Dėl lietuvių kalbos priesaginių denominatyvinių veiksmažodžių semantikos

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA L (2004), 55 -77 O semantyce derywacyjnych czasowników denominatywnych języka litewskiego“ JURGIS PAKERYS Vilniaus universitetas Znaczenia i kategorie litewskich czasowników odrzeczownikowych i odprzymiotnikowych opisywano już niejednokrotnie. Będę tu argumentować, że opisy te można by uczynić bardziej systematycznymi, stosując model predykacji trójtrybowej (esywnej, ingresywnej i kauzatywnej) oraz analizując cechy syntaktyczne i semantyczne słów bazowych w parafrazach derywacyjnych. 1. WSTĘP Znaczenia słowotwórcze i kategorie czasowników odrzeczownikowych i odprzymiotnikowych w językoznawstwie litewskim były już niejednokrotnie opisywane (Paulauskienė 1971: 192-204, 1994: 265270; Ulvydas, red., 1971: 247-268; Jakaitienė 1972, 1973, 1976: 266-270; Ambrazas, red., 1997a: 386-394). Niemniej jednak stosunkowo mało uwagi poświęcono systematycznemu uzasadnieniu przedstawianych klasyfikacji oraz omówieniu hierarchicznych relacji między ustalonymi jednostkami (za wyjątek można uznać uwagi Geniušienė (1983: 61n., 1987: 155-159) dotyczące refleksywów denominatywnych). W ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat ukazało się kilka znaczących studiów, w których znaczenia czasowników odimiennych są systematyzowane na podstawie ról syntaktyczno-semantycznych, stosuje się zasady analizy logicznej oraz prowadzi się badania typologiczne (Marchand 1964, 1969a, 1969b: 367-371; Clark, Clark 1979; Karolak 1972, Karolak, red., 1980; Kaliuščenko 1994, 2000). W niniejszym artykule dąży się do syntetycznego wykorzystania doświadczeń wspomnianych prac oraz przedstawienia kilku nowszych rozwiązań. Celem artykułu jest zaproponowanie wstępnej syntaktyczno-semantycznej klasyfikacji denominalnych czasowników języka litewskiego. Nie dąży się do przedstawienia dużej ilości nowego materiału i najczęściej opiera się na przykładach już istniejących w obiegu naukowym. W ten sposób dąży się do pokazania, czym różnią się i pod jakimi względami są podobne wcześniejsze rozwiązania oraz rozwiązania proponowane tutaj. Na początku artykułu czasowniki denominalne (DV)! interpretuje się jako skrócone konstrukcje predykatywne (2.1), analizuje się możliwe typy predykacji cech (2.2), następnie przechodzi się do analizy funkcji syntaktyczno-semantycznych (3.1— 3.4). Za cenne uwagi chciałbym podziękować prof. hab. dr Evaldzie Jakaitienė. Część literatury wykorzystanej w artykule była trudniej dostępna, dlatego jestem wdzięczny prof. hab. dr. prof. hab. dr. Wojciechowi Smoczyńskiemu, który umożliwił pobyt na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie; za pomoc serdecznie dziękuję prof. hab. dr. Vincasowi Urbutisowi, dr. Aleksiejowi Andronowowi, dr Jolancie Gelumbeckaitė oraz Mikusowi Vengriui. Niekiedy za denominatywy uważa się wyłącznie czasowniki odrzeczownikowe. W niniejszym artykule klasa denominatywów obejmuje czasowniki odrzeczownikowe, odprzymiotnikowe oraz — choć takich przypadków jest niewiele — odimienne od imiesłowów, liczebników i zaimków. 56 | JURGIS PAKERYS 2. PODSTAWY OPISU 2.1. DV jako konstrukcja predykatywna Marchand trafnie zauważył, że „czasowniki denominalne — to zdania uweerbione” (1969b: 368, por. 31)*. Oczywiście, autor ma tu na myśli nie zdania skończone —propozycje, lecz struktury predykatowe z argumentami nominalnymi, które dostrzega się w parafrazach słowotwórczych, na przykład: 1 (a) karaliauti —być KRÓLEM (b) lietuvinti —sprawić, żeby ktoś stał się LITEWINEM, jak LITEWIN (c) stovyklauti —być W OBOZIE (d) filmuoti —sprawić, żeby zaczął istnieć (powstał) FILM (e) žaibuoti —ŻEBY BŁYSKAWICA (-ce) istniała, zaczęła istnieć (powstała) Te parafrazy, względnie (możliwe) transformacyjne antecedensy omawianych czasowników denominalnych, stwarzają przesłanki do klasyfikacji syntaktyczno-semantycznej. Marchand wskazuje, że wyraz bazowy w parafrazie może być predykatywem podmiotu lub dopełnienia (1 a, 1 b), może pełnić funkcję okolicznika (1 c) albo dopełnienia (1 d) (1964: 105, 1969a: 155 i n., 1969b: 368, 371, por. 33—-38)*. Same podmioty (orzeczenia podmiotowe), zdaniem Marchanda, nie mogą być uweerbiane z przyczyn logicznych: podmiot jest rzekomo członem określanym, zatem nie można uczynić go samym członem określającym (predykatem). Niemniej pewien wyjątek w języku litewskim mogłyby stanowić te czasowniki denominalne, których podmiot można uznać za włączony do egzystencjalnego predykatu denominalnego (1 e)“, por. jeszcze: audroti ~ ŻEBY BURZA istniała, speiguoti —ŻEBY MRÓZ istniał; dienoti —ŻEBY DZIEŃ zaczął istnieć (powstał); šaltėti —zacząć być (stać się) ZIMNYM. Oczywiście, to rozwiązanie jest dyskusyjne, wyjściowe słowa można tutaj interpretować również jako predykatywy, łączone z nieokreślonym podmiotem (zob. szerzej 3.2.1–2). Predykatywy podmiotu i obiektu (pierwszy i drugi typ Marchanda) proponuje się połączyć w jedną grupę, ponieważ zasadniczo jest tu ta sama funkcja syntaktyczna: predykatywy obiektowe należy uważać za kauzatywne warianty predykatywów podmiotowych, por. baltuoti — būti BALTAM (predykatyw podmiotowy) i baltinti — daryti, kad kas imtų būti BALTAS (kauzatywne takie modele: tyvinis objektinis predikatyvas, žr. plačiau 3.1). Taigi iš viso DV parafrazėse galimi (1) wyraz bazowy DV w parafrazie jest predykatywem (podmiotu lub obiektu); 2 »Denominal verbs are verbalized sentences”, por. Karolak (1972: 210). Po znaku ~ tutaj i dalej wskazuje się możliwe parafrazy słowotwórcze, małymi i wielkimi literami wyróżnia się wyrazy bazowe. W rzadkich przypadkach takim wyróżnieniem zwraca się uwagę również na inne elementy. Spośród innych badań, poświęcających więcej uwagi syntaktycznej interpretacji DV, por. prace polskich językoznawców: Grzegorczykowa (1969); Karolak (1972); Karolak, red. (1980); Bojar (1975); 1980). Solecka, Terminska (1979, „Podmiot zdania jest koniecznie determinatum jego czasownika, dlatego nie może stać się determinantem w zdaniu zwerbalizowanym“ (Marchand 1969b: 368). W kwestii semantycznej inkorporacji podmiotu w czasownikach typu verba meteorologica zob. Katkuvienė (1982). SEMANTYKA CZASOWNIKÓW DENOMINATYWNYCH | 57 (2) słowo bazowe DV w parafrazie jest podmiotem; (3) słowo bazowe DV w parafrazie jest dopełnieniem (bezpośrednim lub pośrednim); (4) słowo bazowe DV w parafrazie jest okolicznikiem. Po przejściu najbardziej abstrakcyjnego poziomu podziału syntaktycznego mniejsze podgrupy można wyodrębniać, stosując zestaw bardziej konkretnych ról semantycznych. W niniejszym artykule operować się będzie rolami procesanta, rezultatu, kontentu, posesumu (zależnika)*, instrumentu, lokatywu, temporatywu oraz niektórymi innymi rolami, szerzej zob. 3.2-3.4. 