły do języka litewskiego dawno temu, inne zaś są nowymi zapożyczeniami i derywatami. Pogańskie nazwy litewskich duchownych nie nadawały się do określania duchownych chrześcijańskich, dlatego chrześcijańska leksyka religijna była zapożyczana od narodów, które chrzciły Litwę. Po raz pierwszy Litwinów ochrzcili Niemcy, jednak ta chrystianizacja Litwy szybko się zakończyła po śmierci Mendoga. Po drugim chrzcie, który nadszedł za pośrednictwem Polaków, zakończono chrystianizację Litwy. Wraz z chrztem za pośrednictwem Polaków trafiła na Litwę pierwsza zapożyczona leksyka religijna. Tę starą leksykę religijną nazywamy dawnymi zapożyczeniami. Do nich przede wszystkim należeliby duchowni posiadający stopień święceń. Byliby to diakon, ksiądz i biskup. Najpierw należało nazwać duchownego wyższego od diakona i niższego od biskupa, który miał utrzymywać kontakty z ludźmi i mieszkać przy kościele. Przewodniczył nabożeństwom, głosił kazania, chrzcił, udzielał ślubów, odprawiał pogrzeby, dlatego ludzie musieli znać nazwę tego duchownego. Do nazwania tego duchownego wybrano niemieckie zapożyczenie kūnigas, któremu nadano drugie znaczenie. Obecnie kūnigas oznacza tylko duchownego, ale jego pierwotne znaczenie brzmiało „pan, władca; władca, książę”. W znaczeniu władcy słowo używane w najstarszych naszych zabytkach piśmiennictwa, por.: : Su/tojofe karalus Gemes ir Kunigai lueiole rodon wienon prilch wielchpati | ir prifch io Chriltu MZ 506. W tym znaczeniu zapożyczenie używane: C, 908, KLG 24, R, Mz, K. W dawnych pismach kunigas używany jest także w znaczeniu katolickiego lub luterańskiego duchownego, wyższego od diakona i niższego od biskupa, por.: : Kunigas idant makitu manes Mz 11. TAS jra ludimas Iona | kada fiunte S3idai ifch Igrufalem Kunigus ir Leuitas /idant ghi klaultu /kas tu elli? VIN EE 7 IN 1,19. W tym znaczeniu nazwa używana: BB JN 18,19, BP, 149, DK 13, 97,99, 68, 98, 101, 89, 100, PK 160, DP 17, 27, 50, 158, 67, 205, 65, 158, 67, 205, 322, 24, 49, 69, 95, 410, "SD 51, 67, 139, 172, SD 84, SP 41,73, MT 101, CHB IN 18,19, MK 1, 44, C 908, BK 22, 25, H, R, Mz, GN LK 10,31, IN 18,19, N, K, RTZ, M. Sirvydas w swoim słowniku tłumaczy kunigą po łacinie już tylko jako ‘sacerdos’, po polsku. ‘kaptan, ksiądz’, lecz kunigė oznacza dla niego nie tylko przełożoną klasztoru, lecz także księżną (łac. principis uxor, len. księžna). Niegdyś używano także krótszej formy kungas. Forma ta występuje w Anonimowym katechizmie AK 30, 32. W dawnych słownikach występuje forma kūningas, która oznacza “władcę, NAZWY DUCHOWNYCH I ICH HISTORIA | 191 pana, gospodarza' N, “księcia' R 208, K oraz ‘kunigę’ N. Valančius w dziele Żmudzkie biskupstwo używa formy kunegas M. VALANČ Ž 19, 24 oraz utworzonego od niej derywatu kunegystė. Łotysze mają słowo kungs ‘pan’, lecz baznickungs oznacza “księdza katolickiego’. W pruskim słowniczku elbląskim również występuje konagis ‘król’. Wszystkie trzy litewskie nazwy księdza, a także łotewskie i pruskie odpowiedniki są zapożyczeniami niemieckimi. Słowo kūnigas jest zapożyczone ze śr. niem. wys. formy kunig ‘król’, której obecnie odpowiada niemieckie Konig ‘król’. Śr. niem. wys. kunig pochodzi od germ. *kuningaz ‘król’: st. niem. wys., st. saks. kuning, st. ang. cyning (obecnie king). W drugim lub trzecim wieku z germ. *kuningaz Finowie i Estończycy zapożyczyli swoje kuningas „król”. Z tego samego źródła, tylko być może nieco później, wywodzi się również słowiańskie *kunęg», *kuneęzo: ros. xua3b „książę”, czes. kniez „książę; kunigas”, pol. ksiądz „ksiądz” (znaczenie zmieniło się pod wpływem łac. dominus). Polacy jeszcze w XVI w. słowem