Dėl iliatyvų „laukan“, „laukuosun“ semantikos rytų aukštaičių vilniškių šnektose

92 acta Linguistica Lithuanica LXVIII esMiniai ŽodŽiai: rytų aukštaičiai vilniškiai, iliatyvas laukan, laukuosun, iliatyvo semantika, adwerbializacja ilatywu. słowa kluczowe: poddialekty wschodnioauksztockie wileńskie, ilatyw laukan, laukuosun, semantyka ilatywu, adwerbializacja ilatywu. daiVa kardeLytė-grineVičienė Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: dialektologia, morfologia i semantyka gwar. o seMantyce iLiatywÓW LAUKAN, LAUKUOSUN w gWArAch wschodnioauksztockich wiLeŃskich o semantyce ilatywów laukan, laukuosun w poddialektach wschodnioauksztockich wileńskich streszczenie W niniejszym artykule, opierając się na teoretycznych zasadach lingwistyki referencyjnej, omawia się cechy semantyki form ilatywu laukan, laukuosun leksemu laukas w gwarach wschodnioauksztockich wileńskich. stawiane są pytania: a) czym w różnych kontekstach użycia ilatywy leksemu laukas różnią się od określonej funkcji tej formy oraz b) czy znaczenie ilatywu jako paradygmatycznego przypadka różni się od podstawowych znaczeń leksemu laukas. także omawiana jest kwestia adwerbializacji liczby pojedynczej illatywu laukan. W artykule, opartym na teoretycznych zasadach lingwistyki referencyjnej, omówiono semantyczne osobliwości form illatywnych leksemu laukas — laukan, laukuosun — w poddialektach wschodnioauksztockich Wileńszczyzny. Przedstawiono w nim kilka pytań: a) czym różnią się illatywy leksemu laukas używane w różnych kontekstach od zdefiniowanej funkcji tej formy oraz b) czy znaczenie illatywu, będącego przypadkiem paradygmatycznym, różni się od podstawowych znaczeń leksemu laukas. Omówiono również kwestię adwerbializacji liczby pojedynczej illatywu laukan. dėl iliatyvų laukan, laukuosun semantikos rytų aukštaičių vilniškių šnektose 93artykuły / articles Spośród czterech postpozycyjnych litewskich przypadków miejsca (inessywu, czyli wewnętrznego miejscownika, illatywu, czyli wewnętrznego lativu, adessywu, czyli zewnętrznego miejscownika, i allatywu, czyli zewnętrznego lativu) obecnie w dialektach używane są tylko inessyw i illatyw. Inessyw jest właściwy wszystkim dialektom, illatyw żywy jest na obszarze gwar południowoi wschodniolitewskich, w 47, 48, 67, 68, 69, 70). Gierwianach spotyka się jeszcze również formy allatywu (zob. Lka III 48–56; 72–78, mapy. 44, 45, 46, 1. Zagadnienia powstania i rozwoju postpozycyjnych litewskich przypadków analizavo adelė Laigonaitė (1957a: 21–39). kalbamųjų formų susidarymą ir funkmiejsca zostały szczegółowo omówione; pisało o nich wielu językoznawców. Adwerbializację miejscowników języka literackiego w dialektach opisał Zigmas Zinkevičius (1966: 200–203; 1980: 253–263; 1982: 21–38). Na podstawie zaimków i materiału ze starych pism pochodzenie oraz rozwój postpozycyjnych przypadków miejsca badał Albert Rosinas (1995: 53–76; 2000: 272–273; 2001a: 173–183; 2001b: 136 i n.). Szczegółowo badane są postpozycyjne miejscowniki dawnych pism (zob. Gelumbeckaitė 1997: 179–202, Kavaliūnaitė 2003: 33–49, Žilinskaitė 2010 oraz inne prace tych językoznawców). Jednakże analizą semantyczną wspomnianych form zajmują się dotychczas tylko nieliczni językoznawcy (zob. Žilinskaitė 2010 i inne prace, w których nowatorsko analizowane są miejscowniki dawnych pism). W niniejszym artykule również podejmuje się próbę podążania semantyczną drogą analizy