2.2. Typy predykacji Predykację uważa się za przypisanie pewnej cechy jednemu lub kilku argumentom (Morkūnas, par., 1999: 495). Za pomocą czasowników denominatywnych cechy mogą być predykowane jako niezmienne, zmienne i kauzowane, na przykład: 1) cecha niezmienna (esywna): kvailioti ~ być GŁUPIM, zachowywać się jak GŁUPI; baltuoti — być, wyglądać na BIAŁEGO; audroti — być BURZĄ (trwać); badauti — być doświadczającym GŁODU; żeglować —pływać, posługując się ŻAGLAMI; zimować —ZIMĄ (gdzie) być; 2) cecha zmienna, nabywana lub pojawiająca się samoistnie (inchoatywna)’: głupieć ~ zaczynać być GŁUPIM | GŁUPIUTSZYM (-szym); bieleć —zaczynać być, stawać się BIAŁYM (-szym); rosić się ~ zaczynać być, pojawiać się jako ROSA; 3) cecha zmienna, nadawana przez określoną, wskazaną siłę (kauzatywna): ogłupiać ~ działać tak, aby ktoś zaczął być GŁUPIM | GŁUPI, robić, uważać kogoś za GŁUPCA | GŁUPIEGO; bielić —działać tak, aby ktoś stał się BIAŁY (-szy); żartować — działać tak, aby zaczęły się ŻARTY, pojawiły się ŻARTY. Predykację egzystencjalną (1) należy uznać za bazową, z niej wyprowadza się inchoatywną (2), a z tej ostatniej — kauzatywną (3), zob. tabelę 1. Jeśli od pewnego rzeczownika lub przymiotnika został utworzony czasownik inchoatywny (baltas — białym się stawać), derywat kauzatywny można interpretować dwojako: jako derywat odczasownikowy (baltėti — baltinti — sprawiać, żeby BIELAŁO) oraz jako bezpośredni derywat odimienny (baltas — baltinti — sprawiać, żeby zaczęło być BIAŁE). TABELA 1. PREDYKACJE CECH CZASOWNIKÓW ODIMIENNYCH SPOSOBY Cecha (x) Niezmienna Zmienna nabywana nadawana Funkcj a Fo (x) Fa ss (x)) Fu Frail Fo (x))) Część badaczy DV nie posługuje się abstrakcyjnymi funkcjami składniowymi i klasyfikuje DV według tego, jakie role semantyczne pełnią wyrazy bazowe w parafrazach (Clark, Clark 1979: 769-781; Kaliuščenko 1994, 2000). W niniejszym artykule nie rezygnuje się z funkcji składniowych, ponieważ odzwierciedlają one najbardziej abstrakcyjny poziom klasyfikacji DV, na którym dobrze widoczne są związki składni i słowotwórstwa. Mowa tu o należącej do całości (właściciela) części, obiekcie, por. rolę posesora charakteryzującą właściciela. Samo przez się oznacza, że w propożycji nie wskazuje się przyczyny nabycia cechy. 58 | JURGIS PAKERYS To, że czasowniki denominalne charakteryzuje trojaka predykacja cech, zauważył już Marchand (1969a: 155 i n.). Prawdą jest, że autor ten omawia jedynie derywaty przymiotnikowe języka angielskiego, niemieckiego i francuskiego. Trojaką predykację DV dostrzegają Karolak (1972: 214–217; por. Solecka, Termińska 1979, 1980) i Uluchanow (1977: 117), choć ten ostatni w opisie znaczeń słowotwórczych (131–193) nie stosuje systematycznie tego modelu. Kaliuszczenko logicznie przewiduje jeszcze trzy warianty negatywne: „nie mieć cechy”, „zacząć nie mieć cechy”, „kauzować, aby zaczęło nie mieć cechy”. Autor stosuje model trojakiej (sześciorakiej) predykacji, omawiając posesywne, atrybutywne, lokatywne, predykatywne predykaty stanu oraz częściowo — czasowniki DV oznaczające wydarzenie (Kaliuszczenko 1987, 1994: 40-77, 98-102, 108-114; 2000: 22-44, 56-59, 63-67). 3. PODSTAWOWE DENOMINALNE TYPY CZASOWNIKÓW 3.1. Czasowniki predykatywne Ich podstawowymi słowami parafrazującymi są obowiązkowe predykaty podmiotu lub dopełnienia, za pomocą których cechy przypisywane są w sposób esywny (2 a, b), inchoatywny (3 a, b) i kauzatywny (4 a, b): 2 (a) Petras kvailioja — Petras jest GŁUPKIEM, zachowuje się jak GŁUPEK (b) Pola bieleją — Pola są, wydają się BIAŁE 3 (a) Petras kvailėja — Petras staje się GŁUPI, przeistacza się w GŁUPCA (b) Płótno bieleje — Płótno staje się BIAŁE (b) Ona wybiela płótna ~ Ona czyni płótna BIAŁYMI | aby płótna BIELAŁY Cechy predykowane za pomocą tych czasowników są zazwyczaj 4 (a) Birutė kvailina Petrą ~ Birutė laiko (daro) Petrą KVAILIU wyrażane rzeczownikami (a) lub przymiotnikami (b), czasami występują też imiesłowy (išdykauti — być, zachowywać się jak NIEGRZECZNY, ištvirkauti — być, zachowywać się jak ROZPUSTNY), liczebniki (pirmauti — być PIERWSZYM) lub zaimki (savinti — działać tak, aby stało się WŁASNE, SWOJE). Jeśli słowem podstawowym jest rzeczownik, czasownik może opierać się nie na wszystkich jego cechach semantycznych (2 a), lecz tylko na niektórych z nich, na przykład mówienia lub poruszania się: żemajtyzować — mówić jak ŻMUDZIN, vėžlinti — poruszać się jak ŻÓŁW. Analizując przypadki, gdy cecha jest predykowana na podstawie podobieństwa, badacze często tworzą odrębne podgrupy lub definiują specjalne funkcje semantyczne (por. f, Solecka, Terminska 1979: 58, 1980: 20–22). Warto zwrócić uwagę, że czasami występują rzeczowniki o derywowanej semantyce, już opierające się na relacji podobieństwa, a zatem w utworzonych od nich czasownikach nie ma już potrzeby doszukiwania się takiej relacji, na przykład beždžioniauti może być bezpośrednio wiązane z beždžionė ‘ten, kto naśladuje innych, stroi miny’, a nie z beždžionė „ssak podobny do człowieka pod względem budowy ciała (Simia)” (LKŽ,,, 793). Innymi słowy, porównania 0 O wolnych i obowiązkowych predykatach zob. Holvoet (2003). DENOMINATYVINIŲ VEIKSMAŽODŽIŲ SEMANTIKA | 59 Funkcja nie zawsze jest możliwa do rozpoznania w samej strukturze DV, za jej rezultat można uznać również słowa podstawowe. Czasowniki typu esywnego (2 a) proponowano uznawać także za agentywne, ponieważ w parafrazach ich słowa podstawowe mają role agentywne (Clark, Clark 1979: 773t.): 5 (a) John butchered the cow (b) John did to the cow the act that one would normally expect [a butcher to do to a cow| Nazywanie takich czasowników agentywnymi jest kuszące, ponieważ w centrum ich semantyki znajduje się aktywny podmiot. Mimo to jest to nieścisłe — wszak słowo podstawowe nie wskazuje samego podmiotu, lecz wchodzi w skład frazy opisującej podmiot (5 b). Wynika z tego, że analiza syntaktyczna przeprowadzana przed badaniem ról semantycznych blokuje niewłaściwą interpretację derywatu. Niektórzy badacze uważają przypadki kauzatywne typu (4 a) za czasowniki celu (goal) (Clark, Clark 1979: 774t.). Jest to zrozumiałe, ponieważ kauzatywy (podobnie jak inchoatywy typu (3 a)) implikują