ksiądz określali nie tylko księdza, lecz także świeckiego władcę. Litwini nie utrzymywali kontaktów ze starożytnymi Germanami, dlatego kuningo nie można uważać za zapożyczenie z pragermańszczyzny. Dla wszystkich Bałtów pożyczkodawcami byli tu Niemcy, którzy pod koniec XII w. osiedlili się nad Dźwiną, a nieco później nad Wisłą. Bracia niemieckiego zakonu rycerzy mieczowych i zakonu krzyżackiego pochodzili z różnych miejsc w Niemczech i oczywiście w ich języku występowały znaczne różnice dialektalne. Różnice te są widoczne także w ówczesnych kronikach i dokumentach. W źródłach XIII i XIV w. można wyróżnić aż cztery odmiany: kunings, kuniges, kunges i konigs. Na podstawie tych pisanych wariantów można wywnioskować, że wymowa stwniem. wys. kuning nie była obca także w XIII w., choć Kronika rymowana z końca tego stulecia używa wyłącznie śrniem. wys. duchowny. Pisownia świadczy również o późniejszej wymowie kung, konig. Zatem w praktyce nazwa księdza mogła być zapożyczana z niemieckiego we wszystkich tych formach. Dlatego wątpliwe jest, aby zarówno kungas, jak i łot. kungs powstały od kunigas, po późniejszym zaniku samogłoski. Ponieważ Litwini zetknęli się z Niemcami przede wszystkim nad Dźwiną, można przypuszczać, że stamtąd około 1200 roku zapożyczono kūnigas. Fonetycznie nieco starsza forma kuningas została najprawdopodobniej przejęta od Krzyżaków. Obok nazwy kūnigas w dawnych pismach na określenie tego duchownego znajdujemy również kaplanas, dlatego należy sądzić, że słowo kūnigas nie było jeszcze zadomowione ani powszechnie używane. Ta chwiejność między kaplanas a kunigas jest bardzo wyraźna w Ewangeliach i Epistołach Vilenta. W jednym miejscu używa kaplanas, por.: : Nūlidawe tada | iog eia tit kieliu kaplanas | ir ifchwidgs ghn aplenke EE 107 (Łk 10,31); Bet eik /ir palfirodik kaplanui /VIN EE 27-28 (Mt 8,4); kaplanas o imieniu Zacharialchus BB 1.x 1,5, BB Łk 10,31, CHB Łk 10,31, BP, 375 (Łk 10,31), DP 56, SP, 81, KN 263, a gdzie indziej używa kunigas: Chriltus elti ateghigs /ieng ghis butu wiraulelil kunigas VLN EE 51 (HBR 9,11). W dawnych słownikach używane są także inne formy tego zapożyczenia: kaplonas N, Mz 119, kaplionas K. Forma kaplonas pochodzi z języka polskiego, por. pol. kaplan. Z kunigo Litwini utworzyli kunigaikštis, który został odnotowany już w pismach Mažvydasa, por.: : Idant Karalems ir Kunigaiklchtems pakaiju ir [gndara dūtumbi Prafchom tawe ilch klaulik mus Mz 557 oraz w Ewangeliach i Epistołach Vilenta: N¢fa ifch tawgs ateis man Kunigaigichtis | kurlai būs Wielchpatis ant mana ffmoniu Ifrahel EE 22 Mt 2,6; Ifch Suda priegtam iog Kunigaikfchtis [chio Swieta iau apluditas jra EE 69 JN 16,11. Litewskie słowo kunigaikstis zostało utworzone od słowa kunigas za pomocą przyrostka -aikstis. Od nazwy kunigas wywodzi się niemało derywatów. Jedne derywaty tej nazwy należą wyłącznie do katolików albo do katolików i protestantów, inne zaś — wyłącznie do protestantów. Kataliiš su 192 | ALGIS RUBINAS Do katolików i protestantów należą derywaty: kunigauti LKZ, 893 „być księdzem- ”, kunigavimas LKZ,, 893 „bycie księdzem- ”, kunigbuvis LKŽ,„ 893 „były ksiądz”, kunigėdra LKZ, „893 „wróg księży”, kunigėjimas LKŽ,, 893 ‘nabywanie cech księdza’, kunigėti LKZ, 894 „nabywać cech księdza”, kunigesnis LKZ, „894 „mający więcej cech księdza”, kunigyba LKZ, „894 ‘kapłaństwo’, kunigyb¢ LKZ, 894° kapłaństwo’, kunigija LKZ, „894 ‘księża, ich ogół’. „Do derywatów należących wyłącznie do protestantów zalicza się derywaty spotykane w słownikach Małej Litwy: kuniginas LKZ, „894 ‘pastor’, kunigynė „dawne gospodarstwo księdza”, kunigininkas