miejscowników. Mówiąc dokładniej, omówiono tu specyfikę użycia form leksemu laukas iliatywu w gwarach wschodnioauksztockich wileńskich oraz kwestie dyskusyjne. Iliatywy laukan, laukuosun1 opisało już kilku językoznawców. Najwięcej uwagi poświęcono problemowi adverbializacji wspomnianej formy (Laigonaitė 1957b: 35tt, Mikulskas 2003: 71–96, Lipartė 2000: 144–152). Przypadki użycia badanych iliatywów w gwarach wschodnioauksztockich wileńskich pod względem semantycznym krótko omówiła w pracy magisterskiej Justina Petkelytė (2010: 17–20). 2. opisując badany obiekt, opieramy się na zasadach lingwistyki referencyjnej. dziedziną referencji stanowi relacja wyrażenia językowego z rzeczywistością. mechanizmy referencyjne pozwalają powiązać komunikaty językowe i ich komponenty z obiektami pozajęzykowymi, sytuacjami, wydarzeniami, faktami, położeniem rzeczy w realnym świecie. mówiąc ogólnie, referencja to relacje z indywidualnymi, każdorazowo nowymi obiektami i sytuacjami. dlatego referencja jest zorientowana nie na słowa i wyrażenie językowe, lecz na ich użycie w języku – w kontekstach i ich komponentach (Padučeva 2001: 7–8). Jedną z dziedzin lingwistyki referencyjnej są badania przestrzeni i miejsca. referencję przestrzenną interesuje to, jaki związek ma wyrażenie językowe ze stosunkami przestrzennymi. W badanych gwarach miejscowości re1 używana jest jedna forma liczby pojedynczej illatywu laukan. Formy liczby mnogiej ilatiwu są zróżnicowane, występują warianty laukuosun, laukuosan, laukuosna. W analizie przyjęto stosowanie formy liczby mnogiej ilatiwu laukuosun. W analizie semantycznej warianty morfologiczne nie są istotne, dlatego w niniejszym artykule nie będą szerzej omawiane. Z tej samej przyczyny nie analizuje się również wariantów fonetycznych. 94 acta Linguistica Lithuanica LXVIII ferencja obejmuje miejsce przebywania / daiVa kardeLytė-grineVičienė odbywania się rzeczy lub sytuacji (w wąskim znaczeniu), odniesienie kierunkowe (tj. ruch z jednego miejsca do innego) oraz relacje z lokalnym punktem wyjścia (por. x przybywa / wyjeżdża z y). Wyróżnia się statyczne (niem. Positionierung) i dynamiczne (niem. Direktionalisierung) odniesienie przestrzenne (szerzej zob. Vater 1996: 41; 2005: 71; 113–130). W pierwszym przypadku analizuje się pozycję referenta (miejsce, lokalizację), w drugim – jego ruch z jednego miejsca do innego. W języku litewskim miejsce przebywania referenta reprezentuje inessivus, natomiast jego ruch – laive : lipu į laivą, lipu laivan i in. erdvėje kryptį – iliatyvo linksnis ir prielinksninės konstrukcijos, pvz.: esu miške : einu į mišką, einu miškan; gyvenu mieste : važiuoju į miestą, važiuoju miestan; sėdžiu 3. aby wyraźniej ukazać funkcjonowanie leksemu laukas w gwarach wschodnioaukštaitijskich wileńskich, najpierw przedstawiono podstawowe znaczenia wspomnianego leksemu używane tutaj. przy określaniu ich eksplikacji oparto się na sformułowaniach podanych w LkŽe, jednak skorygowano je, uwzględniając dostępny materiał gwarowy. (1) ʻziemia uprawna, obszar zasiewów’: nù‿tαi pav.sari.‿jåu kàp ǀ in‿tr.kta.ȓu. prade jå d.rp(t) ti.ná. laukùs nu‿bala.ʒe. m∙nasi. ǀ tαi‿tadù jå venu.ka.(d) dúɔdava. vá. gi. piet.2 ‖ (a. g., 1936, bėčionys3); visakàs v∙rαi da.giem visùs laukùs ǀ niẽkur nel.g davå. nikt nie kosił ǀ wszędzie. uporządkowana ǀ wszystko usunięte ǀ wszystkie te śmieci ǀ i wysypane ǀ i usunięte ‖ (M. r.