Friedricho Wilhelmo Haacko laiškas Gotthilfui Augustui Franckei

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLV (2001), 179-186 PUBLIKACJE Source Publications LIST FRIEDRICHA WILHELMA HAACKA DO GOTTHILFA AUGUSTA FRANCKEGO W ostatnich dziesięcioleciach wzrosło zainteresowanie badaczy historią Seminarium Języka Litewskiego w Halle (1727-1740), a w szczególności pracą E. W. Haacka w seminarium (zob. Bense 1974, 1994; Schiller 1994a, 1994b; Drotvinas 1998a, 1998b, 2001). Jednakże badania różnych zagadnień tej istotnej dla historii lituanistyki kwestii utrudnia między innymi brak dokumentów archiwalnych. Kontynuując badania leksykografii Małej Litwy, w archiwum Hallesche Franckesche Stiftungen znalazłem list F. W. Haacka do ówczesnego kierownika fundacji Franckego, Gotthilfa Augusta Franckego (sygn. A FSt/M 5 C5:14). List napisano na kartce o długości 17,3 cm i szerokości 10,2 cm, złożonej na pół i tworzącej cztery strony, z których na pierwszej i drugiej znajduje się tekst listu, trzecia — pusta; przy wysyłaniu cały list złożono jeszcze raz na pół, a na jego czwartej stronie — czerwonym atramentem — adres AMonsieur Monsieur Francke Profe[feur en Theologie a Halle. Czerwona pieczęć nadawcy jest uszkodzona i nieczytelna. W archiwum list zinwentaryzowano jako tekst dwustronicowy; w prawym górnym rogu pierwszej strony, pod miejscem i datą napisania listu (Stettin d. 19 May 1732)' nadrukowano numer paginacji jednostki przechowywania 402, a ołówkiem zapisano 505, zaś na dole czerwonym ołówkiem — jeszcze 14. Paginacja jest kontynuowana numerem 403 w prawym górnym rogu trzeciej (pustej) strony. Obie strony listu są przedziurkowane dwiema (łącznie czterema) dziurkami, które „wygryzły” niektóre części słów listu i utrudniają odczytanie tekstu. List F. W. Haacka jest ważny pod kilkoma względami. Wyraźnie pokazuje, jak wychowankowie wydziału teologicznego Uniwersytetu w Halle byli wykorzystywani do realizacji kolonizacji Prus Wschodnich. Jako dokument polityczno-kulturowego życia pierwszych dziesięcioleci XVIII w. list zwrócił uwagę historyków i został zreferowany w zbiorze dokumentów poświęconych historii rozwoju pietyzmu (MiillerBahlke, Groschl 1999). Sam list był eksponowany w Fundacji Franckego w Halle na wystawie odbywającej się od 26 czerwca do 28 października 2001 r. i opatrzony adnotacjami w poświęconym jej katalogu*. List dostarcza danych pozwalających doprecyzować biografię Haacka i naświetlić perspektywy działalności Seminarium Języka Litewskiego w Halle. W istocie, dlaczego Haack, jesienią 1728 r., po wyjeździe z Halle pierwszego kierownika i wykładowcy Seminarium Języka Litewskiego, Johanna Richtera, oraz po zastąpieniu go na tym stanowisku i przepracowaniu już niemal czterech lat, musiał opuścić Seminarium Języka Litewskiego i pożegnać się z Halle. Wiadomo, że król Friedrich Wilhelm I, j Dzień 19 poprawiono z 10 (?), zr. Mūller-Bahlke, Groschl (1999: 140). ? Apie ketinimus įtraukti Hallés Waisenhausa į Rytų Prūsijos iSvystyma ir integraciją Zr. MiillerBahlke (2001: 140). 