Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. „Lenkų tarmių žodynas“ – lūžio žodynas
Full text
78 ac a Linguis ica Li huanica LXVII
haLina ka aŚ
Va šu os uni e si e as, Lenkų kalbos ins i u as
Di ezioni delle ice che scien i iche: diale ologia, polkų lingua
s o ia, lessicog a ia.
Jano ka LoViČiaus indėLis
Nella diaLek oLogijos y iMus.
LENKų TARMIų ŽODyNAS
Lūžio dizionyn1
jan ka łowicz’s con ibu ion o dialec ology.
Słownik gwa polskich [dic iona y o Polish
dialec s] as a b eak h ough p ojec
ano azione In ques o a icolo si discu e à jano ka lo ičiaus (18361903) appo o in polkų
dialek ologijos aidą. la maggio pa e di ques o appo o cos i uisce l'au o e p epa a o
Lenkų a mių ā dynas. Veicalas è s a o eno me lūžis polkų a mių leksikog a ijoje, ol e a
ques o, egli è il p imo di u i i a mių diziona io non solo polkų, ma e in gene ale sla ų kalbų
plo e. ka lo ičius alu a o e come o imo o ganizza o e di a i i à scien i ica. Gli s o zi
o ganizza i i dello scienzia o meglio si i le ono in ma e iale conse a o in a chi o della
s o ia dello s a o Vilniaus, specialmen e nelle le e e, quan o mino men e in Polonia a chi ų
ma e iale. Ques o ma e iale indica che accogliendo liaudies sogge ius ka lo ičius collabo ò
sia con scienza umani, sia con a mių, olklo o e aman i di cul u a liaudies ampiamen e
comp ensibili. nell'a icolo, enendo a Kazimie o ni čo 1911 m. pubblicuo a c i ica Lenkų a mių
žodyno ecenziją, anche si discu e il con enu o e obie i i di ques o negozio.
1 a icolo è s a o inanzia o dalla Resea ch Council o Li huania (an. Resea ch Council o Li huania).
nume o del con a o: n . Va -36/2012. Scinlo p oge o Janas Ka lo ičius XIX e XX a. sandū a di uso e
del i a scien i ico e cul u ale.
esMiniai pa ole: dialek ologia, lenkų a mės, lie u ių a mės, leksikog a ija, janas
ka lo ičius, Lenkų a mių žodynas.
keyWo ds: dialec ology, Polish dialec s, Li huanian dialec s, Lexicog aphy, jan
ka łowicz, Dic iona y o Polish Dialec s.
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
79s aipsniai a icles anno a ion he pape discusses jan ka łowiczs (18361903) con ibu ion o he
de elopmen o Polish dialec ology, consis ing mainly in he compila ion o he dic iona y o Polish
dialec s a majo b eak h ough in he Polish dialec al lexicog aphy and he i s ull dialec al
dic iona y scien is s and laymen (en husias s o olklo e, dialec s and o b oadly unde s ood olk
cul u e) as a as collec ing ‘ olk objec s is conce ned. / he pape also p esen s he con en o
in he sla onic language a ea – as well as in his wo k as an o ganize o scien i ic li e. his
o ganiza ional e o s a e p esen ed chie ly on he basis o a chi al ma e ials, mainly co espond-
ence p ese ed e.g. in he Li huanian s a e his o ical a chi es and – o a lesse ex en – in
he Polish a chi es. he ma e ials exempli y ka łowicz’s co-ope a ion wi h bo h p o essional
he dic-
iona y o Polish dialec s” wi h espec o he 1911 c i ical e iew by kazimie z ni sch.
1 . diaLek oLogijos PuoseLė ojo
jano ka LoViČiaus VeikLos
MoksLinių y iMų sVa ba janas ka lo ičius (18361903) mol o nusipelnė puoselandosi polkų
dialek ologiją, anche se oggi è ico da o solo come seišių Lenkų a mių dizzyno p imo
polkų kalbos, e pe sino in gene ale sla ų kalbų, di u i a mių dizzyno omų au o ius.
ka lo ičius pe mol i anni è s a o ingius amen amen e e acu amen e c i ica o come
kalbinis a (lessicog a o e diale ologo), u a ia o a è iscope o e alu a o di nuo o
(plg. koniusz 2001; okoniowa 2003, 2012; ka aś 2011, 2012; u kowska 2012). già
p eceden emen e se iine con la sua pe sonali à e a a e ela i e annuine sono s a e
pos ūmis i le e e la sua c eazione scien i ica e analizza e isul a i diale ologici
(Pe zowa 1979). sebbene s anislo as u bančikas (s anisław u bańczyk) ka lo ičių
nelabai alu a o come linguis a e la sua a i i à scien i ica desc isse mol o
pa i šu iniškai, monog a ijoje dedica a polkų kalbo y os is o ijai en a izzò i suoi
abili o ganizzazionali, inse endo lo come žymų mokslinės min ies skleidėją (u bańczyk
1993: 9899). Analogamen e sc isse e hen ika Pežowa (hen yka Pe zowa 1979: 426). 2011 m.
menziona e 175-ème nasci a ka lo ičiaus e il suo più impo an e negozio di diale ologia
Lenkų a mių žodyno ( oliau L ž) edizione 100° anni e sa ie i elò necessi à di
analizza e in de aglio il suo appo o nella polkų dialek ologijos aidą e di nuo o alu a e
le opinioni ie aujančias sulla sua a i i à scien i ica. Ques e annuali in Polonia e
Li uania hanno mos a o che necessa io indaga e XiX e XX a. sandū os i a scien i ica,
de ini e ka lo ičiaus come dell'epoca p o o i mo imen i o ganiza o iaus e scleidėjo
uolo (ka aś 2012). egli è XiX e XX a. sandū os polkų mokslui e cul u a s ao dina iamen e
impo an e pe sonali à, cui ampie e a ii iapusiai conquėjimi ino adesso non è s a a
su icien emen e esamina a.
80 ac a
haLina ka aŚ
Linguis ica Li huanica LXVII
È mol o impo an e ico da e ka lo ičiaus pe sonali à e più ampiamen e desc i e e il suo
appo o in diale ologia, non solo polkų a mių leksikog a ijos, y inėjimus, che almeno in
bu o ap a as (plg. Pe zowa 1979; koniusz 2001; okoniowa 2003; ka aś 2011).