-g., 1933, Rimšėnai). (2) ʻotwarte, równe, najczęściej puste miejsce’: [zajączków] ga‿∙ȓ i‿daba ǀ àš‿kαp nestu.så‿gi laukα.s ǀ tαi‿nežinåũ. ‖ nie wiem. ‖ e.‿bywało. kαp‿maž b.a.m ǀ tαi‿bywało. α. nam pi ci-.lei ješka.tie ‖ (P. V., 1925, Didžiasalis); to buvo kaimas *kūninai ǀ o.‿ta du ti skaitas kaime buvo ǀ buvo ǀ trejis lauką.gi buvo ‖ (ž.: laukų pavadinimas) i‿tuos laukus skaitas ǀ i‿pavadinimas ‖ išeina ta.‿lauka. ǀ va‿tai *mergašulnė. ǀ ti skaitas ǀ *vaikinės visą to.‿pusę. ‖ (ž.: raista.) nu‿tadu raista. ǀ kur‿.žeru. .turau ǀ rα.stαz b.å. .žeru ‖ ti.ná.ina.s skα.ta.tαs‿.žerαs ǀ tαi‿.kirstα b.å. ǀ lauk. lauk. pa vad.nimαs‿vα ‖ (j. b., 1923, kiniūnai). (3) ʻmiejsce pod gołym niebem; powietrze’: b.å. skan dúɔnα labα. ‖ tα.‿gi kαi‿kẽ·pα dúɔ nu. ǀ tαi‿nèt lauk kvã·pa i·rà dúɔnå.s (s. c., 1923, barkuškė); e.‿mú∙su. piȓkè nemažà b. a. | tαi‿mũ∙ piȓk∙‿gi cè‿i telefu.nus us.vede. gi‿cè viså∙‿gi karini.kai ‖ [tai jie buvo jūsų pirkioj?] . mú∙su. e.‿m.s lun---| lauk b.a.m vis ǁ (o. Š., 1927, Maldenėnai). zatem leksem laukas w gwarach wschodnioauksztaitskich wileńskich ma trzy podstawowe znaczenia. W żywej mowie używane są wszystkie paradygmatyczne formy badanej leksemy, a także iliatywy. 2 Przykłady gwarowe zostały zapisane transkrypcją zgodnie z zasadami synchronii dynamicznej, tj. tak, jak wymawiają je informatorzy, a nie tak, jak powinny być wymawiane. 3 Po przykładzie, w nawiasach, podawane są pierwsze litery imienia i nazwiska informatora, rok urodzenia oraz miejsce zamieszkania. dėl iliatyvų laukan, laukuosun semantikos rytų aukštaičių vilniškių šnektose 95 artykuły / articles 4. Omawiając formy iliatywu leksemy laukas w gwarach wschodnioauksztaitskich wileńskich, opieramy się na dominującym ostatnio w językoznawstwie poglądzie, że przy analizie poszczególnych jednostek gramatycznych lub leksykalnych niezwykle ważna jest informacja kontekstowa (por. Kleinas 1990: 9 i n., Mikulskas 2003: 71–96 i in.). Według przedstawiciela lingwistyki referencyjnej Wolfganga Kleina (1990: 9 i n.), w języku jest wiele wypowiedzi, których konwencjonalne znaczenie wydaje się niczym kontekstu. autorius kalba apie kontekstinę integraciją: kalbėtojas ir klausytojas pustka (luka systemowa); można ją wypełnić tylko na podstawie znaczenia poszczególnych wypowiedzi, które należy we właściwy sposób powiązać z informacją kontekstową, aby poprzez akt mowy osiągnąć cel przekazania informacji. Kontekst modyfikuje referencyjne otoczenie leksemów. Przy omawianiu semantyki ilatywu leksemu laukas informacja kontekstowa również niewątpliwie odgrywa bardzo dużą rolę. Kolejnym ważnym dla analizy badanej formy aspektem jest funkcja przypadku ilatywnego. W literaturze naukowej jego definicje nie są jednolite. W jednym miejscu ogólnie stwierdza się, że ilatywem określa się kierunek ruchu wykonawcy lub czynności (Zinkevičius: 1966, 200), w innym zaś – że forma ta jest używana do wyrażania kierunku czynności do wnętrza przedmiotu, do określonego miejsca (Lke: 1999, 250). Z eksplikacji przedstawionych znaczeń leksemu laukas wynika, że kierunek czynności wyrażany ilatywem tego leksemu niekoniecznie prowadzi do wnętrza przedmiotu lub do określonego miejsca. Zatem ilatyw może wskazywać kierunek czynności zarówno do wnętrza przedmiotu, jak i ku otwartej przestrzeni. Ogólnie można powiedzieć, że illativ ma tylko jedną funkcję – wskazuje ruch w jednym lub drugim kierunku. Konteksty, w których używana jest forma illatywu, mogą w taki czy inny sposób modyfikować jej znaczenie, nadawać jej taki lub inny odcień. W niniejszym artykule podjęta zostanie próba omówienia: a) czym różnią się illativy leksemu laukas używane w różnych kontekstach od określonej funkcji tej formy oraz b) czy znaczenie illatywu jako przypadka paradygmatycznego różni się od podstawowych znaczeń leksemu laukas. 