pewną granicę działania (procesu- ), którą można uznać za zamierzony rezultat (cel). Podstawową funkcją predykatywnych inchoatywów i kauzatywów jest oznaczanie określonych przemian, transformacji, gdy obiekt nabywa (nadaje mu się) nowych właściwości (3 a, b; 4 a, b), dlatego można je również nazwać transformacyjnymi rezultatywami. Te czasowniki DV są bliskie rezultatywom obiektowym i subiektowym, na przykład: eiliuoti — robić, tworzyć WIERSZE (wiersze- ), filmuoti — robić, tworzyć FILM, juokauti — robić (płatać) ŻARTY, rūdyti — powodować powstawanie RDZY, pleiskanoti — powodować powstawanie ŁUPIEŻU itd. (zob. szerzej 3.2.2, 3.3.1). Podstawowe różnice między rezultatywami predykatywnymi a subiektowymi /obiektowymi są następujące: 1) rezultatywy subiektowe i obiektowe predykują samoistne powstanie pewnej nowej rzeczy (rdza, łupież) lub jej stworzenie (wiersze, film, żarty), natomiast predykatywne — transformację obiektu (2 a, b; 3 a, b); 2) kauzatywy predykatywne nie mogą być intranzytywne. Mimo to trudno wyznaczyć ścisłą granicę między nadaniem właściwości a powstaniem lub stworzeniem nowego obiektu. Niektóre rzeczownikowe czasowniki predykatywne można interpretować również jako rezultatywy obiektowe, których obiekty bezpośrednie pełnią role źródła („materiału”), por.: : 6 (a) grupuoti žmones — zamieniać ludzi w GRUPY, nadawać ludziom właściwości GRUP: uczynić, stworzyć GRUPY z ludzi; (b) aukoti pinigus — zamieniać pieniądze w OFIARĘ, nadawać pieniądzom właściwości OFIARY: uczynić, stworzyć OFIARĘ z pieniędzy; (c) bulvėms anglėti — nabywać przez ziemniaki właściwości WĘGLA: powstawać, pojawiać się WĘGLOWI z ziemniaków. Osobnych uwag wymagają DV oznaczające „uważać, nazywać tym, co zostało powiedziane w słowie bazowym”, na przykład: dėdžiuoti „nazywać DĖDĖ’, tujinti „zwracać się na TY, używać form drugiej osoby liczby pojedynczej implikujących zaimek TY", tamstinti „nazywać TAMS- 60 | JURGIS PAKERYS TA'. Znaczenie słowotwórcze tych DV może wydawać się nieco oddalone od innych kauzatywów predykatywnych („sprawiać, żeby ktoś stał się kimś (jakiś)” ). Różnica polega tu tylko na tym, że powodowanie stawania się jest kauzowane przez działania myślowe („uważać za kogoś”) lub performatywne („nazywać”). Dlatego Marchand całkiem zasadnie zalicza dinio predikatyvų (1964: 110, 1969b: 369). Kiti tyrinėtojai elgiasi ne taip sistemišomawiane czasowniki do czasowników pospolitych: dostrzega instrumentalność (Clark, Clark 1979: 777 ang. czasownik sir „nazywać sir, zwracać się do kogoś sir” w frazie sir the general zalicza do miscellaneous [instruments]) albo czasowniki „nazywania” łączy w odrębną grupę mówienia, choć czasowniki „uważania, traktowania” 104; 2000: 38, 60)". opisuje wśród kauzatywów predykatywnych (Kaliuščenko 1994: 68 i n.). Wydzielenie grupy predykatywnych litewskich DV nie jest nowe, mówiono o tym już w studiach Geniušienė (1983: 61, 1987: 156). Prawdą jest, że predykatywnymi nazywane są tu tylko derywaty rzeczownikowe, na przykład: svečiuotis „być gościem”: svečias; giminiuotis „być, stać się krewnymi- ”: giminė; cukruotis „stawać się cukrem”: cukrus. W pracach Jakaitienė syntaktyczny aspekt omawianych DV nie jest akcentowany: predykatywne esywy zalicza się do kategorii zgodności i stanu (ich przeciwstawienie opiera się na aktywności podmiotu: nieaktywności, por. advokatauti: juoduoti), inchoatywy — do zmiany stanu, kauzatywy — do kategorii sprawczej (Jakaitienė 1973: 64—66, 1976: 269; Ambrazas, red., 1997: 387-393; por.: Ulvydas, red., 1971: 248 i n., 252-255, 258 i n., 262, 264 i n., 267; Paulauskienė 1994: 266-270). 3.2.1. PROBLEM WYODRĘBNIANIA SUBIEKTOWYCH DV. Już wspomniano (2.1), że wyodrębnianie subiektowych DV nie jest zwyczajowe, a zdaniem Marchanda nawet logicznie niemożliwe”. Należy zwrócić uwagę na to, że Marchand opisuje derywację czasowników języka angielskiego (1969b), a w swoich artykułach (1964, 1969a) obok angielskich bada również niemieckie i francuskie DV. Wszystkie te języki mają puste podmioty (dummy subjects), dlatego autor wspomina, że verba meteorologica można interpretować jako predykatywne (1964: 116), por. parafrazę Clarków: It is raining —It (the weather) is doing the activity that one would normally expect [rain to do] (Clark, Clark 1979: 780). Mimo tej uwagi Marchand jednak zalicza omawiane czasowniki do obiektowych®. W języku litewskim nie ma słów pełniących funkcję podmiotu pustego, dlatego syntaktycznie podmiotowa interpretacja niektórych DV nie jest zablokowana. O tym, że w parafrazach ich słowa bazowe nie pełnią funkcji predykatywnej, można się przekonać na podstawie transformacji negatywnych, por. (7 b) i (8 b): 7 (a) Wczoraj szalała burza —Wczoraj była BURZA (b) Wczoraj BURZY nie było "1 Predykatywne DV w klasyfikacji Kaliuszczenki nazywane są atrybutywnymi, natomiast za predykatywne uważa się czasowniki motywowane nazwami działań, stanów itp. (zob. 1994: 94tt., 2000: 54tt. ). Subiektywną grupę DV języka angielskiego wyróżnia Kuricyna (1985: 70 i nast.), lecz terminu tego używa ona po prostu do opisu czasowników nieprzechodnich (ang. to vagabond, to seal, to panic itd.). 12 * Zresztą Clarkowie również dostrzegają tu rolę semantyczną obiektu: „there are a few element verbs, which are still another kind object of verb“ (Clark, Clark 1979: 780). SEMANTYKA CZASOWNIKÓW DENOMINATYWNYCH | 61 8 (a) Wilk jest ZWIERZĘCIEM (b) Wilk nie jest (roślinożernym) ZWIERZĘCIEM (*Wilk nie jest (roślinożernego) ZWIERZĘCIA) Jak widać, w dopełniaczu imienna część orzeczenia nie jest oznaczana w propozycjach negatywnych, dlatego całkowicie uzasadnione jest dostrzeganie w zdaniach nominatywnych semantyki egzystencjalnej podmiotu składniowego (a nie predykatywu). Taką propozycję wysuwał na przykład Balkevičius (1963: 147 i nast.), lecz z wyjątkami (149 i nast.). Jedna z reguł dotyczących wyjątków brzmi: „Mianownik zdania nominatywnego, jako centrum predykatywne, należy uznać za mianownik stanu (orzeczenie) [...], gdy funkcja tego mianownika jest analogiczna do funkcji orzeczeń innych zdań kontekstu- “. Komentując przykład Nuo stogų TEŠKA, ant žemės KLANAI, autor stwierdza, że „główne części sąsiadujących zdań [...] teška, klanai [...] są jednorodne, ponieważ oznaczają kilka równolegle zachodzących zjawisk“ Vis dėlto žodį klanai laikant veiksniu, reiškinių lygiagretumas nebūtų kaip nors pažei- (Balkevičius 1963: 151, por. 142). dane: przecież obok teskéti występuje czasownik być, por. Z dachów