Prienų šnektos izoliuotieji ir rišliosios kalbos balsiai: akustiniai ir artikuliaciniai požymiai

65straipsniai / articles jurgita jarosLaVienė Lietuvių kalbos institutas Mokslinių tyrimų kryptys: dialektologija, fonologija, eksperifonetyka artykulacyjna. Prienų Šnektos iZoLiuotieji i samogłoski mowy spójnej: akustiniai ir artikuLiaciniai W artykule opisano najważniejsze akustyczne i artykulacyjne cechy izolowanych samogłosek acoustic and articulatory features of vowels of the subdialect of Prienai pronounced both in isolation and in sentences anotacija oraz samogłosek mowy spójnej w gwarze prieneńskiej. Wyniki badań pokazują, że akustyczne i artykulacyjne właściwości samogłosek izolowanych oraz samogłosek wymawianych w sposób sraute ištarti Prenų šnektos balsiai skiriasi, tačiau santykiai tarp balsių išlieka tokie patys. dauizolowany w naturalnym potoku mowy są wyraźniejsze niż właściwości odpowiednich głosek wymawianych w zdaniach. Prenų šnektos izoliuotųjų ir danielo joneso kardinalinių balsių spektrinių charakteristiPorównanie pozwala stwierdzić, że niektóre samogłoski gwary prieneńskiej pod względem właściwości akustycznych i artykulacyjnych niewiele różnią się od odpowiadających im pierwotnych głosek kardynalnych. Porównując jakościowe cechy głosek izolowanych w gwarach: południowoauksztockiej kučinų, zachodnioauksztockiej szawelskiej Pãšušvio, północnokaunaskiej Lukši, wschodnioauksztockiej wileńskiej svrkų, południowożmudzkiej rosieńskiej ežvilko, północnożmudzkiej telszewskiej akmẽnės oraz wschodnio­kaunaskiej prieneńskiej, zauważono, że izolowane samogłoski gwary prieneńskiej są najmniej oddalone od odpowiadających im pierwotnych głosek D. Jonesa. adnotacja artykuł analizuje główne akustyczne i artykulacyjne cechy samogłosek poddialektu prienajskiego wymawianych zarówno w izolacji, jak i w zdaniach. samogłoski izolowane różnią się od tych Słowa kluczowe: samogłoska, głoska, formant, widmo, właściwości akustyczne i artykulacyjne. słowa kluczowe: samogłoska, dźwięk, formant, widma, cechy akustyczne i artykulacyjne. 66 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV pozostają niezmienione. akustyczne i artykulacyjne jurgita jarosLaVienė cechy większości dźwięków wymawianych w izolacji są wyraźniejsze w porównaniu z articulated in a natural flow of speech in the subdialect of Prienai, yet the vowel interrelaodpowiednimi dźwiękami wymawianymi w zdaniach. the performed comparison between spectral characteristics of isolated vowels of the subporównanie poddialektu prienajskiego z samogłoskami kardynalnymi autorstwa daniela jonesa pozwala stwierdzić, że niektóre samogłoski poddialektu prienajskiego wymawiane w izolacji należy przeciwstawić samogłoskom podstawowym. Porównując jakościowe cechy głosek izolowanych z południowoauksztockiej gwary kučiūnai, gwary Pašušvys zachodnioauksztockiego dialektu szawelskiego, północnokaunaskiej gwary Lukšiai, gwary Svirkai wschodnioauksztockiego dialektu wileńskiego, gwary Eržvilkas południowożmudzkiego dialektu rosieńskiego, gwary Akmenė północnożmudzkiego dialektu telszewskiego oraz wschodnio­kaunaskiej gwary Prienai, zauważono, że izolowane samogłoski w gwarze Prienai są najmniej oddalone od odpowiadających im głosek D. Jonesa. 0 . WSTĘP 0 .1 . CEL BADANIA Celem tego badania jest, wykorzystując komputerowy program do analizy dźwięków Praat, stworzony przez naukowców Uniwersytetu Amsterdamskiego P. Boersmę i D. Weeninka, zbadanie uzyskanych danych i porównanie ich z w ten sam sposób wymówionymi powszechnie uznanymi wzorcami ir aprašyti izoliuotųjų1 Prenų šnektos balsių akustinius ir artikuliacinius požymius, jakości samogłosek – samogłoskami kardynalnymi Daniela Jonesa2, spójnej mowy gwar prienieńskiej (Prenų šnektos rišlios 64–67; 2002b: 69–71), południowo-wschodnioauksztockiej kučinų (Leskauskaitė 2000: kalbos bei kitų šnektų – vakarų aukštaičių kauniškių Lukši (bacevičiūtė 2000: 13–17; 2004: 158–174), vakarų aukštaičių šiauliškių Pãšušvio (kazlauskaitė 2002a: 89–93; 2004: 85–96), wschodnioauksztockiej wileńskiej svrkų (Urbanavičienė 2004: 65–80; 2005: 76–93), północnożmudzkiej telszańskiej akmẽnės (Murinienė 1998: 91–105; 2007: 109–127), 1 akustyczne i artykulacyjne charakterystyki samogłosek wymawianych w izolacji są bardziej ogólne, wyraźniejsze i lepiej ukazują istotę samogłosek, ponieważ podczas ich wymawiania łatwiej odizolować się od wpływu innych głosek, a także intonacji, tempa mowy i innych czynników. 