5. po przeanalizowaniu materiału gwarowego wschodnich Auksztotów wileńskich, zaczerpniętego z bazy danych wschodnich Auksztotów wileńskich (raVdb) oraz z innych niepublikowanych transkrybowanych źródeł i nagrań4, wyodrębniono kilka wariantów znaczeniowych form illatywu badanego leksemu, uwidaczniających się w konkretnych kontekstach. 5.1. Pierwsza grupa omawianych przykładów: (4) e‿c gi.vẽ·nå. ré.ike ǀ v·rαs nu‿i‿žmɔ·nà ǀ vese ǀ vαikũ· neb.å. ǀ nù išẹ.nα v·rαs laukañ. ǀ gi‿ti‿šiená.u kai‿i‿vis gi‿v·rai b.daå.‿gi aŋkåũ. ǀ e‿m·teris liẽkα namiẽ ǁ (k. č., 1934, naujasalis); (5) mɔ∙mà liẽkα namus ruše vá.gi ǀ mè(s) sá.ula. nɛtɛk∙() išẹ.nam papjá.unam iki‿aš tuɔ- ũ∙ ka.ũ∙ v.lundu. ǀ tadù gr∙štam nam∙‿jåu ǀ p.ri.u(s) suvá.lga.m ‖ tadù‿jåu kα‿išẹ.nam ǀ tαi‿ik pirmã∙s v.landa.s ‖ pirm. v.landa. pietα. ‖ .‿jåu pá∙piecei bú∙ da.a. 4 ponieważ nie wszystkie nagrania zostały przesłuchane, pozostawia się założenie, że wyciągnięte wnioski mogą wymagać doprecyzowania. 96 acta Linguistica Lithuanica LXVIII piŋũ∙ v.landu. ǀ tαi‿ú.n .nešα lauka ‖ tèp‿me(s) daiVa kardeLytė-grineVičienė susέ∙dam pavá.lgå.m ‖ (V. Ž., 1924, Mėčionys); (6) g.me. v∙likta. rukpjú∙če. | e.‿taig linùs tik‿rá.udava. rukpjú∙ti. | tαi‿màš aš‿pa. rã∙(s) s.vaiu. nus.neåu t laukαñ. ǁ (s. Š., 1926, Liepiškės). We wszystkich przykładach wyróżnić można ten sam referent – illativus liczby pojedynczej laukan. W przedstawionych kontekstach różni się otoczenie referencyjne, które wskazuje, co konkretnie w każdym przypadku nazywa się badaną formą. W zdaniach (4) i (5) otoczenie referencyjne określają rzeczownik namai, czasowniki išeiti i šienauti (4), pjauti i atnešti (5). podmiot przemieszcza się z zamkniętej przestrzeni (domu) do otwartej przestrzeni (pola), mając na celu wykonanie określonej pracy fizycznej (koszenie siana, cięcie, zaniesienie czegoś). W przykładzie (6) miejsce, z którego się wyrusza, nie jest nazwane, lecz kontekst referencyjny wskazuje, że w otwartą przestrzeń również porusza się w określonym celu – wyrywać len. Informacja kontekstowa pokazuje, że we wspomnianych przykładach forma laukan jest rozumiana jako obszar ziemi uprawiany w taki czy inny sposób. Zatem tutaj illatiwus pod względem znaczenia nie różni się od znaczenia pierwszego leksemu laukas przedstawionego w trzeciej części. Z przykładów tego typu wynika, że funkcją illatiwu jest tutaj oznaczanie ruchu z zamkniętej lub domniemanej przestrzeni do otwartej przestrzeni. Z kontekstów wyłaniają się również opozycje charakteryzujące znaczenie badanego referenta: + konkretny : - abstrakcyjny / - niemający granic : + mający określone granice / - zamknięty : + otwarty / + charakteryzujący się określoną związaną z nim działalnością celową : - niecharakteryzujący się określoną związaną z nim działalnością celową. Należy jeszcze raz zaznaczyć, że cechy te są właściwe formie illatiwu liczby pojedynczej. 5.2. Nieco inny odcień semantyczny badana forma zyskuje w takich kontekstach: (7) tαi‿ti‿kari l.ka. ká.imi ǀ e.