CIEKŁO, na ziemi były kałuże. Zatem zasadniczą kwestią jest tutaj interpretacja czasownika być: transformacje negacyjne mimo wszystko bardziej potwierdzają znaczenie egzystencjalne niż funkcję łącznika predykatywnego. Egzystencjalną semantykę zdań nominatywnych zauważono także w „Gramatyce współczesnego języka litewskiego”, gdzie napisano o nich: „W takich zdaniach informuje się o przedmiocie lub zjawisku, określa się jego ISTNIENIE” (Ambrazas, red., 1997: 617; wyróżnienie moje —J. P.). Prawdą jest, że model tych zdań przedstawia się jednak z łącznikiem predykatywnym (Vis N.). W „Gramatyce języka litewskiego” opisano nawet odrębną podgrupę egzystencjalnych zdań nominatywnych (Ulvydas, red., 1976: 628 i n.). Tę egzystencjalną interpretację być można próbować zastosować także do przypadków, w których używane są nieodmienne rodzaje form przymiotników: (9) W domu robiło się zimniej —W domu zaczęło być (robiło się) ZIMNO To, że formy nieodmienne mogą pełnić funkcję podmiotów, zauważono już dawno, por. przykłady podane przez Jablonskisa (1911: 19 = 1957: 453): Stąd już płynie WSZYSTKO DOBRE; PODWÓJNIE nie brakuje; MOŻE SIĘ WYDARZYĆ; Ze starego rodzi się MŁODE. Mimo to przykłady typu (9) zwykle opisuje się, dostrzegając więź predykatywną, zob. na przykład Ambrazas, red., 1997: 617 (Vf., „Adįj,,,,/Adv). Jakich argumentów można dostarczyć, pozwalających porównywać te zdania ze zdaniami typu (7), interpretowanymi egzystencjalnie? Transformacje negacyjne nie mają tu mocy dowodowej, ponieważ formy niemianownikowe nie podlegają deklinacji. To prawda, że w niektórych przypadkach zamiast oczekiwanych form niemianownikowych używa się rodzaju męskiego liczby pojedynczej dopełniacza przymiotnika (zob. Paulauskienė 1994: 216t.), ale nie wiąże się ich z negacją, por.: w domu było ZIMNO; w domu ZIMNO nie było; *w domu ZIMNEGO nie było. Z drugiej strony zauważono, że te nieodmienne formy można zastąpić abstraktami przymiotnikowymi; pisze się, że „forma nieodmienna oznacza stan jako rzecz” (Paulauskienė 1994: 215), por.: : W lesie zupełnie ciCHo; W lesie zupełna ciSZA. A zatem strukturalnie zdania typu (9) odpowiadają omówionym zdaniom typu (7). Ponadto na znaczenie czasownika būti ‘istnieć’ w zdaniach obu typów wskazuje to, że łączy się on bezpośrednio z okolicznikami miejsca (i czasu), por. niejednokrotnie cytowany fragment wiersza Salomėji Nėris: Jesień na DOBRE. Mokro. Na BULWARACH jasno. Niezaznaczonym modelem szyku części zdania li- 62 | JURGIS PAKERYS rozpatrywany wariant z okolicznikiem na początku: Wczoraj była burza; W lesie było cicho. Warto zauważyć, że ten szyk odpowiada konstrukcjom egzystencjalnym z czynnikiem oznaczającym nieokreśloną ilość, na przykład Na podwórzu były dzieci. Zatem pod pewnymi względami zdania typu (9) i (7) (resp. czasowniki denominatywne) są zbliżone. Oczywiście, dostrzeganie podmiotów składniowych (czynników) w omówionych zdaniach z rzeczownikami, a zwłaszcza z nieodmiennymi rodzajowo formami przymiotników, jest dyskusyjne i wymaga dokładniejszych badań". Spośród wcześniejszych badań nad DV na uwagę zasługuje propozycja Geniušienė, by wyróżnić podmiotowe DV refleksywne, na przykład šmėklotis ‘Być, ukazywać się jako widmo’ (1983: 61, 1987: 157). Prawdą jest, że autorka mówi tu o semantycznej roli podmiotu, Oo nie o podmiocie składniowym (czynniku- ). Kaliuščenko (1994: 109-114, 2000: 63-67) opisuje czasowniki zjawisk przyrody jako odrębną grupę „czasowników zdarzeń” (cobvimuiinvie 2naeonui, Ereignisverben) i w ich parafrazach nie dostrzega podmiotu (czynnika) (1994: 109, 28 przyp.; 2000: 63, 24 przyp.)“. 3.2.2. SEMANTYKA CZASOWNIKÓW NIEOSOBOWYCH PODMIOTOWYCH. Jak już wspomniano, w parafrazach tych czasowników podstawowe wyrazy zajmują pozycję podmiotu (subiektu syntaktycznego), na przykład: 10 (a) dziś darganoja — dziś jest (istnieje) SZARUGA (b) już dienoja — już zaczyna być (powstaje) DZIEŃ (c) teraz wcześnie się rozjaśnia — teraz wcześnie zaczyna być JASNO / pojawia się ŚWIATŁO (d) bramy rdzewieją — na bramach zaczyna być (pojawia się) RDZA. Istnienie tych podmiotów czasowników nieosobowych określane jest albo esywnie (10 a), albo inchoatywnie (10 b, c, d). Jako podmioty predykowane esywnie oznacza się siły natury, zjawiska samoistne, które badacze funkcji semantycznych opisują jako role procesanta albo pacjensa stanu i procesu (Jakaitienė 1988: 62; Sližienė 1994: 20). Predykacja inchoatywna oznacza pojawienie się, uformowanie określonego rezultatu (por. pojęcie pacjensa rezultatywnego: mieste kilo MAISTAS, Sližienė 1994: 20). W niektórych przypadkach trudno wytyczyć ścisłą granicę między podmiotowymi czasownikami nieosobowymi esywnymi i inchoatywnymi. Powiedzmy, propozycje tolumoje žaibuoja, jūra banguoja można parafrazować dwojako: tolumoje yra ŽAIBŲ: tolumoje ima być PIORUNÓW; jūroje yra BANGŲ: jūroje ima być FAL. Esywne podmiotowe czasowniki nieosobowe często występują bezosobowo, ale czasami i one otwierają pozycję podmiotu, którą zajmuje albo podmiot tautologiczny (typ audra audroja, žaibai žaibuoja, zob. więcej przykładów Katkuvienė 1979: 43 i n.), albo inny rzeczownik wskazujący miejsce (padangė Žaibuoja). Jeśli w tej pozycji podmiot pełni rolę agensa kauzującego, nie należy uznawać takiego czasownika za podmiotowy DV, na przykład: Bet kas per aukštai į juodus debesis kopa, tam daugsyk PERKŪNS Zaibiiodams liepia sugrįžti (LKZ_. 73; wyróżnienie moje —J. P.). Dlatego należy rozróżniać czasowniki Zaibuoti, ‘być, pojawiać się błyskawicom’ i Zaibuoti, “działać tak, by zaczęły być (pojawiły się) błyskawice". * Nie należy zapominać, że również status części mowy samych form bezrodzajowych jest problematyczny, zob. już Kazlauskas 1965: 175t. uwagi. Jeśli form tych nie należy uznawać za przymiotniki, to w klasyfikacji ich czasowników denominatywnych w ogóle nie trzeba ich omawiać. 