2. janas ka LoViČius – a eaLinių
pa e già e nog a ijos y iMų inizia o ius e o ganiZa o ius ka lo ičiui come kalbininkui
diale ologo in la o i des ina i ino adesso en asia a la sua Lenkų a mių žodyno au o ys ė,
indicando qualche nedidelių dialek ologinių publikacijų, quali non e ano i in impo an i
besiplė ojančiai lenkų dialek ologijai. Gwa a kaszubska (1898), O ile należałoby uwzględniać
na zecza ludowe w g ama ykach (1894) (plg. Pe zowa 1979: 429). u a ia ka lo ičius come
diale ologo alu a o kla, lega o con l'inicia imo e o ganiza im degli s udi di a ealini
diale ologiji. Semp e si so olinea la sua inizia i a o ganizzando a ealini s udi e nog a ici,
ne dėl šių da bų. eikia p isimin i, kad jo indėlis į dialek ologijos y inėjimus y a
žymiai didesnis, nei iki šiol bu o ašoma. Pe mažai iškeliama i e inama jo ei-
u a ia ques i non possono esse e alu a i sepa a amen e, senza in e connessioni con
a mian s udi. ka lo ici i s udi in e nog a ia, nei quali egli en uzias amen e coin olge ano e
che piani ica a e o ganizza a, cop ebbe sia ipici e nog a ie, sia diale ologia s udi inėjimi. di
ques o chia amen e es imonia la sua esi nel la o o Po adnik dla zbie ających zeczy
ludowe (1871), b ošiū oje, nella quale inco aggia a a accoglie e liaudies dalykus: Wp zód
p zypomnę, jakie nauki ko zys ają ze zbio ów zeczy ludowych: językoznaws wo ( ilologia
po ównawcza), lingwis yka, mi ologia (wia oznaws wo) ioz ludnaws wo (e nog a ia) cze pią
bezpoś ednio i żyją wyłącznie ze ź ódła zeczy ludowych p awie [...]. Językoznaws wo,
gałąź nauki nowa, owoc myśli XIX wieku dopie o [...] naucza, że żaden język nie może być
g un ownie zbadany bez ścisłego poznania go w czasie i p zes zeni [...]. Koniecznie
po zebny jes nam jak najobsze niejszy słownik p owincjonalizmów (powia owszczyzn)
[...]2.
In ques o la o o l'au o e ichiede accoglie e sia esclusi amen e e nog a inè, sia
con liaudies lingua e cul u a ela i a la ma e iale.
2 Ve imas: innanzi u o ico diamo, che scienze si usano di e nici sogge i collezionali: kalbo y a
(pa ligamoji ilologija), lingu is ica, mi ologija ( eligijo y a) e e nog a ia si basano di e amen e ed
esis ono quasi solo pe causa liaudies cose [...]. linguo y a, nuo a b anca della scienza, XiX secolo mi i isius
[...] insegnano che nessuna lingua non può esse e app o ondi amen e s udia a senza accu sus sua
conoscenza in empo e spazio [...]. Abbiamo bisogno il più comple o possibile del ocabola io p o incionalismus (pa ie o pa ole) [...].
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
81s aipsniai a icles ciò, che il suo appellimasis neliko neišgi s as, liudija gausi
ko espondencija, mos an i il suo collabo azione collec ing liaudies dalykus sia con
scienza umanie, sia con a mių, olklo o e ampiamen e comp endame liaudies cul u a
ama eu s. maggio anza di lo o e ano ka lo ičiaus edaguojamo e nog a ico gio nalščio
Wisła collabo a o i, es i, ski ų liaudies kul ū ai, au o i, spesso kaimų o nedidelių
egionų a mių žodynėlių au o i. Pe esempio, nell'a chi io della s o ia dello s a o
li uano ka lo ičiaus collezione ( 1135-10) sono sop a issu e mol e le e e des ina e a
lui, che sc i e e nog a ai-diale ologi, oggi conosciu e solo siau am degli s udiosi
a ui3: juze as s. Ziemba (józe s. Spemba), Słownik p owincjonalizm powia u
ziedzińskiego (gube nia pio kowska) (1891) au , sie as Vesnižo skis (augus
W ześniowski), wy azów podhalańskich (józe Łepkowski), Wiad o Szczynski (1849)
(1884) au o ius, janas sembžyckis (jan semb zycki), nedidelės publikacijos apie
Mozū ų a mę ečiame laik aščio Wisła ome (1889) au o ius, juze as Lepko skis
au o ius, Pignacja Pią kowska (skaja ankkowska), ka lowski ź ódł L chanów lis y
zapisa jako do słowa dożyńcza, anyway, in eal à Mile Mileńska lis y, aniozowska lis ina,
a mės žodynėlio au o ė, Melanija Pa če ska (Melania Pa czewska), 1907 m. publi-
Polish lis ina zę a, che si i e isce al polacco
Mazo ijoje (ciechanowiec na Mazowszu) apylinkių a mėmis, au o ė (ž . ka aś 2011: 95), blažėjus
Pa lo ičius (błażej Pawłowicz), a icolo Wy azy gwa owe z okolic Ta nowa au o ius (1893), s anislo as
Poliačekas (s anisław Polaczek), la o o Powia ch zanowski w W. Ks. K akowskim. Monog a ia
his o yczno-geog a iczna (1914) con a menes pa ole di pa olaynėliu au o ius, ka olis Ma ijasas (ka ol
Má yás), Słowniczek gwa y ludu zamieszkującego wschodnio-południową najbliższą okolicę Nowego Sącza
(1891) au o ius), Ščensnas jasčebo skis (szczęsny jas zębowski), L žy as šal inių są aše į a d kaip
ank aš inio adomsko a mės žodynėlio au o ius. Šią ka lo ičiaus a i i à ben desc i e 1982-02-19
ignacijos Pion ko skos laiškas, nel quale iene o ni a una lis a di pe sone, consen usių collabo a e con
Wisła accogliendo e in iando e nog a inę e diale ologinę ma e iaą4, 1. kun. P ulinskis (P uliński) da
klobucko (kłobucko), 2. kun. godo o skis (godo owski) da Vieliunės (Wieluń), 3. Vyšne ska (Wiśniewska) da
sla encineko (sławencinek), 4. Leonas Vine is (Leon Wine ) da konin (konin), 5. k ušinskis (k uszyński) da
u eko ( u ek), 6. Zo ija b. (Zo ja b.) da sie adzo (sie adzkie) ai adijos, 7. ana L. (anna L.) da Pio ko o 3
Visų iš a dy ų žodynėlių lis a è a icolo au o ės da be ka aś 2011, essi desc i i online nella pubblicazione
Dialek y i gwa y polskie. Kompendium językowe, ed. h. ka aś, egionų paginazioni s .
h p://ww-
w.uw.edu.pl.
4 indicoma secondo o iginalą, . i. qualche ol a la s essa su name be a do o be a do inizialo, e qualche
ol a il nome e su name ini ialą.
82 ac a
haLina ka aŚ
Linguis ica Li huanica LXVII
(Pio kowskie) co dis e i, 8. Ma ija k. (Ma ja k.) da sie adzo ai adijos, 9. kun.
d ozdo skis (d ozdowski) da sie adzo ai adijos, 10. Vanda b. (Wanda b.) da
Vieliunės (Wieluńskie) ai adijos, 11. s anisła a k. (s anisława k). dal Vieliunės
oi adijos ( 1135-10-115-783). dal elenco si ede, quan o ampio e a bend ada bių
a , quan o mol i pe sone, anche e dei sace do ici (ka alikų kunigų), coin ol u a in
ka lo ičiaus di e i s udi e i o iali.