‿katu--- ǀ kitù ikela. laukúɔsan ǀ veŋkieuɔsan ǀ ž.mi. raz dal.jα ‖ (j. 5 d.-r., 1918, dindos); (8) ȓɔ.be.sẹ. plέ∙ša. i‿n.šα ǀ v.žα ǀ i‿vẹ∙‿stat∙t ǀ tαi‿túɔs pal.ka. in‿viẽta.s va--- ǀ va ʒè ‖ ne‿lɔ∙ckù pr.šie ǀ ne‿savan∙rei ǀ ne‿savan∙rei iš.ja.m laukúɔsan ǀ i‿và pamiškiẽŋ kɔ.- .n ‖ pask∙rɛ. ir‿pl∙še ‖ (j. d.-r., 1918, dindos). W tych przykładach referentem jest illativus liczby mnogiej laukuosan / laukuosna. Środowisko referencyjne wyznaczają rzeczownik kaimas oraz czasowniki iškėlė (7), išėjome (8). Formalna funkcja illativu jest taka sama jak w omówionych wcześniej przykładach – 5 tutaj można jeszcze wspomnieć przykład podany w LkŽe: Seniau mes kaime gyvenom, tik paskui išėjom ant laukų (į vienkiemius) (Veliuona) oraz zapisany w Zieteli Jau aš norėjau ait an lauko . dėl iliatyvų laukan, laukuosun semantikos rytų aukštaičių vilniškių šnektose 97straipsniai / articles domniemane podmioty poruszają się w otwartą przestrzeń. jednak miejsce, z którego odbywa się ruch, nie jest obiektem zamkniętym. jest to region geograficzny, oznaczany rzeczownikiem kaimas ((7) przykładowo formalnie dyje, (8) – numanomas). Šiuose pavyzdžiuose subjektų slinkties kryptis yra iš vieotwartej przestrzeni w inną. Leksem oznaczająca pustą przestrzeń jest tutaj przeciwstawiana przestrzeni zamieszkanej, zabudowanej – wsi. O takim przypadku użycia badanej formy mówi również Lipartė w artykule „Znaczenie iliatywu wzgl. przysłówka laukan i możliwe synonimy w gwarach litewskich” (2000: 145–146). Autorka przypisuje przykłady tego typu konkretnemu miejscu odbywania się czynności pod gołym niebem, o nieokreślonym przeznaczeniu. Zdaniem badaczki w tym przypadku podstawową funkcją leksemu laukas i jego form jest funkcja rozróżniająca: laukas stanowi przeciwstawienie lasu, osady lub (częściej w formie liczby mnogiej) miasta czy wsi6 . W kontekstach omówionego typu gwar wileńskich wschodnich Auksztotów używany iliatyw laukuosun nie tylko oznacza kierunek czynności ku otwartej przestrzeni, lecz także zyskuje cechę rozróżniającą. Należy zwrócić uwagę, że jest to charakterystyczne dla liczby mnogiej iliatywnej formy badanego leksemu. Piąte znaczenie słowa laukas w LkŽe to ʻwieś, sioło (w odróżnieniu od miasta)’. W gwarach wileńskich wschodnich Auksztotów wspomniany leksem uzyskuje znaczenie ʻpojedynczego gospodarstwa’ tylko użyty w formie liczby mnogiej i oznaczając przebywanie lub ruch do określanego przez niego miejsca. Z omówionych przykładów wyłaniają się takie same opozycje jak w przypadku illatiwu laukan, oznaczającego ruch na obszar uprawianej ziemi, z tą różnicą, że należy dodać jeszcze jedną, wskazującą cechę dystynktywną (– przestrzeń zabudowana : + przestrzeń niezabudowana). Różni się również charakter działalności, którą desygnat wykonuje w nazywanym miejscu – w pierwszym przypadku jest to fizyczna praca (kosić siano, ścinać i in.), w drugim – działalność nieokreślona (można by ją określić czasownikiem mieszkać). 5.3. Leksem laukas w illatiwie w gwarach wschodnioaukštajckich wileńskich jest używany także w kontekstach innego typu: (9) ir‿.nα(s) s.ka. ka(p)‿pavá.gẹ. ǀ iš·jå. ǀ j· p·ki prad·å. ǀ jis‿laukañ. išẽ·jå. isip·kina. ǁ nα (j. k., 1926, Šileikiškė); (10) jé.igu j iš·ja. laukαñ. ǀ iška.t gȓũ·nα ǀ a‿jẹ.gu iš‿låũ.kå. atẹ.nα kambariñ. ǀ ir‿v·l gȓũ·- ǀ já.‿jåu .rå. trú·kstα ǁ (o. b., 1930, krikonys); (11) anà kαi‿kàs kalbέ∙davɔ. s.kɔ. un‿agunu. | anà išẹ.nα laukañ. | kap‿v∙jαs p.