Konstantino Sirvydo „Punktų sakymų“ spaudmenys ir rašyba

30 acta Linguistica Lithuanica LXIX Virginija VasiLiauskienė Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: składnia historyczna, typologia składniowa, język dawnych pism, ortografia. konstantino sirVydo PUNKTŲ SAKYMŲ sPaudMenys ir raŠyba kroje pisma i ortografia w książce kazań Konstantinasa Sirvydasa Punkty kazań Gospel Points anotacja w artykule omawia się kroje pisma i najważniejsze cechy ortografii Punktų sakymų (sP) Konstantinasa Sirvydasa. Na ortografię sP największy wpływ wywarły języki łaciński i polski. Ortografia i kroje pisma pierwszej (1629) i drugiej (1644) części Punktų sakymų często się różnią. Niektóre kroje pisma i sposoby zapisu w obu częściach mają charakter epizodyczny. Różnorodność używanych w sP krojów pisma ze znakami diakrytycznymi jest większa niż w Postylli Mikołaja Daukszy i Ewangelie Polskie y Litewskie Jana Jaknavičiusa. Większość znaków diakrytycznych w sP występuje bardzo rzadko, lecz część z nich jest używana dość konsekwentnie. Diakrytyki w niektórych przypadkach oznaczały sylabę akcentowaną lub były homoforami. Na wzór łaciny skracano wyrazy i oznaczano opuszczenia. W odróżnieniu od głównego gotyckiego tekstu sP do oznaczania wielkich liter kursywy antykwowej <i> i <j> używano trzech różnych czcionek. Konsekwentnie stosowano <ł>. Samogłoski długie nie były oznaczane graficznie (<y> i <ū> pełniły inne funkcje). W wielu przypadkach różniło się mų ir homografų skyrimo priemonė. Įvairavimas žymint pučiamuosius priebalsius ir afrikatas galėjo atsirasti tiek dėl techninių priežasčių, tiek atspindėti vilniečių kalboje vykusius kitimus. oznaczanie [e] i [ai] po spółgłosce miękkiej, oddawanie spółgłosek zasymilowanych oraz zapis przedrostka (przyimek zawsze zapisywano iž). Na pisownię łączną i rozdzielną wpływały prozodia, przykłady z innych języków, techniczne właściwości druku oraz kompetencje językowe wydawców. Zbitki często zapisywano jako jeden wyraz. Pisownia łączna i rozdzielna zależała również od formy czasownika. Pisownia wielkich liter opiera się na tradycji języków łacińskiego i polskiego, a także na cytowanym źródle. Słowa kluczowe: Sirvydas, czcionki drukarskie, diakrytyki, ortografia, wpływ języka łacińskiego. słowa kluczowe: sirvydas, kroje pisma, znaki diakrytyczne, ortografia, wpływ łaciny. konstantino sirvydo Punktų sakymų spaudmenys ir rašyba 31straipsniai / artykuły Adnotacja: artykuł ten opisuje użycie krojów pisma, a także podstawowe zasady ortografii w dziele Konstantinasa Sirvydasa zatytułowanym „Punkty Ewangelii” (sP). W ortografii sP przypadki te były najczęściej stosowane konsekwentnie. W niektórych przypadkach te znaki diakrytyczne służą do oznaczania akcentu; użycie szczelinowych spółgłosek i afrykat można wyjaśnić influenced by Latin and Polish. Most of the different diacritics are seldom used, but in most zarówno względami technicznymi w druku, jak i skrótami oraz pominięciami zgodnymi z tradycją łacińską. syllable or were a means of differentiation in homographs and homoforms. Variations in markPodczas druku używano trzech różnych