3. ViLniaus a chyVų eikŠMė
jano ka LoViČiaus VeikLos
y inėjiMaMs
A chi io della s o ia dello s a o li uano è impo an e indagini delle a i i à
ka lo ičiaus. bes elenca i le e e, qui esis a e al e in e essan i ma e iali. a chi e
sop a issu o di a i dizzyno au o iaus diale ologici isc izioni, ad esempio,
g ama ini ques o i iškosios asmeninės giminės daik a a džių a dininko plu isci a:
ancia, kacia, o ganiścia, kam acia, wszyscy święcia, uma cia, ek ucia, s udencia, swacia, wójcia ( 1135-10-
141-60-62), a ba eilė aš is „nuo d ohičino“, išjuokian is š epla imą ( 1135-10-
141-42a):
Jes em šob‘e pańenecka, ńe ð‘ewcyna
Z šadowego m‘as a D ojczyna
Mam š o žło yh na p ocenče włašnej šumy
I g am šob‘e na gi aře ózne dumy5.
Il con enu o dell'a chi o della s o ia dello s a o di Vilnia i le e pe e amen e
ka lo ičiaus o ganiza o iaus e collezionuo ojo la o o, lega o non solo con polkų, ma
e con lie u ių a mėmis. il suo nuopelno li uanis ichi, diale ologii Li uanei ino
adesso e a poco conosciu o, e negli ul imi empi semp e più spesso en a izza o
ques o aspe o delle a i i à. Pe esempio, 5 Secondo le egole dell'o og a ia eda o es o sa ebbe sc i o così:
Jes em sobie panienecka, nie dziewcyna
Z szadowego miasz a D ojczyna
Mam sz o żło ych na p ocencze własznej szumy
I g am sobie na gi a ze ózne dumy.
al es o ca a e is ica due e mini peculia i à, . y. mozū a imas (le. mazu zenie, an. mazu a ion): cz >
c, ż > z (panienecka, dziewcyna, ózne = bend inės lenkų kalbos žodžiai panieneczka, dziewczyna, óżne),
e chiama o qui de o degli suoni pe i imas ienų >: s > sz, zedznej (le. szadzenie) aiizmai, a si adę
hype an i anja mozū (miasz a, sz o żło ych, własnej s oaszumy = bend inės lenków wo ds, zło ych,
własnej).
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
83s aipsniai / a icles
l'a chy e è abbundi di pe sonaggi li uani e s udiosi le e e, sc i y ų ka lo ici,
collezione ques o jono juškos (jan juszkiewicz), jono Šliūpo (jan szlupa), jono
jablonskio (jan jabłoński), Mečislo o da ainio-sil es aičio (Mieczysław
dowojna-sylwes owicz) le e e. ka lo ičius pa icola men e a i amen e
susi ašinėjo con da ainiu-sil es aičiu e con lui s e amen e collabo ò. Vilniaus
s a o s o ia a chi io è sop a issu o ci ca 100 ques o con o e siško poli inio
sawaniewska-Mochowa 2003) laiškų, ašy ų ka lo ičiui, ku io pasiekimų ap ašymas
li uanis inių y inėjimų s i yje nag inėjamas a ski ame s aipsnyje ( u kowska 2012),
odėl čia ik a k eipiamas dėmesys į šią p oblema iką.
eikėjo, įžymaus lie u ių kalbos ga bin ojo (plg. P a a u a ico da e ques o
ice ca o e a mių leksiko scien i ico lexicog a ico p epa azione concep ia,
si ua a 1876 m. la o o P zyczynki do p ojek u wielkiego słownika polskiego6, nel quale egli sc isse:
Opis wy azu p owincjonalnego ba dzo niewiele óżnić by się powinien od opisu wy azów
wszechpolskich, p ojek owanego powyżej. [...] Op ócz wymienionych am ka ego ii dodać by
ylko należało nas ępne: 1) podając wymawianie wy azu, ba dzo s a annie je uwyda nić; 2)
esa amen e wymienić miejscowość, gdzie dany wy az p owincjonalny się używa; 3) uczynić
wzmiankę, czy odpowiedni wszechpolski wy az znany jes w ej p owincji akże, czy nie; w
pie wszym azie, jaka zachodzi óżnica w użyciu wy azu p owincjonalnego (p. 44)7. ci a a
indica in abbas anza icino al con empo aneo scien i ico ka lo ičiaus app occio in a mių
one ica e ques ioni di geog a ia della lingua, o nisce i suoi liaudies a mių e le e a u ne
lingua ecip oco sąsaji comp ensione.
ka lo ičius mol o nusipe nì i ando in Li uania us ojamà polkų lingua. pa ole da
Li uania non poche sono appa se sia Lenkų a mių slodyne, sia gli eni a da i e e nell
neišleidame la o o Pod ęcznik czys ej polszczyzny dla li winów i pe e sbu szczan... il
suo manusc i is, che ana kaupuż (anna kaupuż) o ò Vilniaus a chiwe, a pa ašy i
pa engė elžbie a smulko a (elżbie a smułkowa)), inizialmen e e a s a o pubblica o da
ques i due au o i), poi con aminni una ol a s udia o da Zo ia sa anskos-Mocho ie os
(Zo ia sawska-Mochowa), che p esen ò (1984).
adnik Jana Ka łowicza jako ź ódło poznania po ocznej polszczyzny północnok esowej.
Słownic wo (1990).
6 P zyczynki es o oggi è uni e salmen e accessibile sul si o web della Biblio eca online polacca www.
pbi.edu.pl
; 90 i a i illus a il kū inį, che come annuncibia in aš è è 1876 m. Rappo us sepa a as
Akademijos Talen ų (Osobne odbicie ze sp awozdań Akademii Umieję ności 1876). spiega e, quale
7 Ve imas: a minio žodžio ap ašymas u i nežymiai ski is nuo anksčiau p ojek uo o bend inės lenkų
kalbos žodžių ap ašymo. [...] be en iš a dy ų ka ego ijų, eikė ų da į auk i šias: 1) nu odan žodžio
a imą, labai k uopščiai jį iš yškin i; 2) iksliai į a dy i ie o ę, ku ioje a ojamas šis a minis žodis;
3) pa ašy i pas abą, a a i inkamas bend inės lenkų kalbos žodis p o incijoje žinomas, a ne; p adžioje
di e enza eme ge nell'u ilizza e a minì pa ola.