če | pavẹ.ju. . ka.bα išẹ.nα ǁ (1932, stanislavavas). W przedstawionych kontekstach środowisko referencyjne badanej formy (czasownik išėjo) wskazuje, że podmiot porusza się z zamkniętej przestrzeni trójwymiarowej (w przykładach (9) i (11) jest ona domyślna – pomieszczenie, w którym jedzono lub wykonywano coś, w (10) przykładzie6 Należy podkreślić, że Evi Liparte nie udało się znaleźć przykładów, w których formy ilatywu laukan byłyby używane w takim znaczeniu pojedynczego gospodarstwa, przeciwstawianym miastu i wsi. 98 acta Linguistica Lithuanica LXVIII część – pokój) w otwartą przestrzeń. Przeznaczenie otwartej przestrzeni daiVa kardeLytė-grineVičienė w tych kontekstach nie jest istotne. najważniejszy jest tu ruch podmiotu do przestrzeni o różnych wymiarach7. Uwidacznia się dystynktywna cecha illatiwu laukan, w tym przypadku wskazująca na opozycję wewnętrzności i zewnętrzności. szczególnie jest ona jasna w przykładzie (10) (pokój (wnętrze) : pole (zewnętrze)). nie było to charakterystyczne dla wcześniej omówionych przypadków użycia ilatywu. warto również zauważyć, że w tego typu kontekstach odnotowano wyłącznie formę ilatywu liczby pojedynczej. wielu językoznawców (Laigonaitė 1957b: 49), Ulvydas 2000: 291 i n. oraz in.) jest skłonnych uważać używaną w kontekstach podobnego typu formę ilatywu laukan za przysłówek. Mikulskas (2003: 85), opierając się na danych z północnych gwar litewskich8 oraz LkŽ, wskazuje motywy adwerbializacji ilatywu laukan. Według niego szybka adwerbializacja omawianej formy była najprawdopodobniej uwarunkowana abstrakcyjnieniem struktury semantycznej rzeczownika laukas. Najbardziej abstrakcyjne znaczenia tego rzeczownika: ʻmiejsce pod gołym niebem’ i ʻzewnętrze’ najczęściej oznaczają tylko jedną stronę opozycji przestrzennej wnętrze : zewnętrze. Autor twierdzi, że taki leksem traci znaczenie obiektowe, wskazuje jedynie abstrakcyjnie kierunek w przestrzeni (z wnętrza na zewnątrz) i faktycznie jest już przysłówkiem. należałoby rozważyć, czy również w gwarach wileńskich wschodnich Auksztotów formę ilatywu liczby pojedynczej laukan, używaną we wspomnianych kontekstach, należy uznać za przysłówek. jak już wspomniano, iliatyw jest tutaj żywo używanym, paradygmatycznym przypadkiem. jak wszystkie iliatywy, forma laukan nie jest oderwana od paradygmatu. tymczasem za przysłówki należy uznać formy, które najczęściej są od niego oddalone. Przypominając myśl Mikulskiego (2003: 85), że leksem laukas, używany w znaczeniu ʻmiejsce pod gołym niebem; zewnętrze’, tracący znaczenie przedmiotowe i jedynie abstrakcyjnie wskazujący kierunek w przestrzeni, chciałoby się zwrócić uwagę na pragmatyczny aspekt aktu mowy. Pragmatyka lingwistyczna bada, jak przekazywanie znaczeń zależy od kontekstu wypowiedzi, wiedzy o statusie uczestników rozmowy, interferowanej intencji mówiącego, sposobu wypowiedzi, miejsca, czasu itd. (zob. Ryvitytė 2011: 7–12). mając to na uwadze, można sprzeciwić się poglądowi, że używana w tym znaczeniu forma laukan traci znaczenie przedmiotowe. W konkretnym kontekście nadawca, przekazując odbiorcy określoną informację (w omawianym przez nas przypadku jest to wskazanie, że podmiot / obiekt porusza się z zamkniętej przestrzeni do otwartej), wiąże ją z wieloma językowymi i niejęzykowymi cija „zewnętrze”, lecz także jako konkretne miejsce. Adresant, mówiąc „wychodzę na zewnątrz“, w tego typu kontekstach w gwarach wileńskich wschodnich Auksztotów mogą być również używane formy ilatiwu leksemu oras, por. drugie znaczenie oras ‘miejsce pod gołym niebem, pole’: tai a.nam’e jau o·rañ. klaus’·c’ | kur šuvà l.s (Padvarės); patsta·tė tina·i ir· i.