LKZ,,894 „uczeń księdza, przygotowywany do bierzmowania”, kuniginis LKZ,, 894 „ten, kto ma poglądy księdza, zwolennik księży”, kunigpalaikis LKZ, „895 „lichy ksiądz”, kunigužis LKŽ,,, 895 „ksiądz protestancki lub luterański’. Jak sami Litwini w zamierzchłej starożytności, będąc jeszcze poganami, rzeczywiście nazywali swoich kapłanów, tego na razie dokładnie nie wiemy. W języku litewskich pieśni ludowych spotykane jest słowo šventikas (Reiks maldyti šventikus, kad laikytų maldeles JD 1228), które, jak się wydaje, powinno być dość starym derywatem: po pierwsze, słowo to jest nadal używane w języku litewskim jako nazwisko Šventikas, które całkowicie odpowiada pruskiemu imieniu osobowemu Sventicke. Pierwotne znaczenie tego słowa mogło brzmieć: „Święty człowiek, święty, Świętobliwy”. Zapewne dawni Litwini, podobnie jak niektóre inne starożytne ludy indoeuropejskie, swoich przedstawicieli kultu religijnego, między innymi, nazywali także od świętości, por. stgr. ispsug „kapłan, ofiarnik, żerca, duchowny” (od iepoc „silny, potężny, boski; święty, poświęcony”), łac. sacerdos „kapłan” (od *sacri-dot- „dający świętość- ”: sacer „święty” i dotz rdzenia czasownika dare „dawać”), ros. ceswennux „duchowny”. Inne narody chrześcijańskie duchownego wyższego od diakona i niższego od biskupa nazywają rozmaicie. W słowiańskich językach prawosławnych osoba przyjęta do stanu duchownego nazywana jest popem (słowo to używane jest także w języku litewskim), natomiast Rosjanie mają na katolickiego księdza polskiego nazwę kcends, zapożyczoną od polskiego ksiądz. Niemcy mają Priester; które pochodzi z cerk. łac. k. presbyter „prezbiter, starszy kapłan”. Do cerk. łac. pochodzi z języka greckiego zpsoButepoz < tpsoBurnc „stary, czcigodny, ważny”. W słownikach religioznawstwa i wyrazów obcych znajdujemy nazwę prezbiter, która oznacza „przywódca wspólnoty pierwszych chrześcijan”. Nie jest jasne, kim był ten duchowny, którego nazywano prezbiterem. Nawet teraz teologowie nie mogą tego powiedzieć, ponieważ brak danych, kogo określano łacińskim słowem presbyter. Obecnie tłumacze różnie tłumaczyli łacińskie presbyter na język litewski. W Biblii Bretkūnasa znajdujemy Plebonai (na marginesie Wirefnieij), którzy 1 Tim 5,17. Giedraitis tłumaczy to miejsce: Kunigai, kurie gierai priweizda 1 TiM 5,17. W Biblii Chylińskiego znajdujemy Teprypasyfta jog Wiraufiey kurie redi gierey. Skvireckas tłumaczy Gerai viršininkaujantįs kunigai 1 Tm 5,17. Łotysze mają mūcitėjs. Wspólnoty protestanckie, aby odróżnić się od katolików, nazywają swojego duchownego pastorem. Chociaż ksiądz przewodniczył nabożeństwom i udzielał sakramentów, nie mógł jednak ani wyświęcać na księży, ani udzielać sakramentu bierzmowania. Mógł to czynić tylko chrześcijański duchowny posiadający najwyższe święcenia, duchowny, który przez święcenia biskupie osiągnął pełnię kapłaństwa — biskup. Biskup zarządzał diecezją, wyznaczał księży parafiom, rozstrzygał różne sprawy. W tym znaczeniu słowo występuje już w najwcześniejszych zabytkach języka litewskiego: *SD, 400, SP, 60, 160, SP, 285-286, SP, 198, O 182, H 163, R, R75, MZ, GN 1 TrM 3,2, FIL 1,1, KLG 160, Sur, D. "Pošk, N, K, Mir VI 42, M. VALANĖ, PRL, 8, JV 1005, NS 1251 (SkKN), J, K. BUG. NAZWY DUCHOWNYCH I ICH HISTORIA | 193 Źródłem nazwy viskupas jest kośc. łacińskie słowo episcopus, które pochodzi od było rozumiane dosłownie — doglądać życia wspólnoty. Do języka litewskiego ta nazwa trafiła za pośrednictwem języków pośredniczących. Najpierw tę nazwę przejęli Niemcy, por. st.-niem. wys. biscof, śr.