5 W sprawie możliwości podmiotowej funkcji wyrazów podstawowych zob. także Kaliuščenko (1994: 39t., 2000: 21). SEMANTYKA CZASOWNIKÓW DENOMINATYWNYCH | 63 Inchoatywne podmiotowe DV charakteryzuje semantyobjektiniais rezultatiniais DV (žr. 3.3.1). Objektiniai rezultatiniai DV skiriasi tuo, ka rezultatu; można je porównać z tymi, ponieważ w ich propozycjach wskazana jest siła powodująca werbalizowany (czasownikowiony) rezultat (por. wspomniane żaibuoti, i žaibuoti,). W przypadku podmiotowych DV inchoatywnych siła ta nie jest wskazana, dlatego często mają one charakter bezosobowy. Jeśli pozycja podmiotu zostaje otwarta w strukturze argumentowej takiego DV, w parafrazie odpowiada ona pozycji o semantyce lokatywnej lub beneficjenta (adresata, odbiorcy czynności) (miejsce podmiotu w parafrazie zajmuje słowo bazowe), na przykład: POLA jesiennieją — W POLACH zaczyna być jesień; BRAMY rdzewieją — NA BRAMACH zaczyna być (pojawia się) rdza; OKNA rosieją — NA OKNACH zaczyna być (tworzy się) rosa; PIOTR poci się ~ PIOTROWI zaczyna być (pojawia się, wydziela się) pot. Prawdą jest, że niektóre przypadki są dyskusyjne — powiedzmy, w ostatnim przykładzie, interpretując Piotra jako przyczynę pojawienia się potu, kauzatora (por. Piotr wydziela POT), można zaproponować zaliczenie czasownika pocić się do obiektowych czasowników rezultatywnych (3.3.1). Niemniej jednak Piotr nie jest tutaj bezpośrednim kauzatorem potu, jego działalność w odniesieniu do potu nie jest świadoma, celowa ani kontrolowana, dlatego interpretacja kauzatywna jest wątpliwa (por. inne niekontrolowane rezultaty: twarz piegowacieje (się) — na twarzy pojawiają subjektiniams inchoatyviniams DV galima priskirti ir nedidelę “palikuonių atsiradisię PIEGI; rana krwawi — w ranie pojawia się KREW, słońce PROMIENIUJE ~ ze słońca powstają PROMIENIE)’. Z podobnych powodów grupę mo’: ériuotis, paršiuotis, veršiuotis i in. Za oznakę samorzutnego powstawania należy tu, jak się wydaje, uznać również wykładnik zwrotności"". Należy zwrócić uwagę, że semantycznie bliski niezwrotny czasownik vaikuoti może otwierać pozycję tautologicznego obiektu: Vaikų nevaikiiok, kol neišgysi xz. 904). Omówione tu czasowniki badacze często opisują, opierając się na logiczno-semantycznym pojęciu obiektu. Rozstrzygnięcia dotyczące verba meteorologica zostały już wcześniej wspomniane, dlatego należy rozpatrzyć propozycje dotyczące przykładów typu veidas srazdanoja(si), Petras prakaituoja, karvė veršiuojasi. Marchand omawia je w podrozdziale dotyczącym obiektów rezultatywnych, w którym znajdują się mniejsze grupy: oddzielania (ko), pokrywania się (kuo), wydawania na świat młodych i inne (1964: 116; 1969b: 370). W artykule Clarków samorzutne i kauzowane rezultaty przedstawiono we wspólnej grupie celu (goal) (należą tu również predykatywne DV, zob. Clark, Clark 1979: 774t.). W grupie refleksywów obiektowych Geniušienė wskazany jest czasownik veršiuotis oraz czasowniki suponujące rezultaty niekontrolowane la. saknoties (: sakne), pumpuroties (: pumpurs); kłam. geležiuotis ‘rdzewieć’ podawany jest wśród czasowników instrumentalnych (1983: 61 i n., 1987: 157). W rozdziale dotyczącym obiektowych DV Kaliuszczenko opisuje podgrupę wydzielania materiałów lub innych rzeczy do otoczenia, do której należą czasowniki kraujuoti, veršiuotis itp. (1994: 80 i n., 2000: 45 i n.). Między pojawiającymi się rzeczami a miejscami ich pojawiania się lub adresatami może zawiązać się relacja typu posesywnego. Dlatego całkiem logiczna jest decyzja Kaliuszczenki, by wyodrębnić podgrupę quasi-posesywnych DV, do której należą czasowniki plunksnuotis, lapoti, kirmyti itp. (1994: 45 i n., 2000: 25 i n.). Prawdą jest, że w klasyfikacji autora podgrupa ta należy nie do rozdziału obiektowych, lecz do samodzielnego rozdziału posesywnych DV (por. 3.3.3). '® O kontrolowaniu (nie)działań zob. Holvoet (1991: 60 i n., 163 i n.). "7 Podmiot DV należy tu rozumieć jako aktywnego uczestnika, kauzatora, a nie beneficjenta (Solecka, Terminska 1980: 23). 70 | JURGIS PAKERYS model (sześciokrotnej) predykacji (1994: 41-58, 2000: 22-32). Aby zilustrować quasi-posesywne inchoatywne DV, autor podaje również litewskie przykłady (w niniejszym artykule uznawane za rezultatywy podmiotowe): lapoti ‘zacząć mieć liście, uzyskać liście’, žolėti ‘zarosnąć trawą’, ponadto do tej grupy zalicza także niektóre czasowniki określające zjawiska przyrodnicze, na przykład niem. sich bewolken ‘zachmurzyć się’. Czasowniki DV oznaczające dążenie do uzyskania autor opisuje wśród obiektowych, gdzie wyróżniono również mniejsze podgrupy polowania, zbierania i chodzenia po coś (uzyskania) (1994: 83-86, 88; 2000: 47-50). Tylko ostatnią podgrupę (‘iść po coś (uzyskać- )’) autor uważa za bliską posesywom lokatywnym. Z semantyką posesywności wiążą się również dwie funkcje wyróżniane przez Solecką i Terminską (1980: 24 i n.). Funkcja części fs Służy do opisu zetknięcia się, połączenia obiektu oznaczanego przez wyraz podstawowy z całością, na przykład: le. plombowač „plombować” (PLOMBA staje się częścią zęba), szezotkowač „czyścić, czesać (szczotką)” (szczotka, grzebień — le. SZCZOTKA — dotykając włosów lub innych obiektów, staje się ich częścią); le. policzkowač „uderzać w twarz, wymierzać policzek” (w pewnym momencie część ciała wykonawcy czynności dotyka twarzy, policzka obiektu czynności — le. POLICZEK, przez chwilę staje się jego częścią, por. lie. snukiuoti, zob. 3.4.1) (Karolak, red., 1980: 53 i n., 65 i n., 89 i n.). Funkcję właściwej posesywności 7,,,„Proponuje się stosować do takich DV jak svečiuotis, žiemoti, dienoti („spędzać gdzieś DZIEŃ”), interpretując przebywanie gdzieś jako pewną formę przynależności do kogoś (Solecka, Terminska 1980: 25). W lituanistyce nie jest zwyczajem wyodrębnianie kategorii posesywnych DV. O tym, że semantyka posesywna została uchwycona, można wnioskować z opisu niektórych kategorii, na przykład galioti jest podawane przy „[j]Odczuwaniu, POSIADANIU, przeżywaniu tego, co wyrażono przez wyraz podstawowy” (Jakaitienė 1976: 270; wyróżnienie moje — J. P.). Inne DV uznawane w niniejszym artykule za posesywne zalicza się do kategorii sprawczej i przedstawia w podgrupach smarowania, pokrywania oraz poszukiwania, zbierania itp. (Ambrazas, red., 1997: 388 i n.; por.: Jakaitienė 1973: 64—66, 1976: 269 i n.; Ulvydas, red., 1971: 248, 252 i n., 261; Paulauskienė 1994: 267-269). 