švɛdė ɔran· ta.s mɛrga.s pa.s ta.s akėtśas ir prǝ.rǝš ažû kasu· (ps.) faktorių. konkrečiuose kontekstuose forma laukan suvokiama ne tik kaip abstrak- (Žižmai) (dvŽ ii 33). W niniejszym artykule formy ilatiwu leksemu oras nie są szerzej omawiane. W artykule 8 autor opiera się na artykule Aleksego Girdenisa i Genutė Kaciuškienė „Paraleliniai reiškiniai latvių ir šiaurinių lietuvių veiksmažodžio sistemose” (2000: 307–314). dėl iliatyvų laukan, laukuosun semantikos rytų aukštaičių vilniškių šnektose 99artykuły / articles voje ma również konkretne miejsce, do którego trafi po wyjściu z zamkniętego pomieszczenia. W przykładach (9) i (10), jak można przypuszczać, będzie to podwórze, w (11) – podwórze albo otwarte miejsce przy domu. tu można jeszcze podać taki przykład: (12) ja‿mówię. | n. br. | już‿z‿tym‿nigdy nie.będę. š·kt i‿nieù ǁ i‿ja‿r. i‿już‿nie.będę. | no‿.nas wi.ràni.s | i‿właśnie‿już ǁ i‿.nαs wy.jdę. | wy.jdę. | pasku. dziewczy.nẹ. z .jdę. laukαñ. | ti.ná. an‿s.vå. rẹ.kalå. tèna.s ǁ (j., 1938, ažušilė). W tym kontekście illatiwus laukan, użyty z czasownikiem iść, zyskuje jeszcze jeden odcień znaczeniowy – znaczenie „wypróżniać się”9 . w gwarach wschodnioaukštaitskich wileńskich interpretacja formy liczby pojedynczej illatiwu laukan, używanej z czasownikami ruchu, jest nierozerwalnie związana z kontekstem i informacją pragmatyczną. tylko te czynniki mogą pomóc określić znaczenie formy użytej w konkretnym przypadku, a także jej status gramatyczny. ponieważ w badanych gwarach illatiwus, jak już wspomniano, jest przypadkiem paradygmatycznym, a formy laukan, używanej w znaczeniu „miejsce pod gołym niebem; „išorė“, negalime laikyti visišku abstraktu, galima daryti išvadą, jog rytų aukštaičių vilniškių šnektų forma laukan nėra suprieveiksmėjusi. laikytina vienaskaitos iliatyvo linksniu. 5.4. Atskirai aptartina dar viena, paskutinė, tiriamąją formą iliustruojančių pavyzdžių grupė: (13) nù | šitu∙s rũ∙bus visùs kur‿jåu‿nakv∙jɔ. | tαi‿.neš lauka ‖ (j. b., 1916, Mileikiškiai); (14) tα nuš.vå.‿ji. ǀ i.‿n.mu. až.degẹ. š.tu. ‖ . ǀ j. žmǻ∙nαi i‿meȓ∙tie mažà ǀ tα liẽ pe. lå.š∙ isin.št lauka ǀ e.‿t. diẽdu. anà t∙se. aš‿nežinå ar‿s.degẹ. tαz‿diẽdαs ǀ su‿namù ‖ tèp‿kαt ǀ båũ.dẹ. iš‿vis. šǻ∙nu. ‖ (a. g., 1936, bėčionys); (15) alè vi‿tek j.z‿gi lauka() nemes.‿gi ǀ vα‿š.te vi‿tiek‿vá.gi.davå.m ‖ (e. M., 1928, smilginiškė). w podanych kontekstach środowisko referencyjne wskazują czasowniki iš(si) nešti i mesti. należą one do czasowników o znaczeniu usuwania (oddzielania) (szerzej zob. Mikulskas 2003: 84). (15) pavyzdyje nusakomo veiksmo kryptis yra iš uždaro objekto („namai“) į atvirą erdvę. (13) ir (14) pavyzdžiuose kryptis konkrečiai nenurodyta, tačiau nuuważa się, że jest ona taka sama. a więc w tych kontekstach ponownie uwidacznia się opozycja wnętrze : zewnętrze, lecz ma ona tutaj inny charakter niż ta opisana w przykładach (9)–(11). Lipartė (2000: 149–150) również wspomina przypadki podobnego typu i, opisując je, omawia czasowniki z partykułami. jedną z kategorii ternarnego systemu aspektu – perfektientyw – powstałą w związku z czasownikami z partykułami, omówili gir9 Więcej o frazeologizmie eiti laukan zob. Lipartė 2000: 150–151. 