-niem. wys. bischof. Od Niemców zapożyczyli ją Czesi, por. biskup, a od Czechów tę nazwę zapożyczyli również Polacy, por. pol. biskup, wiskup. Przez język polski to słowo dostało się do języka litewskiego. Temu litewskiemu określeniu chrześcijańskiego duchownego posiadającego najwyższe święcenia pod względem znaczenia odpowiadają polskie biskup, wiskup, rosyjskie enuckon (bezpośrednio z języka greckiego), niemieckie Bischof (za pośrednictwem języka niemieckiego przejęta łotewska forma biskaps), angielskie bishop. W katechizmie M. Mažvydasa znajdujemy dziś już zanikłą w żywej mowie formę biskupas na określenie duchownego posiadającego najwyższe święcenia, por. Reik tadrin Bilkupas butu cjiltas jr nepatepta kuna MzK 29. Inni autorzy Małej Litwy tłumaczą to miejsce Biblii: Bllkupas tur buti benutarties VLN ENCH 39 (1 Tim 3,2); Bet Bilkupas tur buti benutarties BB 1 Tim 3,2. W katolickim postyllu Daukšy również znajdujemy bif/kupai DP 120, 28, 59, 61, 205, 68. W postylli ewangelików reformowanych Morkūnasa znajdujemy Bifkupas MP, 82. W Biblii Chylińskiego znajdujemy nazwę biskupa ujweyjdetojas CHB 1 Tim 3,2, Fir 1,1. Należy przypuszczać, że na jej powstanie wpłynęło holenderskie słowo ze źródła opOd tej nazwy powstało wiele derywatów, których znaczenia są ściśle związane ze znaczeniem tego słowa: vyskupduti DZ, NDZ, LE, 275, vyskupduti N DZ ‘być biskupem- ’, išvyskupduti NDZ ‘przez pewien czas być biskupem- ’, vyskupavimas NpZ, DZ!, A 1884, 96, LE,, 89, NDZ, vyskupystė S, RZ, DZ, NpZ,KZ,Q 93, H 163, D. Posk, N, M, L, ST 34, vyskūpjstė (2) K, RTR, FRNW, R 75, MZ 100, SG, 76, GN 1 PvTM 3,1 ‘tytuł biskupa i zajmowane przez niego miejsce’, vskupiskas, NpŽ, KŽ, SD 14, D. Pošk, N, L, LL 8, vyskupiškas (1) KRS, vyskūpiškas (1) K, 242, K, RTR, NDZ “biskupi, należący do biskupa, właściwy mu', 1 vyskupiškis, -ė (2) NDZ, KZ, D. PosK, vyskiipiskis, -(2) K, NDZ ‘człowiek mieszkający przy biskupie, pozostający pod opieką biskupa’. Duchowny posiadający pierwszy stopień święceń sakramentu kapłaństwa nie mógł odprawiać nabożeństw w kościele, a diakoni nie utrzymywali kontaktów z ludźmi, dlatego nazwa diūkonas weszła za pośrednictwem źródeł pisanych, zwłaszcza Pisma Świętego. W tym znaczeniu słowo było używane już w najstarszych zabytkach języka litewskiego: CHB 1 Tim 3, 8-12, CHB FiL 1,1,GN 1 Tim 3, 8-12, GN FiL 1,1. W pismach Mažvydasa zamiast słowa diakonas używane są zapożyczenia kaplanas (Kaplanai telta wenas moteis wirai MŽK 30 1 Tim 3, 12) i kunigas (Kunigai [chito budu wel5liby, ne dwilel5uwei MZK 30 1 Tim 3, 8). Bretkūnas ten fragment Biblii przetłumaczył: Teipuieg, Diakai turi buti c3eltingi BB 1 Tim 3, 12. W Biblii Chylińskiego ten fragment przetłumaczono: Diakoney teypag (reykia idand) butu wiesliweys CHB 1 Tim 3, 12. W Nowym Testamencie Giedraitisa ten fragment przetłumaczono: Diakonay teipajeg giedingi GN 1 Tim 3, 12. Dlaczego Mažvydas na określenie diakona używa słów kunigas i kaplanas, nie jest jasne, ponieważ ten fragment Pisma Świętego Mažvydas zaczerpnął z łacińskiego katechizmu J. Willicha, w którym używane jest słowo diaconus. Źródłem nazwy diakonas jest greckie słowo dtaxovog ‘sługa’. Z języka greckiego poprzez Nowy Testament najpierw trafiło ono do łaciny, por. diaconus. Z łaciny trafiło także do ludowej łaciny i w ten sposób powstało diacus. Po wejściu do kośc. łac. kośc. 194 | ALGIS RUBINAS słowo zachowało pierwotną grecką formę diaconus. Greckie słowo Štaxovos weszło do języków europejskich dwiema drogami: przez łacinę kościelną i przez łacinę ludową. Niemcy zapożyczyli przez łacinę ludową diacus, por. niem. śr. wys. diaken, a przez łacinę kościelną diaconus, por. niem. Diakon. Od Niemców Czesi