2 Wartości formantów kardynalnych samogłosek Daniela Jonesa zaczerpnięto z dzieła polskiego fonetyka Wiktora Jassema poświęconego fonetyce akustycznej (1973: 190, tab. 13.1). Jak wiadomo, wartości formantów Jassema obliczono według starszej metodyki. Przed siedmiu laty, po ponownym obliczeniu formantów samogłosek kardynalnych za pomocą programu Praat 4.1.14, zauważono, że wartości formantów obliczone różnymi metodami nie są zgodne, i chociaż relacje między samogłoskami kardynalnymi pozostają takie same, za bardziej wiarygodne należy uznać dane Jassema (szerzej zob. Jaroslavienė, Kaukėnienė 2004: 25–38). Prienų šnektos izoliuotieji ir rišliosios kalbos balsiai: akustiniai ir artikuliaciniai požymiai 67 artykuły / articles dane dotyczące samogłosek wymawianych w izolacji i we frazach z południowożmudzkiej gwary rasejnińskiej ežvilko (Atkočaitytė 2002: 169–173)3. 0.2. MATERIAŁ BADAWCZY I METODYKA PRACY Do badania samogłosek wymawianych w izolacji i w mowie spójnej wybrano następujące słowa używane w badanej gwarze: t·s. ~ tsė, t·t. ~ ttė, tẽ·s. ~ tsė, t·sto. ~ tsto, tã·so. ~ tso, stõ· tu. ~ stõtų „stótų“, pũ·stu. ~ pstų „pstų“, k.p. ~ kẽpė, k.pto. ~ kẽpto, k.so. ~ kãso, tksi ~ tksi, kèpsi ~ kèpsi, kps ~ kèps, kàst ~ kàst, kstαs ~ kòstas, skùst ~ skùst. Do badania samogłosek mowy ciągłej za pomocą tych słów ułożono spójne, przeważnie trzylub czterowyrazowe zdania, które półdialektalnymi znakami zapisano w przypadkowej kolejności na kartkach, por.: : Dzieci szarpią tego psa, Szybko upieczesz tę rybę, Dzieci kontynuowały tę pracę itd. Materiał badawczy do eksperymentu dotyczącego samogłosek izolowanych i mowy ciągłej, w normalnym tempie mówienia, po 3–5 razy bezpośrednio do komputera odczytało trzech starszych mężczyzn-informatorów z Prenų, nieobarczonych wadami wymowy. Tak zwane samogłoski izolowane dyktatorzy przedłużali mniej więcej do 1 s. Zdania i słowa przeniesiono do pamięci komputera. Do analizy wybrano najbardziej udane próby. Materiał zachowano w plikach typu *.wav. Przy wycinaniu badanych elementów korzystano z programu komputerowego Pr a a t 5.0.34, wybierając opcje Formant & LPC, później – Widma samogłosek tylnych przed pomiarem przefiltrowano, tj. usunięto częstotliwości wyższe niż 3500 hz4. Podczas analizy spektralnej najpierw dla wyciętych badanych segmentów ustalono i Formant, Track ir Down to TableOfReal, nustatytos stacionariõsios segmento dalies vidurio formančių réikšmės (jos suapvalintos 10 hz tikslumu). užpakalinių aukšnarysowano naturalny spektrogram dźwięku lub słowa o różnym stopniu szarości Visible Spei zmierzono, a w razie potrzeby wykreślono trajektorie formantów, jako najwyższą również wybierając częstotliwość 3500 hz. Często naturalną spektrogramę i wykresy dynamiki formantów łączono w jeden obraz, dokładnie ech tipo spektrograma, aukščiausiu pasirenkant 3500 hz dažnį. tada automatiškai uzgadniając je pod względem częstotliwości i czasu trwania. Wartości formantów samogłosek izolowanych oraz jakościowe segmentów 3 oceniono w pracach poświęconych wymienionym gwarom; badania widm samogłosek izolowanych w gwarach przeprowadzono za pomocą komputerowego programu do analizy dźwięku Praat. Ważne, że we wspomnianych badaniach gwar, z wyjątkiem opisu gwary svrkų wileńskiej odmiany dialektu wschodnioaukštajskiego, za wartość formantu uznawano średnią wszystkich wartości formantu w obrębie segmentu izolowanego. Podobnie jak w opisie gwary svrkų, w niniejszej pracy mierzono środkową – najczystszą – część dźwięku izolowanego (por. Urbanavičienė 2005: 76–77 i cyt. tam lit.). Stacjonarną część segmentu uzyskano, wycinając odcinek o długości 500 ms z dźwięku sztucznie wydłużonego do około 1 s. 4 wysokie częstotliwości usunięto za pomocą tego samego programu do analizy dźwięku Praat, wybierając opcje Spectrum, To Spectrum i Edit, a następnie – Publish band–filtered sound i ponownie Edit . 68 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV (įт)) obliczono za pomocą programu Alekso jurgita jarosLaVienė Girdenisa Fo r m a n t 2. Pa s , utworzonego na podstawie średniej wartości średnich parametrai (kompaktiškumas (C), bemoliškumas (b), tonalumas (T) ir įtempimas Raimonmančių, podaje się w tabelach niniejszego artykułu; przedstawiono również do Piotrovskio (Piotrovskij 1960) formules. Visų informantų to paties garso forwykresy sporządzone za pomocą programu eXceL2007. 1 . Wyniki badań samogłosek izolowanych omówiono i przeanalizowano poniżej, przedstawiając wyniki instrumentalnego badania samogłosek izolowanych i samogłosek mowy ciągłej w gwarze prienajskiej. 