krojów pisma; wielkie litery <i> i <j> oznaczano w tych częściach and by reflecting changes in the speech of Vilnius’ residents. typefaces used for marking abtekstu, które zapisano kursywą antykwową. Nie używano specjalnych liter do odróżniania samogłosek długich od krótkich. Widoczne są różnice w oznaczaniu: (1) [e] i [ai] występujących po spółgłosce miękkiej; (2) spółgłosek dźwięcznych przed bezdźwięcznymi oraz spółgłosek bezdźwięcznych przed dźwięcznymi; (3) przedrostek iš-. Zasady łączenia sąsiadujących słów lub zapisywania ich rozdzielnie były uwarunkowane zarówno cechami prozodycznymi, jak i podstawowymi standardami innych języków, a także technicznymi cechami procesu drukowania oraz kompetencjami językowymi redaktorów i zecerów. Użycie wielkich liter opiera się na łacinie i języku polskim lub jest zaczerpnięte ze źródeł cytowanych. Wobec braku zachowanego rękopisu Punktów kazań Konstantinasa Sirvydasa (dalej – sP) trudno dokładniej określić, w jakim stopniu zestawy czcionek drukarni i czcionki wybrane przez drukarzy odpowiadały koncepcji ortografii samego autora oraz używanym przez niego znakom pisma. Innymi słowy, nie wiadomo, jaka była relacja między znakami pisma używanymi w rękopisie Sirvydasa a odpowiadającymi im czcionkami w tekście drukowanym1. Warto tu przypomnieć ubolewanie wyrażone przez Sirvydasa w napisanej po polsku przedmowie, że jego książka z powodu braku funduszy zostaje wydana bez oznaczeń akcentu: „Język litewski wymagałby pewnych znaków, po łacinie zwanych accentus, aby ten, dla kogo język litewski nie jest ojczysty, potrafił dobrze wymawiać i czytać, lecz wymagałoby to również nowych specjalnych krojów pisma, a ponadto wiązałoby się z wydatkami, których obecnie nie byłbym w stanie pokryć”2. A zatem autor rozumiał, że idealna zgodność nie może tu zaistnieć. Nie ulega wątpliwości, że miały miejsce ingerencje drukarzy i redaktorów oraz dostosowywanie się do technicznych możliwości drukarni. świadczą o tym nie tylko badania innych dawnych tekstów (Subačius 2001: 129–152), lecz jest to również oczywiste na podstawie samych sP: zbyt częste różnicowanie grafem w tych samych pozycjach tego samego wyrazu, obecność lub brak znaków diakrytycznych w tych samych šali1 z tego powodu w artykule w wielu miejscach używa się terminu spaudmuo, aby nie utożsamiać grafem pisanych i drukowanych. 2 sP i [VIII]: „Potrzebáćby ná Litewski izyk kre ſek nieiákich, ktore śi zovi po Łaćinie accentus, aby, z przyrodzenia po Litewsku nieumieicy, potráfił z nich dobrze mowić, y czytać, áleby też potrzebá do nich y oſobliwego druku, y koßtu, ktoregom ia teraz nie mogł mieć“ (cytowane po litewsku według: Koženiauskienė 1990: 296). 