„Zanavykų šnektos žodynas“ II (L–R)

174 | RECENZJE (autor w 1958 r. mieszkał przez 3 tygodnie w rodzinie jego brata, dlatego język jego siostry i brata jest znacznie bardziej archaiczny i systematyczny). U Sajów jest 6-znd-~ uéznai, nie wznai (s. 275), aiistrinis (dustrenis), nie dustrinis. Oczywiście, gwara palangska jest gwarą północno-zachodnich Żmudzinów (trzecie pomieszanie geografii Litwy, zob. s. 276). Również Degučiai są tzw. krainą dzūkininków, a nie mieszkańców Kłajpedy. Doutu, invali.do.m”, va-ikd. są nie z tej gwary: d6-to, invaledoma, vacks:, l. mn. loc. Sé5'd-s m'été’s stworzone przez transkrybującego lub kogoś innego. Książka o bardzo dobrym projekcie, włożono w nią wiele pracy i nadziei, ale zabrakło dbałości o szczegóły, transpozycja jest znacznie opóźniona, jest w niej wiele nieprawdy. Kierowniczka pracy, socjolożka, językoznawczyni, bezpartyjna wilnianka, doc. dr. Laima Grumadienė, zapewne z powodu licznych obowiązków i niewielkiego doświadczenia w badaniu gwar, nie mogła w żaden sposób pomóc redaktorkom. Do celów naukowych korzystajmy z tej książki z pewną ostrożnością. Instytut Języka Litewskiego ZANAVYKI GWAROWY SŁOWNIK II, L–R AUTORKI TEKSTU: RIMA BACEVIČIUTĖ, GIEDRĖ CEPAITIENĖ, VILA SAKALAUSKIENĖ, JANINA SVAMBARYTĖ, KLEMENTINA VOSYLYTĖ REDAKTORKI: VILIJA Vytautas Antanas Vitkauskas Gauta 2005 06 09 SAKALAUSKIENĖ (REDAKTOR P. VileiSio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva NACZELNA), KLEMENTINA VOSYLYTĖ. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2004, 595 s., ISBN 5-420-01550-1 (tom 2), ISBN 5-420-01506-6 (wydanie ogółem). Mamy już także drugi tom Słownika Gwary Zanavyków, w którym zebrano słowa rozpoczynające się literami L—R. Ten gwarowy słownik typu całościowego (wyczerpującego) przedstawia całą leksykę gwary, którą udało się zarejestrować i wypisać z LKŽ podczas ekspedycji, a która stanowi podstawę języka ogólnego; stosowana jest uproszczona transkrypcja fonetyczna (szkoda, że nie ma samogłoski nieakcentowanej 9, spółgłosek 7, 7', x). Bardzo dobrze, że zrezygnowano ze zdań i słów autorów pięknej literatury (ponieważ podawano nawet neologizmy pisarzy z tego regionu oraz słowa zaczerpnięte z innych miejsc — nie jest to przedmiotem słowników gwarowych). Słownik dostarcza naprawdę wiele wiarygodnego i zupełnie nowego materiału gwarowego, przykładów żywego i bardzo obrazowego języka ludowego, które niewątpliwie w swoich pracach będzie wykorzystywać i objaśniać wielu badaczy języka litewskiego, a zwłaszcza jego gwar. Słownik jest ważny także w dzisiejszych czasach historycznych, gdy odziedziczone systemy językowe wszystkich gwar są silnie oddziaływane przez język literacki i środki jego wpływu, zwłaszcza przez radio, telewizję, administrację i czynniki polityczne. Jest to szczególnie widoczne w krainie Szydłowskiej, gdzie nowinek poszukuje się z upodobaniem, a slang z różnymi zapożyczeniami i kalkami tak właśnie brzmi na ustach miejscowych ludzi z ziemi Jonasa Jablonskisa! Podano ich tutaj nieco; być może należało tylko uprzedzić użytkowników słownika o nowości takich słów i form. To wkład urzędniczej „nowomowy” w cały zasób naszego języka: masiniai SK „masiškai* (s. 130); pramapyti (w znaczeniu przewidzieć) (s. 135); frazeol. węzeł sterowania,- ,mózg* (s. 139); [kobieta] udusi się (s. 157); misiitginis,,- głupiec* (z życia Żydów) (s. 201); motininé [kiaulé],,vedeklé“ (s. 216); pamusti blata.,przylgnąć, RECENZJE jl? komunikować się* (s. 230); nuolatiniai (s. 288) Zp = nuolat; przyrostek. (=przyrostek:) hodujemy na sprzedaż (=... hodujemy, aby sprzedać) (s. 469); [ukończyła] propkes (s. 478); rota (1) żargon z armii radzieckiej (s. 574); ribas