100 acta Linguistica Lithuanica LXVIII denis i kačiuškienė (2000: 307–314; zob. także daiVa kardeLytė-grineVičienė kaikarytė, 2011). Perfektientyw tworzy się z określonymi przysłówkami o „wyblakłej” semantyce – postwerbami, bliskimi pod względem znaczenia i funkcji przedrostkom czasowników perfektywnych. Występując po tak zwanych czasownikach o znaczeniu anihilacyjnym, postwerby te wskazują, że czynność zbliża się do końca lub określonej granicy. Według autorów wspomnianego artykułu zjawisko to jest właściwe wyłącznie gwarom północnym (gwarom północno-zachodniożmudzkim, północnym gwarom szawelskim i poniewieskim) i powstało pod wpływem sąsiedniego języka łotewskiego10 (girdenis, kačiuškienė 2000: 311). Lipartė twierdzi, że zjawisko to nie jest wyłącznie cechą wskazanych gwar i dlatego rzekomo nie można stwierdzić, że powstało ono pod wpływem języka łotewskiego. według jej danych pojedyncze przykłady zapisano również z wysp języka litewskiego z obszaru zachodnich i środkowych gwar litewskich oraz spoza granic Litwy (na Białorusi) (Zietela, Lazūny, Ramaškony). Mikulskas (2003: 75, przyp. 5) zauważa, że przykłady z Lipartė wskazują jedynie na znaczenie lokatywne, a tak zwane partykuły, podobnie jak ich przedrostkowe odpowiedniki, nie pełnią tu funkcji wykładnika aspektu11. Autor zwraca również uwagę, że forma lauka(n), zwłaszcza występująca po czasownikach ruchu, często może być rozumiana dwuznacznie. Przyczyną tej niejasności jest rozwój semantyczny rzeczowników, od których pochodzą takie formy, w kierunku abstrakcji. Badacz twierdzi, że „ogólnie wyrażając jedynie kierunek czynności od wewnątrz (centrum) na zewnątrz (peryferię), formy te wywodzące się z illatywu są bardziej skłonne do adwerbializacji i w mniejszym stopniu nadają się do wyrażania istotnej dla perfektywności funkcji granicy. ponieważ formy lauka(n) (i warianty lokatywne) oraz šalin są szeroko używane na całej Litwie jako przysłówki kierunku, z powodu możliwej dwojakiej interpretacji trudniej rozpoznać przypadki ich użycia postwerbalnego. rozstrzygając kwestię leksykograficznego przedstawienia tych form, w przypadkach niejasnych należałoby orientować się według tej granicy geograficznego rozpowszechnienia konstrukcji perfektywnych, którą w północnych gwarach litewskich wiarygodnie wyznacza użycie najpopularniejszego postwerbu žemė(n) (i jego wariantów lokalnych)” (Mikulskas 2000: 82–86). W przytoczonych przykładach gwar wileńskich wschodnich Auksztotów użyta forma laukan nie jest postwerbem. W omawianych kontekstach kierunek ruchu ilatiwu laukan pozostaje taki sam jak w poprzednich przykładach – z wnętrza na zewnątrz. Tutaj wyraźna jest opozycja wnętrze : zewnętrze, ilatiw laukan często tylko słabo oznacza znaczenie obiektowe, 10 Por. żmudz. Kiskit kóję žmėn (Tirkšliai) = o reiškia abstrakčią vietą išorėje ((18) ir (20) pavyzdžiai). Šis iliatyvas savo reikšme łac. Cērtit kãju nuôst, Tas vélnias jau skęsta žmyn (Šatės) = łac. Tas vęns jau slìkst nuôst, Málkų neturiù - žimą šalù į žmę (Papilė) = łac. Makas màn nàv – zìe mã sastu nuôst (Girdenis, Kačiuškienė 2000: 308–309). 11 Na podstawie kartoteki LkŽ Rolandas Mikulskas wyznacza dokładną linię rozpowszechnienia konstrukcji perficjentywnych używanych w gwarach północnych. do obszaru występowania konstrukcji perficientywnych włączeni są ponadto północni mieszkańcy okolic Kupiškis i Uteny (Mikulskas 2003: 76).