84 ac a
haLina ka aŚ
Linguis ica Li huanica LXVII
4 . jano ka LoViČiaus LENKų TARMIų neandebejo inai più impo an eus negozio di diale ologia
žODyNAS – Lūžio žodynas
ka lo ičiaus necessa io iconosce e Lenkų a mių žodyną (19001911)8, che inizia nuo a appa della s o ia
lexicog a ica polkų a mių. senza mol eplici in e connessioni con p eceden i pe iodi di diziona i la o i, lo
si può de ini e come lūžio diziona io, con cui inisce la seconda ase e inizia successi i pe iodo della
s o ia lexicog a ica polkų a mių. Pa agonando con p ecocei dizionini, egli si dis ingue icosi con enu i e
ma e ia, ques o più impo an e. seconda, ques o p imo e ino a ques a gio na a unico e mina o
diziona io, nel quale è u e polkų a mės (be emig acijos), p imo di ale ipo in u e sla ų šalyse. ino
adesso ka lo ičiaus diziona io bisė a comple ous leksiko a mių on e, sebbene dalla pubblicazione sia
s a a elenca a mol i suoi di e i e e o i. ka lo ičiaus Lenkų a mių diziona io ino adesso non ice ukė
de aglia a monog a ia, u ono s udiinėjami singoli suoi aspe i. Vale la pena a i a e a enzione a
elžbie os koniuš (elżbie a koniusz) monog a ija Polszczyzna z his o ycznej Li wy w Słowniku polskich
Jana Ka łowicza gwa e a di e si suoi a icoli, ski ų ka lo ičiaus L ž, a al i his o ické Lie u os
eksp esi iajai leksikai (koniusz 2008) o Lie u os didžiosios kunigaikš ys ės palikimui ka lusi
leksikog a iniuose da bu (koniusz 2005a (2001)). Nel polonò a mian ocyną è s a o p eso in
conside azione desc i endo lk polkų a mių leksikog a ijos is o iją am dedica a monog a ijoje
(ka aś 2011) e nell'a icolo, ela i a a polkų a mių žodynų ipologija (ka aś 2010). ka lo ičiaus Lenkų
a mių diziona io che si o a lexicica di enne in igan e espe imen o on e ca en eamo aleksand o
osipo ičiaus (aleksande osipowicz) la o o Słownik gwa y augus owskiej ekons ukcja (nowowiejski,
ed., 2009). Ques o diziona io ipo a o ka lo ičiaus L ž on i in lis a come diziona io manusc i ino,
anche gan spesso menziona o L ž an aš inių pa ole negli a icoli su o nim Osip. ques o ha pe messo
di pensa e che il ocabola io icos ui o sa à abbas anza comple o. hen ikos Pežo os nell'a icolo Jan
Ka łowicz jako dialek olog jubiliejiLenkų a mių ā dynas and his e alua ion. ka lo ičiaus Lenkų a mių
dizodyne è di u i polkų a mių leksika, qualią uo medaug pubblicuo i la o i e man aščių, pa ašy ų
successi amen e. agmen i dei es i isc ì da a lėmė, che ka lo ičiaus dizodyne già non e a s u a o
diale ologijos, XX a. inizio kazimie o ni čo (kazimie z ni sch) g azie apusios scien iine disciplina,
nėje 1979 m. Po adnik Językowy b ošiū oje pamąs ymų i ap ašymo objek u apo
aggiungimen i. ka lo ičius comple ò es a i dei agmen i di es o menziona i anni olendo 8 Po
au o iaus mo e iii omą baigė edagua e he onimas Lopacinskis (hie onim Łopaciński) e Vaclo as
u bu o įmanoma su ink i a siž elgian į lenkų a mių leksikos y inėjimų būklę.
Šal inių eks o agmen ų iš ašus ka lo ičius baigė 1896 m., į žodyną nepa eko
ačano skis (Wacław aczanowski), e iVVi omus su edaga o janas Losius (jan Łoś). ka lo ičiaus
L ž è s a o esleu o k oku a alen ų akademijos lėšomis.
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
85s aipsniai a icles suspė i a a e didelì quan i à di ma e iale, accol ą in en 'anni, o
almeno almeno e e ua e lexicog aphije la o i an o, che ul e io men e edaguo i sen
maggio e a go po esse qualcun al o. / su ques o egli pa la e odyno į ade (p. l): P zewidując,
iż nie zdołam wyzyskać wszys kiego, wolałem og aniczyć się zasobami niezupełnemi i akowe
ogłosić, niżeli pomnażać zapiski i p zekazać je niep zyjaźnym zwykle losom ękopisów
pośmie nych9.
da p ospe i a del empo ede e, che si a a a di adegua a soluzione, anche
ni čas chiamino ka lo ičiaus eikalą anks y u subi o dopo il suo appa imen o e
alu ò mol o se e amen e. pe ò se ques o diziona io non osse appa so, ino
adesso in Polonia non sa ebbe di u i a mian dizionno, pe ché p ima amžių
inizia e ni čo la o ii, des ina i scien i ico polkų a mian dizionnyu, yko e ino
adesso ebe yks a mol o len amen e (ischeleis a solo pa e delle pa ole, inizian i
a le e e), a ka lo ičiaus pomi ino manosc i o des ino sa ebbe s a o da e o nepalankus.
pe ciò scienzia o si i olse a k oku a alen ų akademiją, o endo le p ende e
oso i p epa a o diziona io e lo pubblica e. Vale la pena so olinea e che nel
es amen o ha assegna o conside e ole somma al dizionio pabaima e nel caso, se
all'accademia p i ūk ų ondi (plg. koniusz 2001: 26). egli ha anche inca ica o suo sūnų
Mečislo ą (Mieczysław) osse a e la o i di ine. a causa delle ci cos anze di nasci a
del dizionno e della s o ia dei la o i dedica i a lui esis a abbas anza mol a le e a u a
(plg., ad esempio appel 1904; b ückne 1904; Łoś 1904; k yński 1904; Pe zowa 1979; koniusz
pa ies žodyno u inys, jo šal iniai, koncepcija i me odologiniai sp endimai bei su
juo susijusioss nuomonės.
2001: 1437), quindi qui discussiamo in sos anza ka lo ičiaus dizionne è un'in oduzione di
dodici pagine, nel quale dispos a ampa in o mazione sulla ma e ia, di enu a base del
dizionno, p oblemi di o og a ia, nonché si uazioni pe pe sone che hanno o ni o
on i (y handw i ing ocynėlius), e k oku as. In ques o aspe o il suo la o o è s a o
c i ica o pe la mancanza di on i p incipale ma e ia, conce o ocodino. ce o che lo
scienzia o in endesse più ampio p esen a e il diziona io, di ques o es imonia
in oduzado asi: pabaigęs eikalą, sc issio su ques o più de aglia o; ma mo is es ò lui a ealizza e ques o sumanymà.
5 . jano ka LoViČiaus LENKų TARMIų ŽODyNO ŠaL iniai su oninimų elenco di icensione, che si o a
nell'ul imo omino del diziona io, nel quale janas Losius išši a o mol i neaiškių su oninimen i,
p o e che Lenkų a mių žodyne pai pubblica li, né gausin i za ašų e pasme k i lo o nepalankiam
pomi inių hand aščių likimui.
