Mažmožiai 4–6

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LI (2004), 113-114 UWAGI Remarks MAŽMOŽIS 4 Już jakby ucichło porównywanie rzekomo zasłyszanej przez F. Kuršaitisa w Katyčiai formy kylė z pruskim wyrazem z rękopisów języka pruskiego cylo ‘kiele’. Na całym obszarze kraju kłajpedzkiego od czasów Waltera Fenzlau znana jest nieregularna zmiana ie, uo > i, u- (zob. W. Fenzlau, Die deutschen Formen der litauischen Ortsund Personennamen des Memelgebiets, Halle, 1936, 45). Nowe fakty opublikowane przez Vladasa Grinaveckisa (Žemaičių tarmių istorija, Vilnius, 1973, 195) pochodzące z tego samego miejsca, a także powtórzone w ponownym wydaniu pism Janisa Endzelyna- !, oraz w Prūsų kalbos etimologiniame žodyne Vytautasa Maziulisa (t. 2, Vilnius, 1993, 184). Wydana obecnie niezwykle ważna monografia Aloyzasa Vidugirisa Zietelos lietuvių šnekta ponownie głosi tę samą wiadomość — fakt dziedzictwa języka zietelskiego i pruskiego (s. 342). Niestety, zmiana ie, uo w samogłoski i, uw tych gwarach jest zjawiskiem nowym, często występuje wahanie — ta sama osoba może powiedzieć dik | dok, lip | lė:p, vine | venc i kille | ke-le (od Šilutė do Dovilų i Dréverny), natomiast gwara Katyčių (z zasłyszanymi przeze mnie w 1964 roku formami pri:Sinks ‘przeciwstawny’, karū:m'in'i ‘wojskowy’, m'ils ‘miły’) wskazuje raczej na związki z gwarami żmudzkimi. Gwara Katyčių, w której F. Kuršaitis słyszał kylė, według twierdzeń przedstawicieli dawnej gwary została całkowicie wyparta przez gwarę żmudzkich dūnininków-samdininków. Właściwie wszyscy miejscowi byli dwujęzyczni — mówili po niemiecku i po litewsku, zwłaszcza porozumiewając się z wynajętymi ludźmi, katolikami. (Szczegółowo zostało to już przedstawione wcześniej, zob. V. Vitkauskas, „Lietuvių kalbos kylė — naujybė“, Kalbotyra 44 (1), 1995, 93-94; pozostało to jednak niezauważone). Forma Antanasa Juški jest jedynie faktem tak zwanego dūnininkowania (LKZ, 776). MAZMOZIS 5 Między Kuršėnai a Raudėnai znajdowało się niegdyś ogromne bagno Gelzé (g'el'?'i KRš | g'él'z'e RDN, TRS, Pp). Ludzie zbierali całe worki żurawin i jagód bagiennych, zaopatrywali się w siano, a przez lata wypasali niejedną krowę czy inne zwierzę. W latach sowieckich, podczas przekształcania przyrody, bagno osuszono, wodę całkowicie odprowadzono; nie pozostały ani żurawiny, ani jagody bagienne, ani siano, ani pastwiska. Zamierzano kopać torf, władze kazały nawet wznieść kilka trzypiętrowych domów dla torfiarzy. Geolodzy przewidywali wielkie pokłady, niezliczone ilości torfu, ale po wykopaniu pewnej ilości, po kilku miesiącach produkcja stanęła; jeszcze przez jakiś czas wożono te okruchy torfu. ! Endzelins, J., Darbu izlase 4a, Riga: Zinatne, 1982, 238 (podawany ogólnie jako wariant kielės kyle). 114 | UWAGI Miejscowi, rzecz jasna, żałowali utraty takiego źródła i mówili metaforycznie, że Gelžė zniknęła — pozostało tylko g'el'? 'ė.le | g'elžė.li, g'el'žė.k'e | g'el?ik'i. Młode zbieraczki nazw uznały to za warianty toponimu Gelžė i przekazały kartotece Nazw jako nowe formy Gelžėlė, Gelžikė z okolic Raudėnów. wieś Švendriai2, które zostały omówione w specjalnej dysertacji i artykule (Acta Linguistica Lithuanica 41 63, 78). DROBIAZG 6 Żmudzini (a także wilnianie z Aukštaitiji) nie mają przyrostka deminutywnego -ėlis. U północnych Żmudzinów występują duobel'ielis | duobelėlis —dobilélis, -člio, m'ergož'- ė.l'e ~ mergužėlė, balon'dėl'- ė: —balandėliai, u południowych Żmudzinów duobi'il'ėl- 'is, merguzé- .l'i, balun'déle-, u zachodnich Żmudzinów duob'elėl'- is, mergož'- ėlę, bala.n'deél'é itd. Sądzę, że stało się tak wskutek regresywnej asymilacji samogłosek, w której wcześniejsze e przed napiętymi i, u, ie pomieszało paradygmat, ponieważ zaczęto wymawiać tie, ei, e, dlatego uogólniono w ten sposób formę -elis, -elė. Tak stało się nie z powodu wpływu języka łotewskiego, który w ogóle nie ma tego przyrostka (występuje on tylko w zapożyczeniach z języka litewskiego), i ogólnie rzecz biorąc, trudno przypuszczać, by inne języki miały w tym przypadku wpływ. Gwary wileńskie również mają formy b'ernužė- .l'i.s, m'erguz'- é.l'c., karv'ela.l- 'eei itd. Także nie pod wpływem języków słowiańskich zarówno rzeczowniki dwusylabowe, jak i wielosylabowe mają przyrostek -elis. Ponieważ wiele gwar wileńskich nie ma samogłoski e“ i zapewne dawniej również jej nie miało, lecz tylko długą szeroką samogłoskę e- (obok wydłużonego e.): vaik'ė.l'i.s i b'ernuzé- .l'i.s, m'erg'ė.l'- e. i m'ergužė.l'e. itd. Widocznie w całym paradygmacie zachowała się ujednolicona samogłoska e. Dlatego nie można twierdzić, że być może pochodzi to od Słowian — podobnie jak w przypadku Żmudzinów przypuszcza się wpływ języka łotewskiego (Laimis Bilkis, Acta Linguistica Lithuanica 41, 70), ponieważ języki te nie mają przyrostków -ėlis (-elis) oznaczających zdrobnienie. Odnosi się wrażenie, że specjaliści w dziedzinie toponimii nie znają geografii przyrostków zdrobnień -ėlis, -elis, ponieważ w Ceikiniosė znajduje się Šežiaukėlė (ALL 41, 70), w Tirkšliuosė — Kužiškėlė (ALL 41, 72), w Linkmenyse — Polymėlis (ALL 41, 72), w Ignalinie — Tėlėtnykėlis (ALL 41, 76) itd. Vytautas Vitkauskas Otrzymano 08.11.2004 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 10308 Wilno, Litwa 2 Tam już mieszkają nowsi mieszkańcy, ponieważ dawni zostali żywcem spaleni w 1945 roku podczas Wigilii i Bożego Narodzenia.