180 | PUBLIKACIJOS kolonizuodamas po didžiojo maro ir bado ištuštėjusią Prūsiją, pakvietė 16 000 zalcburgiečių emigrantų. Jų kelionės maršrutas ėjo per Hallę ir Berlyną, toliau į Mažąją Lietuvą. Emigrantų palydovais (pamokslininkais ir vertėjais) buvo siunčiami Hallės universiteto teologijos fakulteto studentai, tarp jų ir Haackas. Vienas iš tokių palydovų Johannas Friedrichas Breueris gegužės 9 d. laiške iš Berlyno praneša Franckei, kad pamokslininkai Hahn ir Haackas pasirenge lydėti zalcburgiečius*. Haack jest również wspomniany w dzienniku innego towarzysza podróży, studenta Kuhcha, opisującym jego podróż z Halle do Berlina w dniach 24 kwietnia—- 12 maja 1732 r.; zapisano tam, że 10 maja Haack wraz z grupą emigrantów wyjechał z Berlina“. Rozumiejąc możliwe następstwa wyjazdu Haacka z Halle, Francke prosił króla o pozostawienie Haacka w Halle jako wykładowcy seminarium języka litewskiego i najprawdopodobniej uzyskał jego zgodę. W liście z 13 maja 1732 r. Francke, w swoim imieniu oraz w imieniu profesorów wydziału teologicznego Joachima Langego (Lange) i Johanna Heinricha Michaelisa (Michaelis- ), dziękuje królowi za jego rozkaz, aby Haack na pół roku powrócił do Halle. Jednocześnie Francke ubolewa w liście, że rozkaz królewski nie dotarł do Haacka w Berlinie, dlatego pisze, że wysłał mu listy do Królewca i Szczecina- ’. Jednak z listu Haacka do Franckego widzimy, że Francke zbyt wcześnie ucieszył się z pozwolenia na powrót Haacka do Halle: król nie uwzględnił prośby teologów z Halle, a Haack musiał podporządkować się wyższemu, tj. królewskiemu, rozporządzeniu®. Niepowrót Haacka do Halle był stratą dla dalszej działalności seminarium. Bez wątpienia Francke i Haack mieli różne zamierzenia służące rozwojowi pietyzmu i umacnianiu tradycji lituanistycznej. Niestety, późniejsi kierownicy seminarium nie zaznaczyli swojej obecności na polu lituanistyki. List pomaga również ujawnić autorstwo dopisków w Vocabvlarivm Haacka. W bibliotece Franckesche Stiftungen przechowywany jest tzw. durchschossenes Exemplar słownika Haacka, tj. egzemplarz Vocabvlarivm z odręcznymi uzupełnieniami i dopiskami (szerzej zob. Drotvinas 1998). Te odręczne uzupełnienia są dziełem kilku niezidentyfikowanych osób. Szukając autora (autorów) dopisków, przypuszczałem, że jednym z nich może być sam opracowujący Vocabvlarivm, jednak nie miałem autografu Haacka. Teraz, po znalezieniu publikowanego listu, można porównać pismo Haacka z pismem dopisków. Porównanie to pozwala mocniej uzasadnić wcześniejsze przypuszczenie, że znaczna, a być może nawet większa część dopisków (co najmniej 2/3) została napisana własnoręcznie przez autora, Haacka. Oczywiście do dokładniejszych wniosków moglibyśmy dojść po przeprowadzeniu grafologicznej analizy porównawczej obu tekstów — dopisków i listu —. Jednak już teraz dopiski napisane przez Haacka moglibyśmy oceniać jako jego własne starania o gromadzenie materiału leksykograficznego do drugiego wydania Vocabylarivm, które być może nie zostało przygotowane właśnie z powodu wyjazdu autora z Halle. Przedstawiamy faksymile oryginału listu F. W. Haacka, rozszerzoną transliterację tekstu oraz tłumaczenie na język litewski. Podczas transliteracji tekstu skróty są rozwijane, a odtworzone litery zapisywane są w nawiasach kwadratowych. Wielkie litery zapisuje się tak jak w tekście. Słowa zapisane grafiką łacińską (humanistyczną) oddawane są kursywą". 