1 .1 . Akustyczna i artykulacyjna charakterystyka samogłosek izolowanych gwary prienajskiej Przykłady spektrogramów samogłosek izolowanych gwary prienajskiej przedstawiono na rycinach 1–13. Na podstawie uzyskanych wyników (zob. tab. 1) oraz z uwzględnieniem spektrogramów samogłoski gwary prienajskiej można podzielić zarówno na podstawie akustycznej, jak i artykulacyjnej. W pierwszej kolejności omówiono akustyczne cechy samogłosek izolowanych. Ze względu na wysokość barwy, która zależy od rezonatora jamy ustnej, izolowane [i·], [i], [·], [e·], [e.], [e] należy uznać za dźwięki o wysokiej barwie: ich druga formanta jest wyższa niż 1500 hz, a indeksy tonalności są znacznie większe niż w przypadku izolowanych [a·], [a.], [a], [o·], [ɔ], [u·], [u] o niskiej barwie – druga formanta tych samogłosek nie osiąga 1500 hz (plg. 1–13 pav.). Visų žemo tembro garsų, išskyrus trumpąjį [a], tonalumo laipsnis 1 PaV. izoliuotai ištarto balsio [i·] spektrograma 2 PaV. izoliuotai ištarto balsio [u·] spektrograma Prienų šnektos izoliuotieji ir rišliosios kalbos balsiai: akustiniai ir artikuliaciniai požymiai 69artykuły / articles 3 RYC. Spektro4 RYC. samogłoski [·] grama wypowiedzianej izolowanie izolowanej samogłoski [o·] spektrograma 5 PaV. spektro-6 PaV. izolowanej grama samogłoski [e·]. izolowanej samogłoski [a·] spektrograma 7 PaV. izolowanej samogłoski [e.] spek-8 PaV. izolowanej samogłoski [a.] spekneigiamas. trograma Izolowane [e·], [e.] i [e], w porównaniu z samogłoskami o wysokim i niskim tembrze, trograma zajmują pozycję pośrednią w przestrzeni akustycznej: ich drugie formanty wynoszą odpowiednio 1770 Hz, 1710 Hz i 1820 Hz, a indeksy tonalności są znacznie mniejsze niż [i·], [i], [·], 70 jurgita jarosLaVienė acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV 9 PaV. izoliuotai ištarto balsio [i] spektrograma 10 PaV. izoliuotai ištarto balsio [u] spektrograma 11 PaV. widmo samogłoski [e] trograma wypowiedzianej w izolacji spek-12 PaV. widmo samogłoski [a] wypowiedzianej w izolacji spektrograma 13 PaV. widmo samogłoski [ɔ] wypowiedzianej w izolacji spek-14 PaV. widmo trograma samogłoski [ɔ] w mowie ciągłej spekjednak znacznie większe niż [a·], [a.], [a], trograma [o·], [ɔ], [u·], [u]. Te alofony typu [e] są pośrednimi garsais dažnai laikomi ir kitose tarmėse (plg. bacevičiūtė 2004: 166; kazlauskaitė 2002b: 56; taip pat plg. girdenis 2001: 341; urbanavičienė 2005: 78 ir kt.). Prienų šnektos izoliuotieji ir rišliosios kalbos balsiai: akustiniai ir artikuliaciniai požymiai 71artykuły / articles 1 Tabela. Formanty i oceny samogłosek izolowanych w gwarze prieneńskiej5 Vf1 (hz) f2 (hz) f3 (hz) C b Tįt. [i·]280 2460 3210 712 107 828 1890 [i] 390 2020 2720 772 107 585 850 [·] 360 2390 2780 750 107 756 1310 [e·] 640 1770 2540 850 106 285 450 [e.] 670 1710 2610 859 106 223 490 [e] 560 1820 2650 829 106 349 530 [a·] 780 1270 2530 915 106 -88 540 [a.] 790 1300 2590 914 106 -83 580 [a] 710 1330 2430 895 107 11 450 [o·] 410 730 2210 890 113 -231 1150 [ɔ] 480 910 2300 885 111 -125 810 [u·] 330 660 2090 868 115 -200 1420 [u] 400 870 2320 862 112 -89 910 W badanej gwarze najwyższy tembr ma izolowane [i·] (f2 = 2460 hz, T = 828), najniższy zaś – długie [u·] (f2 = 660 hz, T = -200) i [o·] (f2 = 730 hz, T = -231). trzeba powiedzieć, że największy stopień bemolowości samogłoski o najniższym tembrze mają izolowane [o·], [ɔ] i [u], por. odpowiednio: b = 113, 111, 112. Warto zauważyć, że izolowane samogłoski wysokotonowe w gwarze indeksas (115), vadinasi, jį tariant lūpos turėtų būti aktyviausios. Pagal akustinę klasifikaciją, šis balsis priklauso bemolinių balsių klasei. bemoliniais taip pat laiprieneńskiej wymawiane są wyższym, a niskotonowe – niższym tembrem niż na przykład u szakińskich gwar północnych. Akustyczne właściwości dźwięków według rozproszenia widmowego związane są z pionowym przesunięciem języka w górę lub w dół (por. Girdenis 2003: 193–195; Pakerys šnektoje (plg. bacevičiūtė 2004: 160). 2003: 23): im niżej opuszczony jest język podczas wymawiania izolowanej samogłoski, tym wyższa jest jej pierwsza formanta. jak widać, w zakresie samych najniższych częstotliwości pierwsza formanta [i·] i [u·] (ryc. f1 = 280 hz, 330 hz), a w przypadku pozostałych izolowanych samogłosek – [i], [·], [o·], [ɔ] i [u] – f1 waha się od 360 do 480 hz. Ciekawe, że pierwszy formant długiej [·] jest niższy niż krótkich [u] i zwłaszcza [i] (att. f1 = 360 hz, 400 hz, 390 hz). Pierwszy formant samogłosek o niskiej barwie [a·], [a.] i [a] jest najwyższy (att. f1 = 780 hz, 790 hz i 710 hz), a zatem przy wymawianiu tych głosek język jest opuszczony najniżej (por. rys. 1–13). 