32 acta Virginija VasiLiauskienė Linguistica Lithuanica LXIX mais esančiuose žodžiuose, specialaus žodžių trumpinimo siekant sutilpti į siaurus ram „punktów“. Obok czynnika ludzkiego, przynajmniej częściowo związanego z technicznymi możliwościami ówczesnych drukarni, różnicowanie uwarunkowała dar tik besiformuojanti rašomosios kalbos tradicija. specialių spaudmenų sirvydui, priešingai nei Mikalojui daukšai ar danieliui kleinui (aleknavičienė 2006: 280, również stosunkowo słaba, zasadniczo 284), nikt nie wyprodukował. musiał zmieścić się w ramach zestawów krojów pisma (garniturów) przystosowanych do drukowania tekstów łacińskich i polskich. złożoną ortografię postylli Daukšy (dalej – dP) oraz część używanych przez niego spaudmenów późniejsi redaktorzy i drukarze ksiąg WKL stopniowo modyfikowali, koncentrując się bardziej na funkcjonalności i wygodzie użytkowania. z niektórych spaudmenów wprowadzonych przez Daukšę zrezygnowano już w anonimowym katechizmie z 1605 r. (Lk): nie używa się <>, zamiast <> często zapisuje się <uo>, a z powodu cech dialektalnych katechizm nie potrzebował grafem nosowych (Palionis 1967: 38–39; 1995: 27). Ortografia Sirvydasa, będąc prostsza niż ortografia Daukšy, na długo utrwaliła się we wschodnim, a później także w środkowym wariancie języka piśmiennictwa. 1. GŁOSKI DRUKOWANE W PUNKTACH SAKYMŲ I ICH STOSOWANIE 1.1. Przygotowując tekst transkrypcji do krytycznego wydania sP, wybrano i 3 usystematyzowano wszystkie użyte w nim głoski drukowane. W porównaniu z głoskami drukowanymi stosowanymi w dP, opisanymi przez Jonasa Palionisa, w litewskim tekście sP wyraźnie widoczna jest większa różnorodność głosek drukowanych ze znakami diakrytycznymi (nie odnotowano tu jedynie niektórych używanych w dP spółgłosek ze znakami diakrytycznymi: <ġ>, <ṁ>, <ṗ>, <ṕ>, <ṙ>; oraz dwupoziomowych <>, <>), ale znacznie mniejsza częstotliwość ich stosowania (akcent nie jest oznaczany). Mniejszą liczbę głosek drukowanych najprawdopodobniej spowodowała okoliczność, że Palionis opisał, jego własnymi słowami, nie wszystkie, lecz tylko głoski drukowane stosowane regularniej (Palionis 1967: 33), natomiast z sP, podczas przygotowywania wspomnianego tekstu transkrypcji, wybrano i zarejestrowano wszystkie głoski drukowane, niezależnie od regularności i częstotliwości ich stosowania. Jak pokazują nasze badania, również w przypadku sP Palionis w swoich książkach podaje nie wszystkie, lecz tylko głoski drukowane stosowane regularniej (Palionis 1967: 39–41; 1995: 28). Przedstawiając pełny obraz głosek drukowanych poszczególnych dawnych ksiąg litewskich, warto odróżnić częstotliwość stosowania głosek drukowanych ze znakami diakrytycznymi od różnorodności tych głosek. 1.2. Druga część Punktų sakymų (sP ii, wydana w 1644 roku) została przygotowana do publikacji i przetłumaczona na język polski przez pomocnika Sirvydasa i kontynuatora jego dzieł, jezuitę Jonasa Jaknavičiusa, dlatego całkowicie uzasadnione wydawałoby się założenie, że w sP, zwłaszcza w drugiej części 3 To wydanie, na podstawie umowy z Działem Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego, przygotowały Virginija Vasiliauskienė i Kristina Rutkovska. jego przygotowanie w latach 2008–2011 wspierała Państwowa Komisja Języka Litewskiego. Tekst transkrypcji litewskiej części sP przygotowała Virginija Vasiliauskienė, a części polskiej – Kristina Rutkovska. konstantino sirvydo Punktų sakymų spaudmenys ir rašyba 33artykuły / articles (sP ii), vartojami spaudmenys, neturėtų smarkiai skirtis nuo vartojamų jaknavičiaus parengtose Ewangelie Polskie