naudo i į ai ūs šal iniai. Čia iš a dy ini:
9 Ve imas: numa ydamas, kad nespėsiu isko panaudo i, no ėjau e čiau apsi ibo i neišsamiais iš ekliais
86 ac a Linguis ica Li huanica LXVII a) XiX a. e p eceden i a ie ema iche e di a io
haLina ka aŚ
ipo ( ambè e e nog a inamen e bei dialek ologiniai, olklo o) pubblicazioni (į ai ūs
da bai, publikuojami publikaimai Wisła, P ace Filologiczne, Biblio eka Wa szawska,
Rozp awy i Sp awozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii
Umieję ności w K akowie, Zbió Wiadologii do An opologi K ajowej), mol i accon i,
dainos, osca os, humo is iniai, legenda, poesie, egionali pada ; b) 24 manusc ip ini
dicionelli localaus e di ca a e e egionale a mian, anche e da:
• mon uose Mażopolskie (Małopolska gó ska) 3, • Paka pa skie (Podka pacie)
2, • Lo icko (Łowickie) ai adie 1, • sie adzo (sie adzkie) ai adie 1, • kielców
(kielecczyzna) ai adie 4, • Liublino (Lubelszczyzna) ai adie 3, • k oku
(k akowskie) ai adie 1, • adomo ( adomskie) ai adie 2, • Mazowskie
(Mazowsze) 1, • Palenki (Podlaskie) e su alkskie (suwalski) 2, • Palenki
(Podlaskie) e su alkskie (sie adzkie) 4,
c) saky inė medžiaga, ypač iš Lie u os ( ai, kas žodyne žymima „us . z Li wy“ –
žodžiu dal Li uania); d) bi albii e comunie i ocodici della lingua lenkų, specializza i:
M ongo ijaus (M ongowiusz) okiećkich lenków i lenkų okieć słownik języka
polskiego, samuelio b. Lindės Słownik języka polskiego, Słownik wileński, p adinamen e
Słownik wa szawski omai, h. Labencki (h. Łabęckiego) Słownik gó niczy, e mo
Maje ski (m Majewski) Słownik kozlo ski nazwisk bo anicznych zoologicznych
polskich, ko nelio kozlo ski (ko nelowski) Słownik leś, ba inski, bzz inski i o ylski,
Muchlinski (Muchliński) encyclopedia didac ica. senza manusc ip ini dicynelli, appa endo
Ź ódłosłownik wy azów [...] z języków wschodnich, enciklopedijos (pa yzdžiui, o -
imp udi iemi, lo o pagausėjo. omo Vi, p epa o jano Losiaus, alla ine, su oninamen i
lis aše elenchi 22, non calciando ocynėlių, aggiung ebbe o a a mian desc izioni o al o
ipo la o i. Biblio eka Wa szawska, Wisła, P ace Filologiczne pubblica i dizynėliai
ques o lessikos accolinii da ques e egions:
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
93s aipsniai a icles / ) indicazione di a e g amma iche o me (ne ingo); g) a ie
o ma di pa ola, sue apposalì e e i o iali dei bo di apž alga (dobžyckis); h)
mol ei à ci azioni accu lia e accopščiai scel e ci azioni e possibili à di e i ica le
pe indica a localizzazione (dobžyckis); i) b e i no e e i e imen i dell'au o e
(ne ingo); j) es ensione del i olo della pa ola a icolo desc izione di usanze,
i iigų, abi i, e nog a iniais e olklo o elemen ais (b iukne is); k) l'idonei à del
ocabolo a a ie ice che del lessico, quan o più s e amen e onomas ikos
(ne ingas) e e imologia s udiinėjimams (dobžyckis); l) s iluppo delle conoscenze di
diale ologia e la lo o di usione (dobžyckis). Losius, inendo la ecenzione del
negozio ka lo ičiaus, so olineò la sua impo anza non solo linguo ia, ma e in
gene ale pe la socie à:
Jakda zecz dob a, Słownik gwa polskich jes dziełem ba dzo uży ecznym nie ylko dla ych,
k ó zy szczególnie język badają, ale dla kół ba dzo sze okich, ze względu zaś na wykonanie,
na ob i ość zawa ego w nim ma e jału, na og om włożonej w jego p acy, s anowi
najpiękniejszy liść waw zynowy w wieńcu zasług Jana Ka łowicza, o az jeden z kamieni
węgielnych językoznaws wa polskiego (Łoś 1904: 180)12. Nelle p ime ecensioni e ka čiais
appisce a di c i iche opinioni. Ad esempio, ne ingas a i ò a enzione a mancan i on i, non
semp e chiiskius abb e iazioni, in o mazioni su alcuni mįslingus, pa icola men e s aniimas
o igine, pa ole s oką (plg.
Pe zowa 1979: 432).
La p ima mol o c i ica ecenzione sc isse e pubblicò ni čas, 1911 m. appa žius ka lo ičiaus dizionynui. ino
adesso ques a ecensione ha a u o in luenza alle opinioni di al i ice ca o i sul diziona io. Lo c ea o e
della polacco diale ologia accusa a al diziona io conside a i pe g a i e o i me odiaga a idabili à
nonché scislino a amen o. come uno dei p incipali mo i i ne opolimen o del e bo ka lo ičiaus ni čas
indicò il a o, che eico p epa a o oppo p es o, senza igua do né in spazi, né in empi con ini, né nella
sua o ma in me odologico lūžį, a enusį polkų dialek ologijoje XX a. inizio. be gi inigdando es o
agmen ų esc i u aus 1896 m. lessikog a as in sos anza ėmėsi solo ikimoksline dialek ologija. ni čas
a gli e o i e i di e i, de e minan i nega i ie ka lo ičiaus alu azione del diziona io, elenca i seguen i: a)
nonchius base di selezione delle pa ole (pa iamen e, iene p eso in conside azione a pa ole a i iciali,
indi idualius naujada us, į a ino lenkiškumo žodžius, specialmen e a ius 12 Ve imas: come ogni buona
cosa, così e Lenkų a mių žodynas mol o u ile eikalas non solo a quelli, che nuodugniai s udiano la lingua,
ma e ampiamen e a ui, e conside ando in esso la la o azione della ma e ia e abbondanza, in inse i a
eno ulį la o o, ques o g azia lau o lapas jano ka lo ius nuopelnų ainike bei iškčių kalbų ke o y os.
94
haLina ka aŚ
ac a Linguis ica Li huanica LXVII
skolinius iš usios, dažnai a ojamus didžiosios Lie u os kunigaikš ys ės i
degli sc i o i uc aini allo scopo di da e ai p op i es i del colo i o locale, nella leksiką,
appa enen e kasdieniam in elligen ija dialek ui, pe sonali a džius, e c.); b) la
dispa i à di ma e iale dal pun o di is a geog a ico (domina a mia eas e n, oppo
mol i ak aščių a mių, non dai Polacchi e i o i e nici, sca samen e p esen a e
a mie occiden ă, in pa icola e g ande Polonia, silezia); c) mancanza di exhaus i o
elenco di on i e delle lo o ca a e is iche di alo e linguis ico (nu odyg a ijos
mas į da bus a ba p o esionalius a mių eks us, e ingus iek p asmės, iek
one ikos požiū iu, nep o esionalius inkinius, ačiau pa ikimus, oska o kol-
be go pobūdžio eikalus, li e a ū os, mokslo kū inius, populia iuosius e no-
da bus), che deduce che il ma e iale lessicico scel o sia di alo i di icilmen e de ini i
( al ol a non chia i o dubbiosi); d) insu icien e quali à di ques e on i (pa ogliono,
dubbia quali à di ma e iali, scel i da caniniin, humo is inių eilė aščių e pada imų,
specialmen e da p eceden i žečpospoli os eas e n e i o y,); e) lacague e
nenuoseclanza localizzando ma e iale, a io ūs modi di ci azione dello s esso la o o,
ci azioni ineccluse; ) in mol i luoghi e onea e incomple a p esen azione della
mo ologia a mica, che non pe me e di o ma si opinioni sulla di usione e i o iale
di ques e o me e libe o e neišsami ma e iale sin assese; g) ocodino s u u a
(sis emas) spiegazione, mancanza di i e odì; h) o og a ia chaosas, mancanza di
coe enza nell'u ilizzo sop asimpli ica a spella a delle ci azioni, inesa ezza di
egis azione, non o ien amen o apie alo e scien i ico delle egis azioni e miglio i di
lo o igno azione, p e e enza da a a ca i i, mancanza di spiegazioni di ques a
spellazione (co ecykles, in a i luoghi del diziona io u ilizza e di e samen e, u a
libe amen e e nonūpes an emen e, p. 210); i) oppo mol e pa ole di in i olamen i
(nuo odinių), o me di in i olamen i non es e, isul an i da bea odai iško e c i ico
compo amen o con on i, non ispe o delle egole one iche, p. 215); o dnamen o.