3.3.4. INSTRUMENTALNE DV. W ich parafrazach słowa podstawowe oznaczają narzędzia, za pomocą których wykonywane są określone czynności, na przykład: 20 (a) Stolarz hebluje deskę — Stolarz działa na deskę za pomocą HEBDLA, używa HEBDLA do obróbki deski (b) Janek pięknie gra na skrzypcach — Janek pięknie działa (gra) za pomocą SKRZYPIEC (c) Sportowcy szermują — Sportowcy działają (jeden na drugiego) SZPADAMI (d) Ona czesze się — Ona działa (na siebie) za pomocą GRZEBIENIA (e) Bronė dużo trajkocze ~ Bronė dużo działa JĘZYKIEM (f) Petras dobrze prowadzi ~ Petras dobrze działa | posługuje się KIEROWNICĄ (g) Dzieci jeżdżą na nartach — Dzieci posługują się NARTAMI. Instrumentalne DV predykują używanie narzędzi esywnie, ale zdarzają się także okazjonalne kuratywy, na przykład: smuikuodinti, (su-)šukuodinti (LKZ, 204, „„,335)**. Abejo- * XV **—Rzeczywiście, przykład „sušukuodinti lizde” jest nieco zagmatwany: Sama wełny nie czesze, synowa ją czesze. Ponieważ osoba wywołująca działanie jest wskazana i zajmuje pozycję podmiotu (synowa), to sušukuodinti nie jest tu uznawane za kuratywne, oczekiwana konstrukcja byłaby następująca: Sama wełny nie czesze, tylko każe ją czesać — wszystko robi za nią synowa. SEMANTYKA CZASOWNIKÓW DENOMINATYWNYCH | 71 tina, czy można je bezpośrednio wiązać z rzeczownikami podstawowymi; związek jest tu pośredni: smuikuodinti: smuikuoti: smuikas. Mówiąc o instrumentalnych DV, pojęcie narzędzia nie powinno być ograniczane do konkretnych rzeczowników; należy tu uwzględnić także bardziej abstrakcyjne środki działania, na przykład: rozumowtarp posesinių kauzatyvų ir instrumentinių DV sudaro atvejai, nusakantys veiklą tam ać, myśleć — korzystać z ROZUMU, GŁOWY. Pośrednią relację za pomocą rzeczywistych substancji (na przykład: smolistych, chlorowanych, solonych), które można interpretować jako środki, na przykład: Trujemy karaluchy — Działamy na karaluchy TRUCIZNAMI. Wśród takich przypadków próbowano wytyczyć wyraźniejszą granicę, powiedzmy, zauważono, że w języku angielskim czasowniki instrumentalne są niezgodne z przedrostkami prywatywnymi dei dis- (Clark, Clark 1979: 779, na podstawie Marchand 1969b: 134 i n.), por.: unbutton ‘odpiąć’ (rewersywny czasownik instrumentalny): debutton „pozbawić guzików, wyrwać guziki” (czasownik prywatywny). Czy bardzo usilne odgraniczanie omawianych przypadków jest konieczne — rzecz wątpliwa. Wszak zazwyczaj użycie środka w odniesieniu do określonego obiektu implikuje przestrzenny kontakt środka z obiektem poddawanym działaniu, por. wspomniane już rozważania Soleckiej, Termińskiej (1980: 24 i n.). Dlatego niektóre przypadki mogą być interpretowane dwojako, zwłaszcza jeśli słowo bazowe oznacza materiał, który w trakcie działania zostaje nierozerwalnie połączony z obiektem: cementuoti pamatus — dėti CEMENTO į pamatus (daryti, kad pamatai turėtų CEMENTO) czy działać na fundamenty CEMENTEM (por. nuodyti tarakonus — daryti, kad tarakonuose atsirastų NUODU | kad tarakonai savyje turėtų NUODU | działać na karaluchy TRUCIZNĄ- ). Instrumentalną kategorię DV wyodrębniają wszyscy badacze, prawda, że nie wszyscy włączają do niej DV oznaczające działanie za pomocą materiałów (typ klijuoti, cementuoti). Marchand omawia derywaty instrumentalne w rozdziale poświęconym DV okolicznikowym (1964: 112-114; 1969b: 369 i n.) i zwraca uwagę na bliskość ornatywnych DV wobec tej grupy. W studium Clarków, jak już wspomniano, osobno przeanalizowano podobieństwa i różnice między instrumentalnymi a lokatywnymi DV. Autorzy niechętnie uznają za instrumenty obiekty, które stają się nieodłączną częścią rezultatów działania (1979: 778), niemniej jednak na ich liście instrumentalnych DV znajdują się ang. glue ‘klejenie’, cement ‘cementowanie’ i in. Kaliušczenko nie analizuje tego problemu osobno, jednak wśród czasowników instrumentalnych podaje również klijuoti „klejać” (1994: 91, 2000: 52), natomiast derywaty typu auksuoti, druskinti omawia przy posesywach kauzatywnych (1994: 52 n., 2000: 29 n.). W pracach Geniušíenė jako czasowniki instrumentalne podaje się geležiuotis „rdzewieć (pokrywać się żelazem)”, pečiuotis „przepychać się ramionami” (1983: 61 n., 1987: 157). W literaturze lituanistycznej grupa dotycząca smarowania, pokrywania materiałami lub umieszczania ich gdzieś omawiana jest przy kategorii czasowników sprawczych, natomiast czasownikom instrumentalnym utworzonym od nazw konkretnych narzędzi poświęca się kategorię instrumentalną (Jakaitienė 1973: 64 n., 1976: 269; Ambrazas, red., 1997: 388, 390; por. : Ulvydas, red., 1971: 248, 253t., 262, 265; Paulauskienė 1994: 267 n. ). 3.4. Okolicznikowe czasowniki derywowane W ich parafrazach słowa bazowe pełnią funkcje okoliczników i są wyrażane za pomocą przypadków lub konstrukcji przyimkowych. Te czasowniki określają przestrzeń działań (21 a) lub czas (21 b), na przykład: 21 (a) Turistai stovyklauja prie ežero — Turyści są (mieszkają) NA OBOZIE nad jeziorem 72 | JURGIS PAKERYS (b) Bociany zimują w Afryce —Bociany ZIMĄ są w Afryce Role semantyczne przestrzeni i czasu można by połączyć w jedną — rolę czasoprzestrzeni, ponieważ czas wskazywany jest jako miejsce w określonym wymiarze czasu. Wśród niektórych omówionych wcześniej DV można znaleźć takie, które określają sposób działania i mogą być parafrazowane za pomocą przysłówków lub semantycznie bliskich im przypadków. Por. następujące parafrazy wspomnianych już predykatywnych i rezultatywnych DV: 22 (a) Piotr błaznuje —Piotr zachowuje się GŁUPIO: zachowuje się jak GŁUPEK (b) Koń galopuje —Koń biegnie GALOPem: wykonuje GALOP Mimo to nie będzie się tu wyróżniać samodzielnej podgrupy DV okolicznika sposobu, odcień okolicznika sposobu należy uznać za wtórny. 3.4.1. DV PRZESTRZENI. W ich parafrazach wyrazy podstawowe zazwyczaj oznaczają miejsca, w których coś się znajduje (23 a), albo powoduje się, że coś się w nich znajduje (23 b, c), na przykład: 23 (a) Ona podwórzuje —Ona jest na PODWÓRZU wujka (gości) (b) Budowniczowie magazynują materiały —Budowniczowie powodują, że materiały są w MAGAZYNIE (-ach) (c) Ratownicy usuwają przeszkody —Ratownicy powodują, że przeszkody są NA BOKU, odkładają je NA BOK Przypadki predykacji egzystencjalnej są rzadkie, por. jeszcze aikštėti —być NA PLACU, namuoti —być W DOMU, W DOMACH (LKŽ,, 36, mf 537; Ulvydas, red., 1971: 248, 258)*, należy wspomnieć również synchronicznie już nierozkładalne medžioti ~ być NA DRZEWIE ‘w lesie’. Trudno wskazać wyraźne derywaty inchoatywne, por. czasownik odprzysłówkowy artėti —zacząć być BLISKO, BLIŻEJ (derywat kauzatywny artinti —sprawiać, żeby było BLISKO). Do przypadków semantyki kierunku, czyli dyrektywnych przypadków punktu końcowego (23 b, c), zaliczyć należy również rzadkie czasowniki oznaczające uderzanie w określoną część ciała, na przykłaausiuoti — veikti (kumštį, delną) AUSIES link, mušti į/per AusįĮ. Sie DV (žr. daugiau pavyzd: snukiuoti ~ działać (pięścią) w kierunku PYSKA, uderzać w PYSK; džių Jakaitienė 1973: 44) semantiškai laikytini kauzatyvais, nes ne pats subjektas juda tam tikra kryptimi, o jo valdomas (kauzuojamas) objektas, pavyzdžiui, kumštis. Pasitaiko erdvės DV, kurių pamatiniai žodžiai parafrazėse atlieka semantinį kelio vaidmenį, pavyzdžiui, gruodenti —judėti GRUODU, važiuoti per GRUODĄ. Jiems artimi prielinksnių pamatuoti veiksmažodžiai, pavyzdžiui, skersuoti, kurie kelią gali predikuoti esyviškai arba kauzatyviškai, plg. skersuoti per lauką —eiti SKERSAI lauko: skersuoti kamuolį —versti kamuolį judėti SKERSAI (futbolo aikštės). Kadangi prielinksnis skersai žymi ir vietą, galimas kauzatyvinis vedinys: skersinti —daryti, kad kas būtų SKERSAI (ko), “skersai ką daryti (dėti, krauti)’ DŽ* 701. Erdvės DV samprata literatūroje palyginti mažai įvairuoja. Dėmesys atkreiptinas į vadinamuosius privatyvinius veiksmažodžius (‘daryti, kad kas ko neturéty’), kuriuos » Veiksmažodžio aikštėti užfiksuota ir inchoatyvinė reikšmė: "iškilti į aikštę, aiškėti' (LKŽ, 36). 