5 Znaczenie symboli wymienianych w tej i innych tabelach: f1, f2, f3 – zaokrąglone z dokładnością do 10 hz wartości pierwszych trzech formantów środkowej części samogłoski, C – indeks zwartości, b – indeks bemolowości, T – indeks tonalności, įt. – indeks napięcia. 72 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV biorąc pod uwagę położenie obu formantów, jurgita jarosLaVienė samogłoski izolowane można podzielić według stopnia dyfuzyjności, czyli zwartości6. jak widać w tabeli 1, zwarte od siebie nawzajem i w ogóle od centralnej części widma (zob. rys. 6, 8, 12). Na samych krańcach widma [i·] i [u·] oba tiškiausias yra žemo tembro prigimtinio ilgumo [a·], taip pat [a.] ir [a] (att. C = 915, 914 ir 895)7: jų abi pirmosios (f1 ir f2) formantės akustinėje erdvėje mažai nutopierwsze formanty f1 i f2 – to samogłoski niezwarte, czyli najbardziej dyfuzyjne. Na podstawie indeksu napięcia nietrudno stwierdzić, że samogłoski długie wymawia się znacznie bardziej napięcie niż odpowiadające im krótkie, por. [i·] įt. = 1890, [i] nap. = 850; [u·] nap. = 1420, [u] nap. = 910; [o·] nap. = 1150, [ɔ] nap. = 810. Pod względem napięcia najmniej różnią się preńska gwara [e·] [e.] [e] i [a·] [a.] [a], por.: [e·] nap. = 450, [e.] nap. = 490; [e] nap. = 530; [a·] nap. = 540, [a.] nap. = 580, [a] nap. = 450), nawet, jak widać, indeks napięcia krótkiego [e] jest wyższy niż [e.] i [e·]. poniżej przedstawiono artykulacyjną interpretację izolowanych samogłosek gwarowych. dźwięki o wysokim tonie [i·], [i], [·], [e·], [e.], [e] należy uznać za przednie; przy ich wymawianiu język jest przesunięty ku przedniej części jamy ustnej. za tylne należy uznać [a·], [a.], [a], [o·], [ɔ], [u·], [u] – wymawia się je przy cofnięciu języka ku tylnej części jamy tačiau net ir tos pačios eilės balsius tariant, liežuvio poslinkis skiriasi: iš visų balsių [i·] yra pats priešakinis, o [u·] ir [o·] – patys užpakaliniai. ustnej. Ze względu na stopień podniesienia izolowane dźwięki gwarowe dzielą się na samogłoski o wysokim ([i·], [i], [u·], [u]) i niskim ([a·], [a.], [a], [e·], [e.], [e]) stopniu podniesienia. Do samogłosek wysokich zbliża się także izolowana [·]; Samogłoski [o·] i [ɔ] należy uznać za bardziej pośrednie – dźwięki o średnim stopniu wzniesienia, chociaż f1 samogłoski [o·] różni się od pierwszego formantu [u] i [i] zaledwie o 10–20 hz. Pod względem otwarcia jamy ustnej najbardziej zamknięta w gwarze jest długa [i·], najbardziej otwarte zaś – [a·] i [a.] . Potencjalne właściwości artykulacyjne i relacje samogłosek izolowanych bezpośrednio przedstawia schemat przestrzeni akustycznej (zob. rys. 15), na którego osi odciętych odkłada się różnice drugiego i pierwszego formantu (f1–f2), a na osi rzędnych – wartości pierwszych formantów (f1) (por. Ladefoged 1975: 173 i n.; clark, yallop 1999: 268; Ladefoged, Maddieson 2002: 284–286; girdenis 2008: 31, przyp. 18 i in.). Ze schematu wynika, że odległości między izolowanymi dźwiękami przednimi są znacznie większe niż między tylnymi: lewy bok trójkąta przedstawiający relacje samogłosek szeregu przedniego od [i·] do [e.] jest wyraźnie dłuższy od prawego, łączącego samogłoski szeregu tylnego od [a.], [a·] do [u·] (por. fant 1964: 114; Murinienė 1998: 103 i in.). Większe odległości między samogłoskami szeregu przedniego wskazują, że ich poziome przesunięcie języka w kierunku zębów ma tendencję do bycia wyraźniejszym niż w przypadku samogłosek tylnych. O długiej 6 w związku ze wskaźnikiem zwartości zob. także urbanavičienė 2005: 79, przyp. 102. 7 zob. także Pakerys 2003: 26. Prienų šnektos izoliuotieji ir rišliosios kalbos balsiai: akustiniai ir artikuliaciniai požymiai 73straipsniai / articles [i·] – dźwięk artykulacji przedniej, przy jego wymawianiu język jest najbardziej przesunięty ku przedniej części jamy ustnej. izoliuotieji [o·] ir [u·], [ɔ] ir [u] beveik nesiskiria užpakalumo laipsniu: [o·] ir [ɔ] tylko nieco bardziej tylne odpowiednio niż [u·] i krótkie [u]. Najbardziej ze wszystkich dźwięków ku szeregowi tylnemu cofnięte są długie [o·] i [u·]. w niektórych innych gwarach, których wokalizm izolowany przeanalizowano według podobnych zasad, skrajną pozycję również zajmują [o·] (w gwarze Pãšušvysu) i [u·] (w gwarach Lukši i kučinų) (zob. Leskauskaitė 2004: 93; kazlauskaitė 2002b: 62; ale por. crothers 1978: 97; urbanavičienė 2005: 83). Wśród samogłosek niskich [a·], [a.], w porównaniu z omówionymi [o·], [ɔ], [u·] i [u], tylność jest najmniejsza – nieco „ciemniejsze” jest [a·] o naturalnej długości. 