rzecz. (2) = ribas (gwar.) (s. 575). Dzięki Bogu, jest ich niewiele, szkoda tylko, że nie zaznaczono jakimś skrótem ich nowości, nieodziedziczalności (40–50 lat), a milczenie może wprowadzić w błąd niejednego młodego badacza na Litwie i za granicą (tak już bywało z powodu nieprawidłowych transpozycji i niehistorycznych ujęć). Wiemy, że z tego powodu szczególnie ucierpiały badania geografii słów, na których często opiera się nauka o etymologii. Tarmės faktai yra kruopS¢iai tikrinti, kokiy didesniy priekaisty negalima pasakyti. Lyg ir netikéti galima tokiais duomenimis: vns. gal. rozanc'u = rozanc'u: (p. 9) NM; manu vaiks pala-idoc tu6é (=thos?) kapuds (p. 10) LK¢; vienc []r'tbas (=vienc Sriiibas) (p. 17); liettts (3) (p. 65) —tai miestelény kei¢iamas /ytus; paim[k] kudla: (=paim[k] kiidla.) (p. 85); arkléj (=ar'kl'éi) (s. 86); pro: li-tu: BBL, ar ne pro. I'i-tu. (s. 90); maréd, maréds = maréd, maréds (tar. ma-réd, ma-réds) (s. 129); vaskar6- -s NM (s. 157) = va-Skar6- -s; ato-sto-- gu. (s. 159) = atdsto-gu. ; podano tylko nesavé, z którego wpisana jest nieposiadana przez słownik forma nesaveéjée (s. 260); nesénija (iS LKZ,,., 704) nie należało rozpowszechniać błędnego rodzaju: jest tylko nesé.n'ij@ (s. 261); nupleskéjo SNT (s. 429) = nupleské- -ju; isva-ri jus pl@-tku. rinkt NM (s. 432) = isva-r'e: jus plé@-tku: rigkt; diong LeL (s. 436) = dutionq; pi-dimus JNK (s. 482) = pti-di-mus; i[S] C@ GRS (s. 534) = if Cee (§ i é nie ulegają ściągnięciu); rébloti lizde yra re-bl'o-je LKC (p. 536); kasn'tka. LK¢ (p. 541) = ka.s'n'tka. ; ri-skiai n. (p. 564) = ryskiai ADV. ; senitka. i-so-dinu... NM (p. 572) = senitka: i:so-dino-; gi-vé-si SNT (p. 573), LKS (p. 587) = gi-vé:si; déodavu NM (p. 577) = duiodavo- :; j@-s JNK (s. 583) = jeé:s; da-gi SK (s. 583) = dé.gi (i8 dargi) ir dar vienas kitas. Kwestie akcentowania zostały znacznie uporządkowane w porównaniu z pierwszym, rozpaczliwie akcentowanym tomem. Tutaj stanowcza odpowiedzialność redaktorki dr Viliji Sakalauskienė, przedstawicielki gwary grīškabūdyjskiej, nie pozwoliła, aby nieład I tomu pozostawił choćby ślad: jedna z najlepszych redaktorek i autorek ostatnich tomów LKŽ nie pozwoliła sobie ani współpracownicom zlekceważyć ważnej dziedziny nauki o gwarach (może nie całkiem jasne jest sformułowanie: „W słowniku intonacje nagłosowych wyrazów hasłowych oznacza się tak jak w języku ogólnym” — s. 5). Widoczne są najmniejsze odchylenia gwarowe, nawet przypadki nieprzestrzegania prawa F. de Saussure’a i inne rzeczy: ge-lés... langines (s. 23) = lay'g'inés; i-... leke-tin'- us (= lek'e-t'in'- us) miskas (s. 45); /d.uZuose (3) (s. 31) chyba nie może być; sré-p's'u (s. 35) = sré:p's'u; gi-vae-na (s. 39) = gi-v'@-na; l.poj. miejsc. beld.isve (s. 51) = beld.is'v'- e-; liejinys (3°) (s. 60) = (3*); liésas, -a (4) (s. 62) = liesas, -a (3), por. liespienis (s. 63); loviskiai (s. 99) = léviskiai (poprawiono w lizde); mandieéra (1) (s. 120) = mandiera (1); iiméci6ti turi dainos kirtj (s.144) = iimécioti; méistré jest 1 kiré., nie 3 (s. 151); uzgeé-su (s. 156) = uzgeé-su; Zi-di (s. 157) = Zi-d'i; mésininkas, -é (2) (s. 163) = (1); ri-pesc'u (s. 166) = ra-pesc'- u, por. ruipestis (s. 589); ré-ksmas (s. 183) = ré-ksmas, por. réksmas (s. 540); Z't-ri (s. 193) = Zitiri; need.ugdavu (s. 193) = ned.ugdavu; gd.n (s. 202) = gan; mundiéra (s. 220) = mundiera (1); brak szacunku (2), ale 2 kiré. nie pasuje acc. niep.a.garba: (3°?) (s. 257); forma valé.i niewiarygodna, ponieważ akcent intonacyjny mocny na pierwszej części nie jest rozkładany ani kontynuowany przez granice dyftongów i dwugłosek (s. 266); norti czy naprawdę? (s. 282), ponieważ w gnieździe tylko noro, panoro; nuoseklis, -i (3) = (4 