j) neaiški sis ema i iename an aš inio žodžio s aipsnyje, i isame eikale;
k) eikšmių išdės ymo sis emos neap a imas, poliseminių žodžių eikšmių ne-
iš adose ni čas sc isse:
Inna cosa, che podjął p acę nad siły jednego człowieka, że już p zy zbie aniu ma e iału nie
zdołał osiągnąć pełności, a ym mniej poddać go niezbędnej k y yce, że w ogóle całe
wykonanie pod każdym względem ch oma. Tę s onę musiałem chia amen e zaznaczyć, ym silniej,
im liczniejsze są bezk y yczne uniesienia nad Słownikiem, abyśmy jasno zdali sobie sp awę,
że w en sposób dalej p acować nie można, że nawe p zed pię nas u la y był on niewys a -
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
95s aipsniai a icles czający, a wp os anach onizmem byłby dzisiaj (...). / Bo właśnie zupełny
b ak me ody, wp os niedokładności słownika, nie pozwalający mu nigdy zau ać bez zaglądania
poga da dla jakiegokolwiek dokładnego i jednoli ego sys emu spowodowały en bezmia
do ź ódeł. (...) bez szczegółowych p ac sys ema icznych (...) non można myśleć o jakiejś budowie
całe p zedsięwzięcie było s anowczo p zedwczesne. Pod wielu względami ak jes i is o nie,
kodeksu gwa , nie ylko wspaniałej, ale nawe sk omnej. Dla ego omawiane dzieło nie jes
jeszcze pod ę budowę podwaliną. A jednak dob ze, że jes , dob ze, że mamy chociaż aki indeks,
wykazujący ównocześnie óżno odne w ym zak esie b aki i konieczność innego odzaju w
wieku XX p acy, jeśli w ogóle mamy mieć kiedyś Thesau us gwa polskich13. ecenzen a
iconosce a eicalą p esso oppo oppo p ecoce, u a ia, nonos an e il a o che il secondo
di u i a mian scien i ico ocyną pabaig i p e is o (esamu da bų empu) pe sino po 40 anni
(Popowska- abo ska 2006: 42), bisogna gioi si, che ocynas, sebbene e neišbaig as, u a ia
appa se u o. In ques o con es o opinè e iden emen e pe de il suo alo e.
Nel co so del empo opinie sul linguaggio polacco sono s a e s io a e, alla luce del
gio no ele ando i an aggi del negozio e alu andoli della con o mi à all'epoca XiX e
XX secolo lessicog a ia al pun o di is a.
Vėlesnės nuomonės, esp esse da ilgesnio pe iodo p ospe i a, mos ò, che
ka lo ičiaus diziona io è scien i ico eicous, p epa a o secondo allo ainio XiX a.
lessikog a ijos meną, besi emian is allo ainėmis dialek ologijos žiniomis. a uali
empi […] dopo mol i anni dal didelesa dizodino c i iche, esp esse ni čo esp esse
opinie pa odi conside a o negozio signi ica o. pa icola men e signi ica i o è s a o
l'app ezzamen o di Mečislo o ka asio (Mieczysław ka aś), sebbene e cons a ando
che il diziona io ka lo ičiaus non o nisce nuo e soluzioni me odologiche, u a ia
so olinea che esso adegua amen e i le e i ondamen i di XiX e XX secula i
sandū as e mol o ne esal a il signi ica o:
Bez wą pienia znaczenie Słownika gwa polskich jes og omne i mimo wielu, niejednok o nie
podnoszonych, niedos a ków s anowi on w ozwoju polskiej leksykog a ii gwa owej ma e ia nie udało
13 Ve imas: ki as dalykas, kad [ka lo ičius] ėmėsi da bo, i šijančio ieno žmogaus jėgas, ne gi inkdamas
di aggiunge e esbaig umo, an o più lo c i ici, quindi u o il p epa imas be u pun o di is a ne ukęs.
Ques a pa eà do e ano chia amen e so olinea e, gausa di opinioni dicodyno nek i iche ha pane gi
dė i mums aiškiai su ok i, jog okiu būdu oliau di b i negalima, aki aizdu, kad ne p ieš penkiolika
me ų žodynas bu o neišsamus, šiandien jis iesiog bū ų anach onizmas [...]. Me odiškumo ūkumas,
ikslesnės o ien isos sis ema igno a imas lėmė nonikslų ocyną, nonpe me en e mai con lui pasi ikė i
nonusando on i. [...] u o l'in en o e a oppog p ecoy as. Di e si aspe i ques o è impo an e,
bellsamesnių sis eminių da bų [...] non si può pensa e su qualche a mių kodekso s uk ū ą, pe sino mol o
kuklią. quindi l'ope a o in ques ione non è di ques a s u u a pama as. pe ò bene che [egli] è, bene che
abbiamo almeno ale odyklę, insieme indicandcia a in a ie ca enze di ques a a ea e XX secolo
aspi amybę polkų a mių Thesau us.
96 ac a Linguis ica Li huanica LXVII wę, że słownik jego jes ylko ważnym e apem w ozwoju
haLina ka aŚ
badań gwa owych, zamykającym jedynie do obek leksykog a iczny XIX w. (ka aś 1961: 363)14.
momen niesłychanej wagi. [...] już w czasie d uku dzieła Ka łowicza zdawano sobie sp a-
Una alu azione simile nel 1979 u su o mula a hen ika Pežowa, a i ando a enzione al
ka lo ičiaus, p ecu sa o e, uolo nella scien i ica linguo y a, alla sua scien i ica lessico
p epa imazione concezione, nonché alle p eceden i possibili à di p epa a e ale diziona io
(Pe zowa 1979: 434435).
10.P esen i empo anei jano ka LoViČiaus
LENKų TARMIų ŽODYNO y iMai Šiuolaikiniai ka lo ičiaus Lenkų a mių žodino s udiimi
mos ano ino adesso mu ilė us suoi an aggiumi, nenegian aki aizdžių ūkumų e
appe ando le lo o agione. elžbie a koniuš, is udi a s o iche Li uani leksiką
ka lo ičiaus Lenkų a mių žodyne, so olineò, che ques o negozio obie i ous
alu azione de e esse e e e ua o epochos, nella quale è appa so, pun o di is a. se
ka lo ičius sa ebbe sumanissimo cambia e p eceden emen e a e ma a a e già
ealizzia a concepzione del negozio, seleziona e e appielli e on i ma e iale, diziona io
non sa ebbe mai s a o sc i o. ka lo ičiaus kolekcija a causa di de e mina i di e i, in
e mini di geog a ia dei consuma o i con empo anei è alu a a come u ile, e non come
anach oninė сложных odyklė (koniusz 2001: 7879). Analogamen e joana okonio a (joanna
okoniowa), nuo ojo S a oblna accademia delle scienze Lenkų a mių dizzyno
capo-edi o iė, posi i amen e alu a ka lo ičiaus eikalą indicando il a o che
mosslininkų gene os sėmėsi e ino a šiol semiasi da lui non solo ic inghi ma e ia, ma e
ispi èpimo bei in e p e azione idėjų. pa lando nimas lungoam p ilipo p esso
apie k i išką ni čo ecenziją ji pab ėžė, jog lenkų mokslinės dialek ologijos kū ėjo
au o i e as bu o oks didelis, kad „įžeidžian is, o daugelyje ie ų nega y us e i-
ka lo ičiaus dizodyno. solo di ecen e si è no a o di nuo o in e esse al ocabola io
polacco a mini come on e non alu a a di s udi linguo i ici (okoniowa 2003: 249).