zapożyczyli obie formy tej nazwy: diacus i diaconus, z których od diacus powstało Zdk, a od diaconus — diakon. Z czeskiego obie formy tej nazwy przeniknęły do języka polskiego. Za pośrednictwem języka polskiego nazwa ta przeszła do języka litewskiego. Nazwa w tym znaczeniu rozpowszechniła się we wszystkich krajach chrześcijańskich: Łotysze mówią diakons, Rosjanie duaxon, które do języka rosyjskiego przeszło za pośrednictwem języka cerkiewnosłowiańskiego z języka greckiego 8taxovog (Vasmer 1964: 512). Rosjanie mają także inne formy tej nazwy: dx i Obxaxon. Polacy mają dyakon, diakon, Niemcy Diakon. Niemieccy ewangelicy mają inne słowo na określenie diakona: Gemeindehelfer. Nazwa ta sięga, jak się zdaje, pierwszych wieków chrześcijaństwa, gdy jednym z obowiązków diakona było wspieranie ubogich i wdów. Z tego samego źródła pochodzi słowo žėkas, które ma dwa znaczenia: jedno z nich oznacza ucznia M. VALANČ:: Ei tu, žėke, žėkeli, visų žėkų mokytojau, švento rašto skaitytojau Rr. Powiedz, żekelku, co słychać na niebie? LTR (ROD). Jestem nauczycielem żeka, wykonawcą świętego pisma LMD (TVR); inne znaczenie to „sługa księdza podczas mszy” Mz 494: Kadda Ponas Dievas ira garbinams [chwentomis gielmelemis, tada ir ghie drauge fu Gekeleis tur giedoti BP II 357; Po tam Kunigas alba jžekelei tur gedoti Mz 500. Wygląda na to, że Mažvydas próbuje przywrócić wcześniejsze znaczenie diakona — wykonywać pomocnicze prace w kościele. Nazwa żekas występuje już w dawnych pismach 'SD 208, Q 465, Sut, N, RTZ, M. Źródłem tego słowa jest ludowołacińskie słowo diacus, które jest skrótem gr. Štaxovosa. Zapożyczenie żekas weszło do języka litewskiego za pośrednictwem języka polskiego, por. Zak ‘student’. Polacy zapożyczyli to słowo z czeskiego, por. Zak ‘uczeń’. Z języka polskiego słowo to zapożyczyli Rosjanie, por. ros. »xax “uczeń szkoły katolickiej” oraz Ukraińcy, por. ukr. ocak ‘bursak, seminarzysta, wychowanek seminarium duchownego’. 1.2. Po wprowadzeniu chrześcijaństwa należało nazwać nowo powstałe obowiązki kapłanów, dlatego do starych zapożyczeń zaliczają się nazwy duchownych, które określają duchownych według pełnionych przez nich obowiązków. Przede wszystkim należało nazwać zarządcę parafii, który miał obowiązek utrzymywać kontakty z ludźmi i mieszkać przy kościele. Na określenie zarządcy parafii wybrano zapożyczenie plebonas, które przyszło za pośrednictwem Polaków i było używane do XVII wieku. Nazwę tę znajdujemy w BB SK 31,31, BP 1, DP 388, 366, 299, "SD 123, *SD 114. Forma plebonas pojawiła się za pośrednictwem języka polskiego, por. pleban. Polacy otrzymali to słowo najprawdopodobniej z języka czeskiego, por. czes. ček. pleban „wiejski proboszcz”, natomiast Czesi z jęz. kośc. języka łacińskiego (FRNW)!. Mažvydas na określenie zarządcy parafii używa dwóch form: plebonas Mz 11, 95, 556 oraz plebanas Mz 11. Słowo plebonas występuje również w Enchiridionie Vilenta Catechifimas mafas | deel palpalitu Plebonu ir Koznadiju VLN ENCH 1, w Margarita theologica po raz pierwszy pojawia się forma Klibonas MT XIX, niekiedy obok Klibonas używana jest również forma plebonas. Od drugiej połowy XVII wieku w piśmiennictwie powszechnie utrwala się forma klebonas. Ponieważ w XVI wieku język polski obok pleban miał również pol. dial. kleban, zatem na Litwie zamiast słowa plebonas; D. Salys (1985: 280) uważa, że miejsce akcentu w litewskich wyrazach plebonas, klebonas, klibonas odpowiada białoruskim pleban, kleban, klibūn, a więc Białorusini najprawdopodobniej pośredniczyli w zapożyczeniu przez nas słowa klebonas, ponieważ gdyby zostało ono zapożyczone bezpośrednio z