1.2. Porównanie widm samogłosek izolowanych gwary prieneńskiej i samogłosek kardynalnych daniela jonesa dalej wokalizm gwary wymawiany izolowanie porównuje się z samogłoskami kardynalnymi angielskiego fonetyka jonesa, które składają się z pierwotnych (1[iː], 2[eː], 3[ɛː], 4[aː], 5[ɑː], 6[ɔː], 7[oː], 8[uː]) i wtórnych (9[yː], 10[øː], 11[œː], 12[ɶː], 13[ɒː], 14[ʌː], 15[ɣː], 16[ɯː], 17[ɨː] 15 PaV. Samogłoski izolowane gwary preńskiej w przestrzeni akustycznej 80 jurgita jarosLaVienė acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV 3 Tabela. Formanty samogłosek w mowie ciągłej gwary preńskiej i oceny Vf1 (hz) f2 (hz) f3 (hz) C b Tįt. [i·] 330 2320 2970 739 107 740 1460 [i] 360 1980 2660 764 108 612 780 [·] 380 2280 2870 759 106 679 1270 [e·] 570 1830 2670 830 106 343 570 [e.] 630 1750 2690 848 106 257 570 [e] 510 1860 2640 815 106 410 510 [æ·] 610 1620 2660 851 106 209 390 [æ.] 670 1640 2680 862 106 175 490 [] 570 1730 2700 835 106 289 500 [a·] 770 1310 2580 909 106 -64 540 [a.] 780 1340 2530 908 106 -41 470 [a] 700 1370 2600 889 106 13 430 [o·] 440 790 2260 890 112 -202 1010 [ɔ] 500 1040 2190 874 110 -5 770 [u·] 350 720 2170 866 114 -166 1260 [u] 450 920 2240 873 112 -76 890 podobieństwo jest jednakowe. W porównaniu z izolowanymi rišliosios kalbos, kaip ir izoliutieji, balsiai skiriasi bemoliškumu: bemoliniais laikytini [u] ir [u·] bei [ɔ] ir [o·] (plg. att. b = 112 ir 114 bei 110 ir 112), tačiau atitinkamų izoliuotųjų balsių, išskyrus [u], matyt, dėl aktyvesnės lūpų veiklos bemoliškumo indeksai didesni (plg. [u·], [ɔ], [o·] b = 115, 111, 113), vadinasi, jie labializuojami stipriau. izoliuotai ir natūraliame kalbėjimo sraute ištartų [u] bemo- [u], [u·], [ɔ], [o·], w naturalnym potoku mowy mniejszy jest także stopień napięcia odpowiednich samogłosek, nieco obniżony 890; [o·] i [ɔ] nap. = 1090 i 770. o napięciu nie tak šiuo atžvilgiu ilgųjų ir trumpųjų įtempimo santykis, plg.: [u·] ir [u] įt. = 1260 ir wysokim jak izolowane, a najbardziej napiętą spośród izolowanych i samogłosek aukštatoniai [i], [·], ir ypač [i·] (balsių įtempimo indeksus žr. 1 ir 3 lentelėse). Pats mowy ciągłej jest długa [i·] (por. izol. i dla tych oraz półdługich cecha napięcia nie rišliosios k. [i·] įt. = 1890 ir 1460). kitiems, t. y. [a], [e] tipo, ilgiesiems, trumpiejest tak istotna, jednak różnią się inne parametry jakościowe – to poważnie skłania do wątpliwości, czy rzeczywiście czas trwania samogłosek może być uznawany za cechę dystynktywną fonemów. Takiego zdania są również inni badacze gwar (zob. Murinienė 2007: 127 i in.). podsumowując, należy zauważyć, że wyraźniejsze są głównie samogłoski wymawiane w izolacji akustiniai požymiai. išimtį sudaro tik [e·], [e.], [e] – izoliuotai tariant šių balsių Prienų šnektos izoliuotieji ir rišliosios kalbos balsiai: akustiniai ir artikuliaciniai požymiai 81straipsniai / articles labiau pabrėžiama atviresns artikuliacijos vieta; su tuo, matyt, ir susijusi ženiejsza niż druga forma odpowiednich samogłosek wymawianych w naturalnym potoku mowy, mantės reikšmė. būtent dėl šios priežasties atsisakyta tirti izoliuotai tariamus [æ·], [æ.], [] . 2.2. rišliosios kalbos balsių interpretacja artykulacyjna toliau pateikiama rišliosios kalbos balsių artikuliacinė interpretacija. rišliosios kalbos garsai izoliuotųjų balsių atžvilgiu akustinėje erdvėje vaizduojami 21 paveiksle. Palyginus izoliuotuosius ir rišliosios kalbos balsius (plg. 21 pav.), matyti, kad Pod względem poziomego przesunięcia języka w warunkach mowy naturalnej wyodrębniają się te same samogłoski szeregu tylnego – tak zwane dźwięki o [ɔ], [u·], [u], kuriuos tariant liežuvis būna atsitraukęs į užpakalinę burnos dalį. niskiej barwie [a·], [a.], [a], [o·], 21 PaV. Samogłoski gwary preńskiej w izolacji (•) i w mowie spójnej ( ) 82 acta Linguistica jurgita jarosLaVienė Lithuanica LXIV–LXV Jak wspomniano, ich tonalność jest bardzo niska i, z wyjątkiem [a], wyrażona liczbami ujemnymi. Język przesuwa się ku przedniej części jamy ustnej przy wymawianiu tak zwanych dźwięków o wysokiej tonacji [i·], [i], [·], [e·], [e.], [e], [æ·], [æ.], [], dlatego należy je uznać za przednie – tonalność wszystkich wyrażona jest liczbami dodatnimi, a za najbardziej przednią należy