1(2) DENOMINATYVINIŲ VEIKSMAŽODŽIŲ SEMANTIKA | 73 Marchandas turbūt neatsitiktinai pateikia iškart po lokatyvinių (1964: 115). Jau minėta, kad posesyvumas ir lokatyvumas glaudžiai susiję, todėl angl. shell = lie. Czasownik typu lukštenti DV można interpretować dwojako: jako posesywny negatywny (daryti, kad neturėtų LUKSTO’ — ‘sprawić, żeby nie miał ŁUPINY’) oraz jako lokatywny negatywny (‘daryti, kad nebūtų LUKSTE’ — ‘sprawić, żeby nie było W ŁUPINIE’). Widocznie dlatego w studium Clarków podobne skądinąd przykłady znalazły się w różnych miejscach: shell the peanuts ‘lukStenti žemės riešutus' przy locatum (podgrupa ‘not-on’), shell the peas ‘lukStenti zirnius’ przy location (podgrupa ‘not-in’) (1979: 770, 773), por. także lie. iSprotéti “imti neturėti (netekti) proto’: (metaforiškai) “išeiti iš proto’ (neigiamas posesyvas: neigiamas lokatyvas- ). Można wskazać jeszcze więcej przypadków pośrednich, na przykład sytuacje uczestnictwa lub doświadczania stanów związane z przestrzenią, por. takie możliwe parafrazy: posėdžiauti ~ būti POSĖDYJE | užsiimti POSĖDŽIU, baimintis —być BAIMĖJE, būti apimtam (erdvinis veiksmažodis) BAIMĖS. Za wyjątek należy uznać możliwość lokatywnego sparafrazowania predykatywnego sveciuotis ~ būti SVECIU: būti SVEČIUOSE. Interpretacja czasownika keliauti również może być dwojaka: być KELYJE (miejsce) i korzystać z KELIU (środek, instrument). W lituanistyce nietypowe jest wyodrębnianie kategorii przestrzennych DV, ale niekiedy wskazuje się znaczenia lokatywne (Ulvydas, red., 1971: 248). Podgrupę lokatywną opisuje Geniušienė (1983: 62; 1987: 157), prawda, nie podaje litewskich refleksywów denominatywnych o tej semantyce. 3.4.2. OKREŚLENIA CZASU. W parafrazach tych derywatów wyrazy bazowe oznaczają pojęcia czasu i pełnią semantyczną rolę temporatywu, na przykład: 24 (a) Vasaroti kaime —VASARĄ być na wsi (b) Vakaroti prie ežero —WIECZOREM być nad jeziorem Omawiane DV oznaczają nie tylko czas czynności, lecz także implikują działalność charakterystyczną dla tego czasu, na przykład: lato —wypoczynek, wakacje, wieczór —wypoczynek, rozrywki albo prace domowe. Czasowniki o znaczeniu czasowym z przyrostkami mogą być również motywowane przez przysłówki odimienne oznaczające określony względny punkt w czasie (derywatów tych nie można już uważać za denominatywne): 25 (a) Pociąg się spóźnia —Pociąg znajduje się w punkcie czasowym (za) PÓŹNO (tj. pozostaje w tyle względem wyznaczonego, wzorcowego punktu w czasie) (b) Po co tak wcześnie siejesz groch? (LKZ,,, 145) —Po co siejesz groch w punkcie czasowym zbyt WCZEŚNIE? (tj. wyprzedzasz wyznaczony, wzorcowy punkt w czasie) W przypadku niektórych takich czasowników możliwe są nie tylko warianty predykacji egzystencjalnej, lecz także kauzatywnej, na przykład: ankstinti, vėlinti —sprawiać, żeby było WCZEŚNIE (wcześniej), PÓŹNO (później). Te ostatnie można również łączyć z przymiotnikami ANKSTUS, VELUS (ANKST-yvas, VĖL-yvas) i uważać za predykatywne. Grupa czasowych DV nie jest liczna, dlatego nie jest wyróżniana przez wszystkich autorów. Powiedzmy, że z semantyką czasu związane są ang. weekend „spędzać weekend”, vacation ‘spędzać wakacje’, honeymoon ‘spędzać miesiąc miodowy’! Marchando uważa je za obiektywne rezultatywne, ponieważ wskazują na czynność jako na pewien rezultat**. 74 | JURGIS PAKERYS. W studium Clarków te same DV przedstawiono w odrębnej grupie trwania (duration) (Clark, Clark 1979: 773). W pracach Kaliuszczenki (1994: 105— 108, 2000: 61-63) do czasowych DV nie stosuje się trojakiego (sześciorakiego) modelu predykacji, ponieważ, jak się zdaje, nie napotkano inchoatywnych i kauzatywnych derywatów utworzonych od rzeczowników oznaczających miarę. Prawda, w jednej z podgrup podano litewskie lie. dienoti w znaczeniu “robić się ciepło' (1994: 107, 2000: 62), które mogłoby być interpretowane także jako inchoatywne. W tradycji lituanistycznej nie wyodrębnia się derywacyjnej kategorii czasu, jednak przy derywatach na -uoti i -oti wspomina się o tym znaczeniu (Ulvydas, red., 1971: 248, 254; Paulauskienė 1994: 267). Jakaitienė zalicza DV (vasaroti, žiemoti) do szerszej kategorii stanów (1973: 36). Czasownik atostogauti, podobnie jak ang. vacation, interpretuje się dwojako: jako DV czasu (Paulauskienė 1971: 195) oraz jako DV uczestnictwa, przebywania gdzieś (Jakaitienė 1973: 49, 1976: 269; Ambrazas, red., 1997: 394). 4. WNIOSKI 1. Przy klasyfikowaniu denominatywnych czasowników języka litewskiego celowe jest stosowanie trojakich kryteriów predykacji oraz kryteriów syntaktyczno-semantycznych (zob. tabelę 2). TABELA 2. SYNTAKTYCZNO-SEMANTYCZNA KLASYFIKACJA DENOMINATYWNYCH CZASOWNIKÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO Z UWZGLĘDNIEPredikacijos tipas Esyvas Inchoatyvas Kauzatyvas NIEM TYPÓW PREDYKACJI (PZ – SŁOWO PODSTAWOWE) Cechy syntaktycznosemantyczne PZ Predykatyw kvailioti: kvailys kvailėti: kvailys kvailinti: kvailys baltuoti: baltas baltėti: baltas baltinti: baltas Subjekt Procesant audroti: audra Rezultat dienoti: diena Obiekt Rezultat juokauti: juokai Kontent badauti: badas gėdinti: gėda Posesum galioti: galia turtėti: turtas ginkluoti: ginklas Instrument meškerioti: meškerė *% Por. o weekend: „das Wochenende wird durch die Handlung als etwas Lebendiges sozusagen erst erzeugt, wird in der Handlung erst existent” (Marchand 1964: 117). SEMANTYKA DENOMINATYWNYCH CZASOWNIKÓW | 75 DALSZY CIĄG TABELI 2 Predikacijos tipas Esyvas Inchoatyvas Kauzatyvas Właściwości składniowo- -semantyczne PZ Okolicznik Przestrzeń biwakować: biwak magazynować: magazyn Czas zimować: zima 2. System trzech rodzajów predykacji tworzą bazowa predykacja egzystencjalna (cecha jest posiadana), wyprowadzana z niej inchoatywna (cecha jest nabywana), a z tej ostatniej — kauzatywna (cecha jest nadawana). Cechy lub ich kompleksy predykowane czasownikami denominatywnymi są oznaczane za pomocą ich podstawowych rzeczowników. 