polskiego, powinno brzmieć klébonas. NAZWY DUCHOWNYCH I ICH HISTORIA | 195 upowszechniło się klebonas. W tym znaczeniu słowo było używane już w najstarszych zabytkach języka litewskiego: KLG 158, Lex 133, B, R, MZ, GN Mr 12,5. Wśród późniejszych źródeł tej nazwy należy wymienić K, M, J, RTZ. Od tej nazwy wywodzi się niemało innych nazw z zakresu leksyki religijnej. Jedne derywaty tej nazwy odnoszą się wyłącznie do katolików albo do katolików i protestantów, inne — wyłącznie do protestantów. Do katolików i protestantów należą derywaty: klebonduti LKŽ,, vi 21 ‘być proboszczem’, paklebonduti LKZ, 21 ‘przez jakiś czas być proboszczem’, praklebonduti 1LKZ, 21 ‘spędzić jakiś czas jako proboszcz’, klebonūvimas LKZ,, 21 ‘bycie proboszczem’, kleboniétis LKZ,, 22 ‘mieszkaniec plebanii’, klebonysté LKZ, 2 ‘bycie proboszczem, miejsce proboszcza’. Do tworów należących wyłącznie do protestantów zaliczają się występujące w słownikach Małej Litwy derywaty: klebonditis C,, 204, N, O 396 „syn proboszcza”, klebonaičia [K], N „córka proboszcza”, klebonienė K, N, R „żona proboszcza”, klebonikė [K], N „córka proboszcza”, kleboniškas „należący do proboszcza”, klebonytis C, 204 „syn proboszcza”, klebonka K, 115 „żona proboszcza”. W języku polskim obok pleban występuje także proboszcz, zapożyczony za pośrednictwem języka niemieckiego (śrwniem. brobest, niem. Propst) z łacińskiego propositus. W starych słownikach, pismach i gwarach języka litewskiego znajdujemy zapożyczoną z polskiego proboszcz nazwę zarządcy parafii prabaščius N, [K], S. DAUK, ŽEM, ŠLN, Ds, C: Prabaščius rašo gromatą an dzekoną, klausia rodos VOL 373; O senasis prabaštėlis dar gyvas? SKRD. Język łaciński nazywa zarządcę parafii słowem parochus, które wcześniej oznaczało u Rzymian gospodarza stacji pocztowej. Za określoną przez państwo opłatą musiał on zapewniać mieszkanie i utrzymanie podróżującym urzędnikom magistratu oraz posłom. Później, wraz z powstaniem parafii (w IV wieku), słowo to nabrało znaczenia zarządcy parafii. Słowo to przybyło do łaciny z języka greckiego wagoyoc. Zarządca parafii, proboszcz, miał jednego lub kilku pomocniczych księży. Nazwa wikariusz przyszła za pośrednictwem języka polskiego, por. pol. wikary ‘wikariusz’. Źródłem słowa wikariusz jest łacińskie vicarius ‘zastępca’. W postylli Daukšy znajdujemy formy tej nazwy: Wikorius DP 99, 247,612, Wikariumis DP 203. W polskiej postylli Jakuba Wujka w tym miejscu znajdujemy Wikary. Wynika z tego, że nazwa została po prostu przejęta z języka polskiego. Gdy pojawiło się wiele parafii, potrzebny był starszy ksiądz, który nadzorowałby grupę parafii i był zarządcą dekanatu. Nazwa dziekan przeszła przez język polski, por. pol. dziekan ‘dziekan’. W tym znaczeniu słowo zostało po raz pierwszy użyte w słowniku K. Sirvydasa 'SD97. Źródłem nazwy dziekan jest kośc. łac. słowo decanus ‘dziesiętnik’, derywat pochodzi od łacińskiego słowa decem “dziesięć- '. W starożytnym Rzymie słowem decanus nazywano starszego spośród dziesięciu niższych urzędników pałacu cesarskiego. Znaczenie starszego kapłana słowo otrzymało w łacinie kościelnej później, gdy powstały już diecezje i biskupi wyznaczali dziekanów do zarządzania dziesięcioma parafiami. Za pośrednictwem łaciny kościelnej słowo to rozpowszechniło się we wszystkich krajach chrześcijańskich i obecnie wszędzie oznacza księdza zarządzającego dekanatem: Łotysze mają dekans, Polacy dziekan, Niemcy Dekan (starsza forma Dechant), Francuzi doyen (z ang. jo dean). Zwierzchnikiem Kościoła katolickiego jest papież. Nazwa ta była szeroko używana już w najstarszych naszych zabytkach piśmiennictwa: VLN 