również uznać [i·]. Należy zauważyć, że [i·], [i] i [·] w mowie spójnej są dźwiękami o bardziej tylnej artykulacji, natomiast [e·], [e.], [e] – bardziej przednimi niż odpowiadające im samogłoski wymawiane w izolacji. Szereg [æ·], [æ.], [] obejmuje dźwięki o bardziej tylnej artykulacji niż [e·], [e.], [e] i bardziej przednie niż [a·], [a.], [a]. Pod względem pionowego przesunięcia języka za wysokie tylne należy uznać [u·], [u], a za wysokie przednie – [i·], [i]. Do samogłosek tego stopnia wzniesienia należy zaliczyć również [·], jednak nie jest on tak wąski i zamknięty jak długi [i·], dlatego formalnie należy go uznać za samogłoskę średniego stopnia wzniesienia. Do pośrednich należy kilimą ir eilę ne tokie ryškūs kaip atitinkami izoliuotieji garsai. Įdomu pastebėti, kad daugiau ar mažiau skiriasi ne tik izoliuotųjų, bet ir sakirównież zaliczyć [o·], [ɔ]. pozostałe samogłoski – [e·], [e.], [e], [æ·], [æ.], [], [a·], [a.], [a] – ze względu na wzniesienie języka należy uznać za samogłoski niskie, tylko np. [a·], [a.], [a] pod względem właściwości artykulacyjnych jakość samogłosek timų garsų poveikį, nes natūraliai ištartas jis kiek trumpesnis negu ilgasis [a·] (plapochodzenia nosowego o niskim stopniu wzniesienia i samogłosek wydłużonych wskutek akcentu wymawianych w sylabach porównywalnych. Na przykład samogłoska [a·] w mowie ciągłej ma nieco bardziej tylną artykulację i jest ciemniejsza niż [a.]. możliwe, że ta samogłoska o długości pozycyjnej doświadcza większego — zob. Jaroslavienė 2006: 245–264; 2010: 173–188). to samo można powiedzieć o przednich samogłoskach niskiego stopnia wzniesienia: niższym tembrem niż [æ.] charakteryzuje się samogłoska niska o długości inherentnej; w przypadku [e·] i [e.] za dźwięk o niższym tembrze należy uznać [e.] o długości pozycyjnej (por. również odpowiednie wyniki gwary Łukszy (zob. Bacevičiūtė 2004: 176)10). 3 . WNIOSKI uwzględniając akustyczne i artykulacyjne właściwości samogłosek izolowanych i samogłosek mowy ciągłej gwary prienieńskiej, a także różnice i podobieństwa między systemami samogłosek kardynalnych Jonesa i samogłosek badanej gwary (zob. ryc. 16, 21 i tab. 1–3), oraz porównując dane dotyczące odpowiednich badań gwary prienieńskiej i innych gwar litewskich, można sformułować kilka uogólniających wniosków: • pod względem właściwości akustycznych i artykulacyjnych jedne samogłoski izolowane gwary Prenų ([o·], [u·]) można zestawiać z samogłoskami [a], [ɔ], [u]) – ir su pirminiais, ir su antriniais arba tik su antriniais joneso kar10 kardynalnymi pierwotnymi (7[oː], 8[uː]), inne ([i·], [i], [·], [a·], [a.], a także por. girdenis 2000: 349; 2003: 194; 2005: 45–55. Prienų šnektos izoliuotieji ir rišliosios kalbos balsiai: akustiniai ir artikuliaciniai požymiai 83artykuły / articles samogłoskami kardynalnymi. W stosunku do pierwotnych samogłosek kardynalnych większość samogłosek jest mniej lub bardziej (zwłaszcza por. izolowane [e·], [e.], [e]) przesunięta w kierunku środka przestrzeni akustycznej. • skrajna artykulacja pod względem szeregu i stopnia podniesienia jest najbardziej charakterystyczna dla tylnej samogłoski średniego stopnia podniesienia gwary Prenų [o·] – jej właściwości spektralne niemal całkowicie pokrywają się z właściwościami samogłoski kardynalnej pierwotnej 7[oː]. nieco mniej, lecz również w kierunku skrajnej artykulacji skłonna jest tylna samogłoska wysokiego stopnia podniesienia [u·] – mimo to wyraźniejszy jest jej pierwotny odpowiednik kardynalny 8[uː]. • Porównując jakościowe cechy izolowanych dźwięków gwar południowoauksztockiej kučinų, zachodnioauksztockiej szawelskiej Pãšušvio, północnokauniskiej Lukši, wschodnioauksztockiej wileńskiej svrkų, linkis vengti kraštutinių kardinalinių balsių artikuliacijų. Vis dėlto Prenų šnektos izoliuotieji balsiai mažiausiai nutolę nuo atitinkamų pirminių joneso garsų. południowożmudzkiej rasejniskiej eržvilko, północnożmudzkiej telszewskiej akmẽnės oraz wschodniokauniskiej Prenų, zauważono jedną wspólną tendencję – po- • izolowane samogłoski gwary Prenų oraz samogłoski wymawiane w naturalnym strumieniu mowy różnią się, jednak relacje między samogłoskami pozostają takie same: [i·], [i], [·], [e·], [e.], [e], [æ·], [æ.], [] należy uznać za samogłoski przednie, [a·], [a.], [a], [o·], [ɔ], [u·], [u] – za dźwięki szeregu tylnego. Ze względu na wartość pierwszego formantu [i·], [i], [u·], [u] wyodrębniają się jako samogłoski wysokiego stopnia podniesienia, do których dołącza także [·]; samogłoski [o·], [ɔ] mają średni stopień podniesienia, natomiast za niskie należy uznać [e.], [e·], [e], [æ·], [æ.], [], [a·], [a.], [a] . • akustyczne i artykulacyjne właściwości większości samogłosek wymawianych w izolacji są wyraźniejsze niż właściwości odpowiednich głosek wymawianych w zdaniach. Zaobserwowano ogólną tendencję do wymawiania w mowie spójnej samogłosek wysokich bardziej otwarcie, a samogłosek niskich – bardziej zamknięcie niż odpowiednich samogłosek izolowanych. ponadto w mowie spójnej samogłoski przednie (z wyjątkiem [e·], [e.], [e]) są nieco bardziej tylne, a samogłoski niskie – bardziej przednie niż odpowiednie samogłoski izolowane. tylko samogłoski mowy spójnej [e·], [e.], [e] mają artykulację bardziej przednią i nieco jaśniejszą barwę niż odpowiednie samogłoski wymawiane w izolacji. w badanej gwarze, podobnie jak w innych gwarach zachodnioaukštaitisów kowieńskich, [æ·], [æ.], [] są głoskami o bardziej tylnej artykulacji niż [e·], [e.], [e] i bardziej przedniej niż [a·], [a.], [a] . Literatura Atkočaitytė Daiva 2002: Prozodia i wokalizm południowych Żmudzinów. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. bacevičiū tė ri ma 2000: Lukšių šnektos izoliuotų balsių tyrimas. – Kalbotyra 48–49(1), 5–18 . Bacevičiūtė Rima 2004: Prozodia i wokalizm gwary szackiej. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. 84 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV clark john, colin yallop 1999: Wprowadzenie jurgita jarosLaVienė do fonetyki i fonologii. oksford, cambridge: blackwell. crot her s john 1978: typologia i uniwersalia systemów samogłoskowych. – Uniwersalia języka ludzkiego 2, red. j. h. greenberg. stanford (calif.): wydawnictwo uniwersytetu 95–152. stanforda, fant 1964 – Фант Гуннар. Akustyczna teoria tworzenia mowy. Moskwa: Nauka. girdenis aleksas 2000: Prace językoznawcze 1. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. girdenis aleksas 2001: Prace językoznawcze 3. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. girdenis aleksas 2003: Teoretyczne podstawy fonologii języka litewskiego. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. girde nis alek sas 2005: czas trwania i widma samogłosek [a·]/[a.] w gwarze adutiszkiej. – Bałtistica 40(1), 45–55. girde nis aleksas 2008: frydricho kuršaičio priegaidės: (akustinė rekonstrukcija). – Baltistica 43(3), 381–404. jaroslav ienė jurg ita 2006: Prienų šnektos žemutinių balsių kiekybė ir kiti skiriamiecechy. – Baltistica 41(2), 245–264. jaroslavienė jurgita 2010: Fonologia gwary preńskiej wschodnich kauniszczan (rozprawa doktorska). Wilno: Uniwersytet Wileński. Jaroslavienė Jurgita, Kaukėnienė Lidija 2004: Charakterystyka spektralna samogłosek kardynalnych Daniela Jonesa. – Kalbotyra 53(1), 25–38. jassem wiktor 1973: Podstawy fonetyki akustycznej. warszawa: Państowowe wydawnictwo naukowe. Kazlauskaitė Rūta 2002a: System fonologiczny gwary Pašušvis: wokalizm i prozodia (rozprawa doktorska z nauk humanistycznych). Wilno: Uniwersytet Wileński. kazla uskaitė rū ta 2002b: Badanie widm izolowanych samogłosek gwary Pašušvis. – Kalbotyra 51(1), 61–78. Ladefoged Peter 1975: Kurs fonetyki. Nowy Jork itd.: Harcourt & Jovanovich. Ladefoged Peter, ian Maddieson 2002: Dźwięki języków świata . Malden: Wydawnictwo Blackwell. Leskauskaitė Asta 2000: Charakterystyka spektralna izolowanych samogłosek w gwarze z Kučiūnų. – Kalbotyra 48–49(1), 83–94. Prienų šnektos izoliuotieji ir rišliosios kalbos balsiai: akustiniai ir artikuliaciniai požymiai 85straipsniai / articles Leskauskaitė asta 2004: Pietų aukštaičių vokalizmo ir prozodijos bruožai. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Mur inienė L ina 1998: Analiza spektralna izolowanych samogłosek w gwarze z Akmenė. – Kalbotyra 47(1), 91–105. Murinienė Lina 2007: Rytinių šiaurės žemaičių fonologija: vokalizmas ir prozodija. Vilnius: Litewski Instytut Języka, Wileński Uniwersytet Pedagogiczny. Piotrovskij Pakerys antanas 2003: Lietuvių bendrinės kalbos fonetika. Vilnius: enciklopedija. 