3 Sign. 5 C 5: 22, zr. Mūller-Bahlke, Groschl (1999: 31), por. także Mūller-Bahlke (2001: 140). Dziennik studenta teologii o jego podróży z emigrantami salzburskimi z Halle do Berlina, sygn. 5 C 5: 22, zob. Miiller-Bahlke, Groschl (1999: 31). 3 List dziękczynny Gotthilfa Augusta Franckego do Fryderyka Wilhelma Pierwszego za rozporządzenie nakazujące Haackowi powrót do Halle, sygn. 5 C 5: 28, zob. Miiller-Bahlke, Groschl (1999: 35). 6 Z biografii Haacka wiemy, że w 1733 r. został w Berlinie wyświęcony na księdza, następnie mianowany diakonem w Gąbinie, pełnił posługę kapłańską w Gerviškėnai, a od 1734 r. aż do śmierci (1754) był proboszczem w Wystruci. Dziękuję pani Aušrine Jonikaite, która pomogła rozszyfrować list i doprecyzować tłumaczenie. PUBLIKA- [Adres] AMonsieur Monsieur Francke Profeffeur en Theologie a Halle. [1] Stettin d[en] 19* May 1732. Wielce Czcigodny i Wielce Uczony, szczególnie Wysoko Szanowny Panie Profesorze. Wasza Wielce Czcigodna Mość pozwoli mi, że z powodu braku czasu krótko odpowiem na Pańskie pisma 1. Was die Umstande anlanget, darinnen ich vor weniger Zeit verfeget worden; nie mogę zatem powiedzieć nic innego, jak tylko to, że pochodzą one od Boga*, który coraz mocniej przekonuje mnie, że chce, aby było tak, a nie inaczej*. Dlatego też nie wyjdę z tego wcześniej, dopóki On sam mnie z tego nie wyprowadzi. Okoliczności seminarium litewskiego nie są w stanie mnie od tego odwieść, ponieważ w Królewcu z pewnością znajdzie się ktoś, kto będzie mógł wykonać to z większym pożytkiem i gorliwością niż ja mogłem to uczynić. Es fallt mir auch 2] [ehr [chwer Diejenig[- en]* Seelen die mir anvertrauet find, zu verlaffen 3u mahl bey der ersten Einriiftung, darauff es doch das mei= [te in der Fūhrung ankom[m- ]t; Nie znajduję jednak w sobie żadnej skłonności, by się wycofać. Der H[er]r Profesorze, niechaj miłość [Pańska] stworzy [dla mnie] i rozważy wszystkie okoliczności, aby Panowie, być może z dobrej woli, nie przeszkodzili dziełu Bożemu. Proszę także przedstawić jego [własnej] osobie moje okoliczności Konig. 2) To, że nie pozostałem, lecz udałem się dalej na list Pana Profesora, który otrzymałem w Berlinie, nie może być mi CJE | 181 *poprawione z 10 (?) *częściowo powiększona minuskuła g *h poprawione *po nich przekreślone geg *małe d poprawione na wielkie *przekłute słowo doch? *pominięte i nieoznaczone **L trudne do odróżnienia od/ 182 | PUBLIKACJE wcale poczytane za winę, ponieważ miałem wzajemny rozkaz od Naczelnego Dyrektoriatu, aby wraz z ludźmi udać się prosto do Fu. 3) Jeśli więc nie mogę już powrócić, lecz jeszcze dziś w imię Boże z tego miejsca* *pradurty žodžių raidės atstatytos abfiegeln werde; jest po części powyżej *poprawiona, po części przekreślona, wskazana powyżej (?) przyczyna, po części zaś to, że nie otrzymałem szczególnego rozkazu od Króla, aby powrócić. Poza tym polecam Pana Bogu. i pozostaję z Jego łaską i oddany w Jego służbie F. W. Haack. Tłumaczenie na język litewski: Szczecin, 19 maja 1732 r. Wasza Przewielebność i Wielce Uczony, Szczególnie Szanowny Panie Profesorze. Wasza Przewielebność wybaczy mi, że z powodu braku czasu krótko odpowiem na Pańskie pismo [1] 1. Jeśli