4, DK 39, PK 206, DP 50, MTP 38, SD 241,'SD119,0 68, 274,Mz,K,RTZ. R 196 | ALGIS RUBINAS Źródłem nazwy papież jest kośc. łacińskie słowo papa ‘ojciec’. Nazwa ta dostała się do języka litewskiego za pośrednictwem języków pośredniczących. Najpierw nazwę tę przejęli Niemcy, por. st. baw. papes, st. niem. skrót. babes. Czesi zapożyczyli z niemieckiego, por. papež, a z czeskiego tę nazwę zapożyczyli Polacy, por. pol. papież. Za pośrednictwem języka polskiego wyraz trafił do języka litewskiego (Būga 1959: 26; FRNW). Od tej nazwy powstało niemało derywatów: Popiese „kobieta, głowa anglikańskiego Kościoła protestanckiego” DP 85, „popiežiauti być papieżem” NDZ, „popiežiavitmas «bycie papieżem» związane z nim” NDZ, popieiylta „papieżyca” DP 19, spopiežylte „władza papieża” K, 104, 0.68, 'SD 119, R 274, DP 84, popiežifkas „należący do papieża, charakterystyczny dla niego” DP 89, MT 75, popiežiškai K, popiežiškis „należący do papieża, związany z nim” MT XXV. Ksiądz katolicki musiał pracować nie tylko w parafiach, lecz także odprawiać obrzędy liturgiczne w prywatnych kaplicach lub w klasztorze, a także być nauczycielem religii. Ksiądz pełniący te obowiązki był nazywany kapelanem. To stare słowo, odnotowane już w słowniku K. Sirvydasa jako kapelonas 'SD 83, SD 96. Litewski kapelionas pochodzi z kościelnego łacińskiego capellanus. W dawnych pismach używane są także inne formy: kapelionis M, M. VALANĖ, kaplionas K, kaplonas N, MŽ 119. W litewskiej formie kapelionas miękka spółgłoska odzwierciedla polską formę kapelan. Nazwa ta jest rozpowszechniona także w innych językach, por. niem. Kapellan, fr. chapelain, ang. chaplain, łac. kapelans. Od tej nazwy powstały wyrazy, których znaczenia są ściśle związane z jej znaczeniem: kapelionauti "być kapelanem’, kapelionavimas“ bycie kapelanem". 1.3. W dawnych pismach używane są nazwy duchownych oznaczające honorowy tytuł duchownego. Takich nazw mamy dwie: jedna z nich to kanauniūikas. W tym znaczeniu słowo było używane już w dawnych zabytkach języka litewskiego S. DAuK, [K], M. VALANC. W dawnych pismach znajdujemy również formę kanonykas WP 199, KL 30, SD 83. Dawna nazwa kanonykas przyszła za pośrednictwem języka polskiego, por. pol. kanonik z kośc. łacińskiego canonicus. Do języka łacińskiego słowo przyszło z języka greckiego, por. gr. xavv „norma, reguła". Nazwa jest rozpowszechniona również w innych językach, por. łot. kanonikis, pol. kanonik, ros. kanonux. W języku polskim obok obecnie używanej formy kanonik poświadczona jest także forma pokrewna kanownik, która mogłaby być (choć nie można tego udowodnić) źródłem litewskiej formy kanauninkas. Innym księdzem posiadającym honorowy tytuł katolickiego duchowieństwa jest prałat. W dawnych pismach używane jest za pośrednictwem języka polskiego (por. prafat) przybyłe łacińskie słowo pralotas, odnotowane w S. DAUK, M. VALANC, VOL 104. Daukša w Katechizmie używa polskiej pożyczki pralotas, por. Antri tewai pagaléi Dwašią, tai yra kunigai, Pratotai ir mokitoiei DK 82. Źródłem słowa jest bazn. łac. praelatus, które oznacza „mający pierwszeństwo, najlepszy”. Z nazwy pralotas M. Valančius utworzył derywat pralotystė ‘obszar zarządzany przez pralota". 