lub 3°) (s. 289); olbyti (s. 294) = dlbyti; pamazyciais (s. 324) = pamazyciais; i-sité-mijeu (s. 340) = i-sité-mijau; pasiturintis (1) —takie imiesłowy nie mają numeru akcentu (s. 342); vé-leva (s. 349) = v'é-leva; paptils = papals (s. 349); również (s. 351) = ifgi; pristojus [koniowi] (s. 366) = pristdé-- jus; pintis acc. pl. (s. 370), por. pintis (1) 176 | RECENZJOS (s. 400); uspilto-s (s. 397) = us'p'ilto-s; vad6-ve-(- s. 414) = vad6-ve-; atéjo-(s. 414) = até-jo-; to-ks (s. 430) = to-ks; lé.idz’u (s. 457) = Ié.idz'u; ptioksté (nie ma w słowniku- ); peli:ti (s. 462) = peli:ti; acisé-zdavo (s. 467) = acisé-zdavu; é-da (s. 479) = é-da; Za-si-tez (s. 484) = Za's'i-t'es; riedam (s. 508) = riédam; pasiré-d'- e. (s. 532) = pasiré-d'- e. ; k6-ta (s. 543) = ké-ta. ; atlé-kt (p. 559) = atl'é-kt; reng'uds'i (p. 565)= rey'g'tos- 'i; pasiryzimas (1) (p. 569) = (2); rodyti (s. 570) = rédyti, rodo, rédé; może jeszcze coś przeoczono. Błędy W tym dziele rzeczywiście się zmniejszyły, zbliżamy się do wzorowego tekstu naukowego: takich błędów w tłumaczeniu i innych błędów było niewiele, dlatego można je było łatwo wskazać (przygotowując do druku) i poprawić. Czy wszystko zależy od gwary, przecież nieokreślone jest pojęcie „słowo gwarowe- ”, choć cały tom słownika jak gdyby łączy definicja „słowo odziedziczone”. Słowa i formy niegwarowe byłyby: literdtas (p. 88), stlosiu (=sulosit) (p. 97); nieismaisi-tu. GRS = niepomyliłeś się. (zdaje się, że takich metatonii tam nie ma); za bl@-cvas (s. 452); w większości-(=głównie) rifiko-[wieźć] tarnd.uto-jus wszystkich JNK (s. 559) itd. To również niewiele, a odsyłacze byłyby bardzo pożyteczne i potrzebne. Teraz będziemy czekać na ostatni skarb tej grupy dialektów, podstawy języka ogólnego, na całe bogactwo. W trzecim tomie należałoby wskazać także wszelkie nieprzyjemne błędy i niedoskonałości. Właściwe opracowanie i zapis słownika leksyki gwarowej jest niezwykle ważną sprawą — gwary i dawne piśmiennictwo są wielkimi skarbami języka narodu, cenionymi przez wielu badaczy indoeuropeistyki. Istnieją również nierozwiązane kwestie, na przykład problem miękkości grup spółgłoskowych: m'iyks'ti czy inaczej, al'ks'n'is czy inaczej. Instytut Języka Litewskiego IRENA ERMANYTĖ SŁOWNIK ANTONIMÓW Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2003, xxiii + 584 s., ISBN 9986-668-52-2 Słownik antonimów — rezultat długoletniej pracy wymagajVytautas Antanas Vitkauskas Gauta 2005 06 09 ącej dużej wiedzy i P. VileiSio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva skrupulatności. Jego autorka Irena Ermanytė — doświadczona leksykografka, przez wiele lat pisząca i redagująca wielki słownik języka litewskiego, która wydała szkolny słownik antonimów języka litewskiego (1985), dlatego można w pełni zaufać zarówno jej umiejętnościom lingwistycznym, jak i naukowej rzetelności. Recenzowany słownik należy do typu słowników specjalistycznych, ponieważ podaje się w nim jednostki leksykalne jednego rodzaju: pary lub szeregi takich słów, których znaczenia są diametralnie przeciwne, tzn. antonimy. Materiał wybrany z całego wielotomowego słownika języka litewskiego, uzupełniony przykładami z literatury pięknej i publicystyki, w tym dziele starano się przedstawić zarówno antonimy systemowe, jak i kontekstowe, objaśnić fakty zarówno litewskiego języka ogólnego, jak i gwar oraz dawnych pism. A zatem mamy przed sobą obszerną pracę leksykograficzną, w której można znaleźć dane nie tylko o systemowych relacjach między słowami współczesnego języka litewskiego, lecz także o stosunkach przeciwieństwa kształtujących się w określonych tekstach i w taki czy inny sposób oddziałujących na cały system językowy.