P ima di o ni e ka lo ičiaus Lenkų a mių o dino alu azioni mos ano, come a odai a in epochą, nella quale è
appa so, ilgesnė p ospe i a del empo e espe ienza, lega a con nuo o polkų a mių o dino la o iis secondo
ni čo concep ia, in segui o sos i ui o Mečislo o ka asio, spesso del eda o e capo dell'accademia di scienze
a ybnice L ž e il suo 14 Ve imas: senza dubbio, Lenkų a mių o dino signi ica o è eno me e nonos an e,
accen ua i, lacuni, il S aa polkų leksikog a ija. [...] s ampando ka lo ičiaus eikalą pe cepi a che il suo
diziona io è una impo an e appa besiplė ojan a mių s udiamen i, comple an i solo XiX a.
lessicog a ia incėjimus.
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
97s aipsniai a icles segui o i, a e a in luenza all'opinione su ques o eikalą.
Mos odo, quale in sos anza e a neiš adų, p is a omų già nuo a epochos pun o di
eisinga i įžeidžian i ni čo ecenzija, nepaisan esminių jo pas abų i mokslinių
is a scienza e nella nuo a a mių dizodyno concepzione, onda ezza. l'au o e della
ecensione, alu ando il diziona io, insu icien emen e p es a o a enzione ad
elemen i essenziali, alimi come allo aina p a ica lexicog a ica, allo aina polkų liaudies
a mių y inėjimų, dialek ologijos būklė, g ande p a ica app occio come possibile più
elocemen e pabaig i diziona io, oppog olume della ma e ia, che la possa edige e
uno uomo, e panagu. Oggi diziona io e suo au o e me ni amen e app ezza i
en a izzando, che ka lo ičiaus diziona io ino adesso è impo an e, neįkainojamas
aiu bininkas s udiando a mių leksiką, e i icus è nuo ojo S a oybnej akademije
nauków Lenkų a mių dizodyno ź ódinis. ka lo ičius in esso agione olmen e ma è
pama us me a igliosamen e alla s u u a del nos o a mių codekso.
* * *
inendo ale ico da e i in p ecisamen e e ap amen e su o mula a opinione di s e ano
že omski (s e an Że omski) su ka lo ičiaus nuopelną lenkų dialek ologijos aidai, es eikš ą
ope einyje Snobizm i pos ęp: Nadzwyczajne zasługi dla gwa oznaws wa położył Jan
Ka łowicz. Nie ylko dop owadził do wydania Słownika gwa polskich, lecz umiał znaleźć i
zachęcić cały sze eg p acowników, k ó zy, dzięki jego inicja ywie i kie ownic wu, poczęli
g omadzić ma e iały i spisywać słowniki miejscowe. Za czasów Jana Ka łowicza is niał
o malny uch umysłowy, widać było p ąd, dążący w kie unku ludoznaws wa i g omadzenia
gwa ludowych (pagal: ka aś
2011: 92–93)15 .
Li e a u a b ückne aleksande 1904: P ace słownikowe. Życie i p ace Jana Ka łowicza
(18361903). książka zbio owa wydana s a aniem i nakładem edakcji Wisły. Wa szawa,
165176.
bys oń jan 1926: Ws ęp do ludoznaws wa polskiego. Lwów.
cygan s an isław 2009: Mniej znane dawne quasi-kwes iona iusze do badań dialek ów polskich. Po adnik
Językowy 9, 5975. 15 Ve imas: pa icola i nuopelnus diale ologijai pelnė janas ka lo ičius. egli non solo
emise Lenkų a mų diziona io, ma e iuscì a o a e e inco aggia e mol i la o a o i, che della sua inizia i a
e so o suo comando comincia ono accumula e ma e iale e suda inė i diziona i locali. jano ka lo ičiaus
empi i e a da an idus p o ui mo imen o, e a isibile e nog a ìa e liaudies a mių accumulimo s o ė
(pagal: ka aś 2011: 9293).
98 ac a Linguis ica Li huanica LXVII dob z ycki s ani sław 1904: Zdobycze
haLina ka aŚ
językoznaws wa polskiego. Po adnik Językowy, 5052.
1135-10-: A chi io della s o ia dello S a o Li uano, jano ka lo ičiaus ondus. ka aś
ha lina 2010: Polskie słowniki gwa owe dzieje, ypologia, me odi op acowania.
Po adnik Językowy 4, 72104.
ka aś halina 2011: Polska leksykog a ia gwa owa. Wa szawa: uniwe sy e Wa szawski.
ka aś hali na 2012: o po zebie badań nad życiem naukowym p zełomu XiX i XX
wieku. jan ka łowicz jako anima o ówczesnego „ uchu umysłowego”. – Po adnik Językowy
5 ( ilascia o alla s ampa).
ka aś Miecz ysław 1961: Z his o ii badań nad słownic wem gwa owym. Język Polski ka
41(3), 161–180; 41(5), 355–369.
łowic z ja n 1878: P zyczynki do p ojek u wielkiego słownika. Rozp awy i Sp awozdania z
Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umieję ności iV/1876, s. XiVXciV. ka łowicz jan
1871: Po adnik dla zbie ających zeczy ludowe, napisał d . jan ka łowicz, Wa szawa.
ka żupu ann a, smułkowa elżb ie a 1984: nieznane p ace jana ka łowicza o języku polskim
na Wileńszczyźnie. S udia nad polszczyzną k esową 3, ed. j. iege , W. We enicz,
W ocław-Wa szawa, 8290.
ko ni u sz elż bi e a 1996: Polszczyzna wileńska w słowniku gwa polskich jana ka lowicza.
Wilno i K esy północno-wschodnie 3, Polszczyzna k esowa, ed. e. eliksiak i b. nowowiejski,
białys ok, 125141.
koniusz elżbie a 2001: Polszczyzna z his o ycznej Li wy w Słowniku gwa polskich Jana
Ka łowicza. kielce: Wydawnic wo akademii Świę ok zyskiej. konius z elżbie a 2005: jan
ka łowicz jako językoznawca, e nog a i olklo ys a w se ną ocznicę śmie ci (18361903).
S udia Filologiche Akademii Świę ok zyskiej 18, kielce: Wydawnic wo akademii Świę ok zyskiej,
717. konius z elżb ie a 2005a: dziedzic wo kul u owe Wielkiego księs wa Li ewskiego w p acach
leksykog a icznych jana ka łowicza. Kul u a i linguki Wielkiego Księs wa Li ewskiego, ed.