chodzi o służbę, którą już od pewnego czasu pełnię, nie mogę powiedzieć nic innego, jak tylko to, że jest ona wyznaczona przez Boga, i coraz bardziej upewniam się, że On chce właśnie tak, a nie inaczej. Dlatego odejdę stąd nie wcześniej, niż On sam tego zechce. Służba seminarium języka litewskiego nie może zmusić mnie do odejścia stąd, ponieważ w Królewcu z pewnością znajdzie się ktoś, kto mógłby zarządzać tym z większym pożytki- [2] em i oddaniem, niż ja mógłbym to uczynić. Również trudno mi opuścić te dusze, które zostały mi powierzone w pierwszej służbie, a to jest najważniejsze w duchowym przewodzeniu. PUBLIKACJE | 183 Nie odczuwam żadnej chęci powrotu. P[anie] Profesorze, proszę mi wybaczyć i rozważyć wszystkie okoliczności, aby powodowany dobrymi intencjami nie próbował Pan zmieniać woli Bożej. Także teraz sam listownie powiadomię Króla o swoich okolicznościach. 2) Nie można mi w żaden sposób zarzucać, że odpowiadając na list P[ana] Profesora, otrzymany w Berlinie, nie pozostałem tam, lecz udałem się dalej, ponieważ miałem przeciwny rozkaz Najwyższego Dowództwa, aby natychmiast wraz z ludźmi ruszyć dalej. 3) Że teraz nie mogę wrócić, lecz w imię Boga wyruszam; to znaczy częściowo z powodów wymienionych powyżej, częściowo dlatego, że nie otrzymałem od Króla odrębnego rozkazu powrotu. W każdym razie niech Bóg i Jego łaska Pana błogosławią, pozostaję do Pańskich usług E W. Haackas 1 PAV. ADRES LISTU HAACKA DO FRANCKE 184 | PUBLIKACJE 2 RYS. HAACKA LISTU FRANCKEGO PIERWSZY STRONA | 185 PUBLIKACJE RYS. 3 DRUGA STRONA LISTU HAACKA DO FRANCKEGO yh « Ey Fr Alh 186 | LITERATURA PUBLIKACJI BENSE, G. 1974: Lithuanica in Halle. Czasopismo Slawistyczne 19 (2), 295–297. BENSE, G. 1994: Tradycja lituanistyczna w Halle. Bense, G., Hrsg., Diachronie-- KontinuititImpulse. Kolokwium językoznawcze Halle, Frankfurt nad Menem: Peter Lange, 79–95. DroTviNas, V. 1998a: E W. Haacko,,Vocabvlarivm Litthvanico- -Germanicvm, et GermanicoLitthvanicvm“ (Halle, 1730). Lietuvių kalbotyros klausimai 39, 82-100. DROTVINAS, V. 1998b: Egzemplarz rękopiśmiennych uzupełnień E. W. Haacka do „Vocabvlarivm Litthvanico- -Germanicvm, et GermanicoLitthvanicvm“ (Halle, 1730). Lietuvių kalbotyros klausimai 40, 3-21. DROTVINAS, V. 2001: Johannas Richteris ir Lietuvių kalbos seminaras Halléje. Acta Linguistica Lithuanica 44, 41-54. MULLER-- BAHLKE, Th., red., 2001: Ku czci Boga i dla dobra kraju — Fundacje Francke’- go i Prusy. Aspekte einer alten Allianz. Halle (Saale): Wydawnictwo Fundacji Francke’- go. MULLER-- BAHLKE, Th., GROSCHL, J. 1999: Salzburg–- Halle–Ameryka Północna. Dwujęzyczny inwentarz i lektura dotyczące archiwum Georgii Fundacji Francke’- go. Wydane przez... i we współpracy z Georgia Salzburger Society. Ze wstępem Hermanna Winde. Tybindze: Wydawnictwo Fundacji Francke’- go w Halle w wydawnictwie Max Niemeyer. SCHILLER, Ch. 1994a: Seminarium litewskie w Halle (1727–1740) i jego członkowie. Auf Spurensuche. Acta Baltica 32, 195-233. ScHILLER, Ch. 1994b: Seminaria litewskie w Królewcu i Halle. Eine Bilanz. Nordostarchiv N. F. 3, zeszyt 2, 375-392. Vincentas Drotvinas Otrzymano 2001 12 05 Wileński Uniwersytet Pedagogiczny ul. Ševčenkos 31, 2009 Wilno, Litwa drotvinas(dvpu.lt