1960 – Пиотровский Раймонд Г. Ещё раз о дифференциальных przyurban avičie nė знаках фонемы. – Вопросы языкознания 6, 24–38. jolita 2004: Analiza akustyczna izolowanych samogłosek w gwarze z Svirkų. – Kalbotyra 53(1), 65–80. urbanavičienė jolita 2005: System fonologiczny gwary Svirkų (wschodnioaukštaitskiej wileńskiej): Wokalizm i prozodia (dysertacja doktorska z nauk humanistycznych). Wilno: Uniwersytet Witolda Wielkiego, Instytut Języka Litewskiego. acoustic and articulatory features of vowels of the subdialect of Prienai pronounced both in isolation and in sentences streszczenie artykuł analizuje główne akustyczne i artykulacyjne cechy samogłosek wymawianych zarówno w izolacji, jak i w zdaniach wschodniokaunaskiego poddialektu prieńskiego. materiały badawcze nagrano w pomieszczeniach zamkniętych bezpośrednio za pomocą komputera (z użyciem mikrofonu kierunkowego). każde zdanie lub słowo nagrywano 3 – 5 razy w naturalnym tempie mowy. mówcy wymawiali izolowane samogłoski przez około jedną sekundę. zdania i słowa przenoszono następnie do pamięci komputera i zapisywano w formacie pliku .wav. Segmentacja analizowanych elementów została przeprowadzona za pomocą oprogramowania do przetwarzania i analizy dźwięku Praat (wersja 5.0.34), opracowanego przez badaczy Uniwersytetu Amsterdamskiego, P. Boersmę i D. Weeninka. Oprócz oprogramowania do analizy dźwięku Praat do oceny danych eksperymentalnych zastosowano także inne programy. Wyniki badań pokazują, że samogłoski izolowane różnią się od tych artykułowanych w naturalnym toku mowy w subdialekcie preńskim, jednak wzajemne relacje samogłosek pozostają niezmienione: [i·], [i], [·], [e·], [e.], [e], [æ·], [æ.] i [] należy uznać za przednie, a [a·], [a.], [a], [o·], [ɔ], [u·] i [u] za samogłoski tylne. samogłoski o wysokim wzniesieniu języka to [i·], [i], [u·], [u]; Do nich dołącza się dźwięk [·]; samogłoski o średnim wzniesieniu języka to [o·] i [ɔ], a samogłoski [e.], [e·], [e], [æ·], [æ.], [], [a·], [a.] oraz [a] należy traktować jako samogłoskę niską. 86 jurgita jarosLaVienė acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV the acoustic and articulatory features of the majority of sounds pronounced in isolation are more prominent in comparison with the respective sounds pronounced in sentences. a general Zauważono tendencję, że samogłoski wysokie są wymawiane bardziej otwarcie w mowie łącznej, low vowels are respectively closer than respective isolated vowels. besides, front vowels (except a [e·], [e.] i [e]) są w mowie łącznej nieco bardziej tylne, zaś samogłoski niskie są bardziej tylne pod compared with their isolated counterparts. only the vowels [e·], [e.] and [e] have a more front względem artykulacji i mają nieco lżejszą wysokość tonu niż odpowiadające im samogłoski the performed comparison between spectral characteristics of isolated vowels of the subdialect of Prienai and those of cardinal vowels by daniel jones allows stating that some isolated vowels of the subdialect of Prienai ([o·], [u·]) should be contrasted with the primary vowels (7[oː], 8[uː]), while others ([i·], [i], [·], [a·], [a.], [a], [ɔ], [u]) with both primary and secwymawiane w izolacji. Samogłoski kardynalne pierwszorzędne lub drugorzędne według Jonesa, zarówno pod względem ich cech akustycznych, jak i artykulacyjnych. Trudno rozstrzygnąć, które the isolated vowels [e·], [e.] and [e], as they are located in the middle section of the acoustic samogłoski kardynalne można by utożsamić z przestrzenią dźwięków na podstawie ich wzniesienia. w porównaniu z kardynalnymi samogłoskami podstawowymi większość samogłosek przesuwa się w extreme articulation according to the horizontal and vertical position of the tongue is the kierunku środkowej części przestrzeni akustycznej. najbardziej typowa dla tylnej samogłoski średniej z wzniesieniem [o·] w wschodniokaunaskim poddialekcie Prienai, ponieważ jej cechy widmowe niemal całkowicie pokrywają się z cechami samogłoski podstawowej 7[oː]. tylna samogłoska wysoka z wzniesieniem [u·] jest tylko nieznacznie mniej skłonna do artykulacji skrajnej – jej odpowiednik podstawowy 8[uː] jest w porównaniu z nią nadal wyraźniejszy. po porównaniu cech jakościowych wyizolowanych dźwięków z południowoauksztockiego poddialektu kučiūnai, poddialektu Pašušvys zachodnioauksztockiego dialektu szawelskiego, północnokaunaskiego poddialektu Lukšiai, poddialektu svirkai wschodnioauksztockiego dialektu wileńskiego, poddialektu eržvilkas południowożmudzkiego dialektu raseińskiego, poddialektu akmenė północnożmudzkiego dialektu telszewskiego oraz wschodniokaunaskiego poddialektu Prienai zauważono ogólną tendencję, tj. skłonność do unikania skrajnej artykulacji samogłosek kardynalnych. jednakże izolowane samogłoski w poddialekcie Prienai najmniej odbiegają od odpowiadających im dźwięków według Jonesa. Wpłynęło 24 października 2011 r. jurgita jarosLaVienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]