3. Właściwości składniowo-- semantyczne ustala się, uwzględniając funkcje wyrazu podstawowego w parafrazach słowotwórczych. 4. Najbardziej abstrakcyjny poziom ról składniowych w klasyfikacji czasowników denominatywnych tworzą funkcje predykatywów, podmiotów, obiektów i okoliczników. 5. Denominatywne czasowniki podmiotowe mają semantyczne podtypy procesantów i rezultatów. 6. Czasowniki denominatywne o znaczeniu obiektowym mają cztery semantyczne podtypy wyrażane za pomocą dopełnień bezpośrednich i pośrednich: rezultatów, treści (kontentów), przynależności (posesumów) oraz narzędzi (instrumentów- ). 7. Czasowniki denominatywne o znaczeniu okolicznikowym mają dwa podtypy: przestrzeni i czasu. SKRÓTY DŽ* — Słownik współczesnego języka litewskiego (red. nacz. S. Keinys), Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2000. LKŽ — Słownik języka litewskiego 1–XX, I–11” (red.: J. Balčikonis, J. Kruopas, K. Ulvydas, V. Vitkauskas), Wilno, 1941–2002. LITERATURA AMBRAZAS, V., red., 1997: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. BALKEVIČIUS, J. 1963: Składnia współczesnego języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. BojAR, B. 1975: Polskie czasowniki z wbudowanym argumentem. Polonica 1, 167–186. CLARK, E. V. 1978: Lokatywy: konstrukcje egzystencjalne, lokatywne i posesywne. Greenberg, J. H., red., Universalia języka ludzkiego 4: Składnia, Stanford, Kalifornia: Stanford University Press, 85-126. CLARK, E. V,, CLARK, H. H. 1979: Kiedy rzeczowniki pojawiają się jako czasowniki. Language 55 (4), 767–811. FREEZE, R. 1992: Konstrukcje egzystencjalne i inne konstrukcje lokatywne. Język 68 (3), 553-595. GENIUSIENE, E.[GENJUSENE, Ė.] 1983: Pecdhūaekcuenbie 21a2zonbi 6 Garmuiickux A3bIKAX U munono2us pedhAeKcueo6, BuibHIOC: BHIbHIOCCKHH YHUBEPCHUTET. GENIUŠIENĖ, E. 1987: Typologia form zwrotnych, Berlin, Nowy Jork, Amsterdam: Mouton de Gruyter. 76 | JURGIS PAKERYS GRZEGORCZYKOWA, R. 1969: Czasowniki odimienne we współczesnym języku polskim, Wrocław, Warszawa, Kraków: Ossolineum. (Prace językoznawcze, 53). HOLVOET, A. 1991: Tranzytywność i struktura zdania w języku polskim. A Study in Case Marking, Warszawa: Slawistyczny OSrodek Wydawniczy. (Prace Slawistyczne, 95). HOLVOET, A. 2003: Laisvieji predikatyvai ir jų sintaksiniai ryšiai. Holvoet, A., JudZentis, A., red., Sintaksiniy badania relacji, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego (Prace gramatyki języka litewskiego 1), 67-78. [JaBLONSKIS, J.] 1911: Rygiškių Jonas, Składnia języka litewskiego 1, Sejny. JABLONSKIS, J. 1957: Pisma wybrane 1 (opracował J. Palionis), Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. JAKAITIENĖ, E. 1972: O słowotwórczych znaczeniach czasowników sufiksalnych. Baltistica 8 (1), 49—54. JAKAITIENĖ, E. 1973: Słowotwórstwo czasowników. Derywaty sufiksalne, Wilno: Uniwersytet Wileński. JAKAITIENĖ, E. 1976: Typy i kategorie słowotwórcze. Jakaitienė, E., Laigonaitė, A., Paulauskienė A., Morfologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas, 251-278. JAKAITIENĖ, E. 1988: Semantyka leksykalna, Wilno: Mokslas. KALIUŠČENKO, V. D. 1987: Typologia lokalizacyjnych, posesywnych i atrybutywnych czasowników bezosobowych. Problemy językoznawstwa (1), 93-105. KALIUŠČENKO, V. D. 1994: Typologia czasowników odimiennych, Donieck: Donieckaja. KALIUŠČENKO, V. D. 2000: Typologie denominaler Verben, Tybinga: Max Niemeyer Verlag. KAROLAK, S. 1972: O znaczeniach czasownikéw odimiennych. Wierzbicka, A., red., Semantyka i stownik, Wroctaw, Warszawa, Krakow, Gdansk: Ossolineum. (Z dziejow form artystycznych w literaturze polskiej, 27). KAROLAK, S., red., 1980: Semantyczno-syntaktyczny słownik słowiańskich czasowników odimiennych, Katowice: Uniwersytet Śląski. KATKUVIENĖ, L. 1979: Bezpodmiotowe zdania czasownikowe języka litewskiego oznaczające zjawiska przyrody. Językoznawstwo 30 (1), 39-47. KATKUVIENE, L. 1982: O strukturze semantycznej litewskich zdań bezosobowych z czasownikiem meteorologicznym. Zagadnienia składni i semantyki. Tezy referatów republikańskiej konferencji naukowej poświęconej 60. rocznicy utworzenia ZSRR (red. K. Župerka), Šiauliai, 29—30. KAZLAUSKAS, J. 1965: Naukowa gramatyka języka litewskiego [rec.: Gramatyka języka litewskiego 1 (red. K. Ulvydas), Wilno: Mintis, 1965]. Pergalė 10, 172-176. KURICYNA, L. A. 1985: Osobliwości odsłownych konwersyjnych formacji czasowników. Semantyka i funkcjonowanie czasownika angielskiego, Torkiij, 69-76. LyoNs, J. 1967: Uwaga o zdaniach posesywnych, egzystencjalnych i lokatywnych. Foundations of Language 3, 390— 396. MARCHAND, H. 1964: Derywacja czasowników odrzeczownikowych za pomocą morfemu zerowego w języku angielskim, francuskim i niemieckim. Die Neueren Sprachen 10, 105–118. MARCHAND, H. 1969a: Derywacja czasowników odprzymiotnikowych w języku niemieckim, angielskim i francuskim. Indogermanische Forschungen 74, 155-173. MARCHAND, H. 1969b: Kategorie i typy współczesnego angielskiego słowotwórstwa. Podejście synchroniczno-diachroniczne, Monachium: C. H. Beck’sche Verlagsbuchhandlung. MORKŪNAS, K., oprac., 1999: Encyklopedia języka litewskiego (oprac. K. Morkūnas), Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. PAULAUSKIENĖ, A. 1971: Czasownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Uniwersytet Wileński. PAULAUSKIENĖ, A. 1994: Morfologia języka litewskiego. Wykłady dla lituanistów, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. SLIŽIENĖ, N. 1994: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 1: A–M, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. SOLECKA, K. M., TERMINSKA, K. 1979: Préba definicji semantycznych. Jyxcnocaosencku dunon02 55-64. 35, SOLECKA, K. M., TERMINSKA, K. 1980: Definicje semantyczne. Karolak, red., 1980, 17—28. SEMANTYKA CZASOWNIKÓW DENOMINATYWNYCH | 77 ULUCHANOV, I. S. 1977: Słowotwórcza semantyka w języku rosyjskim, Moskwa: Nauka. Urvypas, K., red., 1971: Gramatyka języka litewskiego 2: Morfologia (Czasownik, przysłówek, partykuła, przyimek, spójnik, wykrzyknik, wyraz dźwiękonaśladowczy), Wilno: Mintis. ULvypas, K., red., 1976: Gramatyka języka litewskiego 3: Składnia, Wilno: Mintis. Jurgis Pakerys Otrzymano 2004 03 17 Katedra Bałtystyki i Językoznawstwa Ogólnego Vilniaus universitetas ul. Universiteto 5, 01513 Wilno