Ma ia e esa Lizisowa. k aków: collegium columbinum, 145159. konius z elżbie a 2008: Wy azy
eksp esywne z his o ycznej Li wy w słowniku gwa polskich jana ka łowicza. Annales
Academiae Paedagogicae C aco iensis. S udia Linguis ica 4, ed. M. ka amańska, e. Młyna czyk,
e. s achu ski. k aków: Wydawnic wo naukowe akademii Pedagogicznej, 179186.
yński ad am a n oni k 1904: jan ka łowicz jako językoznawca. Życie i p ace Jana
Ka łowicza (18361903). książka zbio owa wydana s a aniem i nakładem edakcji Wisły,
Wa szawa, 120164.
jano ka lo ičiaus indėlis į dialek ologijos
y imus. Lenkų a mių žodynas – lūžio žodynas
99s aipsniai / a icles
Leszc zyńsk i Zeno n 1998: o dziewię nas owiecznych począ kach dialek ologii polskiej.
Teo e yczne, badawcze i dydak yczne założenia dialek ologii, ed. s. gala. Łódź, 6975. Łoś
jan 1904: Znaczenie słownika gwa polskich. Życie i p ace Jana Ka łowicza (18361903).
książka zbio owa wydana s a aniem i nakładem edakcji Wisły, Wa saw, neh ing Wł
176–180.
adysł aw 1901: jan ka łowicz, słownik gwa polskich. om p imo a pism polonis ischen 4.
do e. 1900, s . 455, 8-e. – Ma e iały i P ace Komisji Językowej Akademii Umieję ności w
K akowie 1(1), 161–164.
ni sch kazim ie z 1911: ecenzja „słownika gwa polskich“ j. ka łowicza. – Wybó
Pisma diale ologiche. W ocław-k aków, 1958, 195225. nowowiej ski b ogu sław, ed., 2009:
Dziewię nas owieczne słowniczki gwa owe z Polski północno-wschodniej. białys ok.
okoniowa joann a 2003: jan ka łowicz. W se ną ocznicę śmie ci. Język Polski okoniowa joanna
83(4–5), 246–250.
2006: s an obecny pe spek ywy ogólnopolskiego słownika gwa owego. S udia Dialek ologiczne 3,
ed. j. okoniowa. k aków, 1119. okoniowa joanna 2012: Słownik gwa polskich jana ka łowicza.
e edic wo. inspi azioni. Wyzwania. P ace Filologiczne (a idua o alla s ampa). Pe zowa hen yk a
1979: jan ka łowicz jako dialek olog. Po adnik Językowy 9, Popow ska- ab o ska han na 2006:
obecny s an p ac nad słownikiem gwa polskich. S udia Dialek ologiczne 3, ed. j. okoniowa.
426–436.
k aków, 21-22. u kow ska k ys yna 2012: Zasługi jana ka łowicza dla języka i olklo u
li ewskiego. Po adnik Językowy (a ua o alla s ampa). sawan iew ska-M ochowa Zo ia 2003: Polscy
miłośnicy języka i olklo u li ewskiego w XiX wieku. Ac a Bal ico-Sla ica 27, 7395.
sawaniewska-Mochowa Zo ia 1990: Po adnik Jana Ka łowicza jako ź ódło poznania po ocznej
polszczyzny północnok esowej. Słownic wo. Wa szawa: uniwe sy e Wa szawski.
u bańczyk s anisław 1993: Dwieście la polskiego językoznaws wa (1751–1950), k a-
ków: Polska akademia umieję ności.
Woźniak kaz imie z 2000: s an polskiej leksykog a ii gwa owej pod koniec XX wieku.
Słowiańskie słowniki gwa owe, ed. hanna Popowska- abo ska. Wa szawa, 1751. ŻiPjk
1904: Życie i p ace Jana Ka łowicza (18361903). Książka zbio owa wydana nakładem i
s a aniem Wisły, Wa saw.
100 ac a
haLina ka aŚ
Linguis ica Li huanica LXVII
jan ka łowicz’s con ibu ion o dialec ology.
Słownik gwa polskich [dic iona y o Polish
dialec s] as a b eak h ough p ojec
suMMa y he pape discusses he con ibu ion o jan ka łowicz (18361903) o he de elopmen o in
he Polish dialec al lexicog aphy. jan ka łowicz, who has been long ie cely, hough unes eemed as an
Polish dialec ology, and p esen s he “dic iona y o Polish dialec s” as a majo b eak h ough
o ganize o scien i ic li e. ka łowiczs con ibu o o he esea ch on dialec s is much mo e se ious
jus ly, c i icized as a linguis (lexicog aphe and dialec ologis ), is cu en ly e-disco e ed and
han wha i has hi he o been conside ed, and i in ol es an aspec o his wo k ha has been
sca sely emphasized and app ecia ed; namely, e hnog aphical and dialec ological ield s udies ha he
ini ia ed and o ganized. his o ganiza ional wo k is a es ed in he p oli ic co espondence p ese ed
e.g. in he Li huanian s a e his o ical a chi es. i exempli ies ka łowiczs co-ope a ion wi h bo h
p o essional scien is s and laymen (en husias s o olklo e, dialec s and o b oadly unde s ood olk
cul u e) as a as collec ing ‘ olk objec s is conce ned. he majo i y o his co-ope a o s wo ked
o he e hnog aphical jou nal Wisła ha was edi ed by ka łowicz, and w o e a icles de o ed o
olk cul u e, as well as compiled dialec al dic iona ies o pa icula illages o small egions. hus, he
Vilnius a chi es mi o i idly ka łowiczs wo k as an o ganize and collec o o in o ma ion on bo h
Polish and wha is impo an Li huanian dialec s. his con ibu ion o he Li huanian s udies and
Li huanian dialec ology has hi he o been li le acknowledged, none heless cu en ly his aspec o
his wo k is much mo e o en poin ed o. undoub edly, ka łowiczs majo dialec ological wo k is
Słownik gwa polskich (19001911) [dic iona y o Polish dialec s] which has begun a new e a in he
his o y o he Polish dialec al lexicog aphy. hough i s ill d aws on p e iously published dic iona ies,
i can be desc ibed as a b eak h ough p ojec ha ma ks he ending o he second pe iod o he
Polish dialec al lexicog aphy and opens a new one. his conclusion is based on wo ea u es o
ka łowiczs dic iona y. i s ly, as compa ed o p e iously complied dic iona ies, i s con en and
sou ce da a a e immense. secondly, i s he i s comple e sla onic dic iona y (and ac ually he only
one) co e ing all he dialec s (excep o he emig an ones), al hough wi h a a iable deg ee o
p ecision. While many sho comings o he dic iona y ha e been poin ed o om he day o i s
publica ion, i emains a aluable sou ce o in o ma ion on dialec al ocabula y. he pape well as
a ious opinions on he dic iona y.
discusses mainly he con en o he dic iona y, i s sou ces, concep , me hodology applied, as
Į eik a m. 2012 se emb e 26 d.
haLina ka aŚ
Va šu os uni e si e as, Lenkų kalbos ins i u as
K akowskie P zedmieście g. 26/28, 00-927 Wa szawa, Polonia
[email p o ec ed]