2. NELOGIZMY 2.1. W drugiej połowie XIX w. naród litewski znalazł się na skraju przepaści, zaczęto się martwić o przetrwanie narodu litewskiego. Rozpoczął się ruch odrodzenia narodowego. Trwała zaciekła walka o prawa języka ojczystego, przede wszystkim w Kościele. NAZWY DUCHOWNYCH I ICH HISTORIA | 197 Zaczęto troszczyć się o jeden wspólny język literacki potrzebny wszystkim Litwinom. Starano się go doskonalić, oczyścić ze stuleciowych naleciałości — obcych konstrukcji, barbaryzmów leksykalnych. Jednak język kościelny przez długi czas pozostawał w tyle za językiem świeckim. Ówczesny stan litewskiego języka kościelnego nie zadowalał odrodzonej inteligencji. Pod koniec XIX wieku wśród księży i na plebaniach zaczęto mówić po litewsku. Polonizujący się księża, którzy w kazaniach kaleczyli język litewski, nie byli tolerowani. Zdawszy sobie sprawę, że większość obcych elementów przedostała się do języka litewskiego za pośrednictwem Kościoła, starano się naprawić błędy przeszłości. Należało usunąć z leksyki religijnej barbaryzmy i stworzyć nową leksykę litewską. Dlatego dawną zapożyczoną leksykę religijną tłumaczono na język litewski. W ten sposób pojawiły się litewskie nazwy duchownych, wprowadzono nowe formy nazw, które przybliżono do oryginalnych form łacińskich. Jako przykład można wymienić formę prelatas, utworzoną od starszej formy pralotas w celu przybliżenia jej do łacińskiego słowa praelatus. Nazwa odnotowana w LKŽ, 602. Pojawiła się zupełnie nowa nazwa pastorius, która oznacza protestanckiego księdza ewangelickiego. W tym znaczeniu słowo odnotowano w LKZ 535. Spotyka się również inną formę tej nazwy: pastéras JD 1084. Źródłem słowa jest łacińskie słowo pastor "pasterz, pasterz, ksiądz'. Nazwa jest rozpowszechniona także w innych językach, por. łot. pastors, pol. pastor, ros. nacmop, niem. Pastor, ang. pastor. 2.2. Wraz z początkiem odrodzenia rezygnowano ze starych zapożyczeń polskich i tworzono nowe litewskie nazwy duchownych według wzorów innych języków. Pojawiła się konieczność posiadania wspólnej nazwy dla wszystkich osób prawnie przyjętych do stanu duchownego, które złożyły śluby zakonne lub w jakikolwiek sposób należały do hierarchii kościelnej. Powstanie terminu dvasininkas uzasadniała okoliczność, że obok kunigas stała się koniecznie potrzebna nowa specjalna nazwa na określenie pewnego pojęcia religijnego, mianowicie — podobnie jak ang. priest (staroangielskie préost z późniejszego łac. presbyter od gr. TosoBūrTepos ‘starszy’) ‘ksiądz’, fr. prėtre, niem. Priester odróżnia się od ang. clergyman, fr. ecclésiastique (z łac. ecclėsiasticus "kościelny, należący do Kościoła- "), niem. Geistlicher, tak też w języku litewskim z czasem kunigas “przedstawiciel kultu religijnego, który po przyjęciu sakramentu kapłaństwa pełni obowiązki księdza' zaczęto odróżniać od dvasininkas “członka stanu duchownego, poświęconego służbie Bogu". Znaczenie dvasininkas jest znacznie szersze niż kunigas: dvasininkas jest pojęciem ogólnym, kunigas zaś stanowi jedynie podgatunek dvasininkas. Utworzono słowo dvasininkas. W tym znaczeniu słowo odnotowano w LKZ, „942. Oprócz dopiero co wspomnianego znaczenia słowo dvasininkas w dialektach języka litewskiego używane jest także w znaczeniu „ten, kto łapie duchy, ma do czynienia z duchami” (LKŽ, 942). Litewskie słowo dvasininkas pochodzi od słowa dvasia i przyrostka -ininkas, z którym utworzone rzeczowniki są najczęściej nazwami osób. Nazwa dvasininkas pojawiła się niedawno; po raz pierwszy występuje w pismach Jablonskisa. Wobec osób przyjętych do stanu duchownego używano różnych form tej nazwy: Sirvydas stosuje formę dvasingystė „SD 27, SD 47, [K]; dvasiškija „stan duchowny”, dvasiškis S, dvasionis, por. Połowę szkół publicznych prowadzą dvasionys V AIŽG. Podobnie utworzona została ta nazwa także w innych językach: Łotysze mają słowo garidznieks, Polacy duchowieristwo „duchowieństwo”, Rosjanie dyxoeexcmeo „duchowieństwo”. Od tej nazwy pochodzi dvasininkiškas, -a LKŽ, 943 „charakterystyczny dla duchownego, jako duchowny”.