y Litewskie (toliau je, išleista 1647), juoba kad jas skyrė tik trejų metų tarpas. remiantis Mildos Lučinskienės atliktu tyrimu (Lučinskienė 2005: 30), w Ewangelie Polskie y Litewskie Jaknavičiusa odnajdujemy prawie wszystkie czcionki, które były stosowane także w litewskiej części tekstu sP (z wyjątkiem <>, <ò>, <>). jednakże zestaw czcionek je, w porównaniu z sP, jest mniej liczny: w je nie stosuje się <q> i <x>, brak również znacznej części czcionek z znakami diakrytycznymi występujących w sP: <>, <ǎ>, <>, <ã>, <>, <ê>, <ē>, <í>, <ì>, <î>, <ī>, <ĩ>, <ȳ>, <>, <>, <>, <ṅ>, <ô>, <ȯ>, <õ>, <>, <û>, <ũ>, <>, <ẃ>, <>, <> oraz <ǯ>, <>, <>, <>. ponadto w sP stosuje się jeszcze specjalne, przejęte z języka łacińskiego znaki <ɡ>, <ɡ> i <o> do oznaczania skrótów na końcu wyrazu. 1.3. W litewskim tekście sP stosuje się następujące czcionki ze znakami diakrytycznymi (zob. ryc. 1–60): a: <á>, <ȧ>, <à>, <â>, <ā>, <ã>, n: <>, <ǎ>, <>. o: c: <ć>, <ċ>, <>. e: <é>, <ê>, <>, <ē>, i: <í>, <ì>, y: <ȳ>, <>. z: l: <ł>. ʒ: <>, <> m: <>. Ʒ: <ń>, <ñ>, <>, <ṅ>. <ó>, <ô>, <ȯ>, <ō>, <õ>. s: <ś>, <ṡ>, <>. <è>. u: <û>, <ũ>, <ū>, <>. <î>, <ĩ>. w: <ẃ>. <ź>, <ż>, <>. lub <ǯ>, <>, <>. <>, <>. niektóre wymienione tu czcionki ze znakami diakrytycznymi są używane szczególnie rzadko, w pojedynczych przypadkach – w całej książce lub w poszczególnych jej częściach występują tylko raz lub kilka razy. sP w tekście polskim znaki diakrytyczne są bardziej zróżnicowane i częstsze niż w litewskim (bada je kristina rutkovska). 1.4. Według częstotliwości i systematyczności (konsekwencji) użycia wszystkie stosowane w sP i i sP ii czcionki ze znakami diakrytycznymi można podzielić następująco: (1) często i systematycznie stosowane w sP i i sP ii czcionki ze znakami diakrytycznymi: <ć>, <ł>, <ś>, <>, <>; (2) niesystematycznie, ale stosunkowo często stosowane w sP i i sP ii czcionki ze znakami diakrytycznymi: <á>, <ȧ>, <ċ>, <>; (3) bardzo rzadko i niesystematycznie stosowane czcionki ze znakami diakrytycznymi4: <ñ>?, <ó>, <ô>, <ȯ>, <õ>, <û>, <ũ>, <>, <ẃ>, <> lub <ǯ>; sP ii: <>, sP i: <à>, <â>, <ã>, <>?, <é>, <ê>, <>; <í>?, <ì>?; <î>, <ń>, <ṅ>, <ǎ>?, <>?, <ā>, <>, <ē>, <ĩ>, <ȳ>, <>, <>, <ń>, <>, <ō>, <ṡ>?, <ũ>, <ū>, <> lub <ǯ>, <>, <>; 4 znakiem zapytania oznaczono czcionkę używaną szczególnie rzadko, z niejasno odbitym znakiem diakrytycznym. 34 Virginija VasiLiauskienė acta Linguistica Lithuanica LXIX (4) tylko w perykopach i tytułach punktów stosowane czcionki ze znakami niais ženklais (lotyniškoji antikva ir kursyvas): diakrytycznymiP i: <>, <ź>; <ż>; sP ii: <è>, <ź>, <ż>, <>. Zarejestrowawszy wszystkie stosowane w sP czcionki ze znakami diakrytycznymi, widać, że ich różnorodność jest większa w sP i, a obfitość w sP ii – większe ich zastosowanie w sP ii uwarunkowane jest bardzo częstym użyciem <á>. 1.5. Czcionki oznaczające spółgłoski [š], [ž] i afrykatę [č] Do oznaczania spółgłosek szczelinowych [š] i [ž] w sP stosowane są następujące czcionki ze znakami diakrytycznymi: <ś>, <ṡ>?, <>, <>, <>, <>, <> lub <ǯ>, <>, <>, <ź>, <ż>, <> (zob. ryc. 38, 40–42, 48–58); afrykata [č] oznaczana jest przez <ć>, <ċ>, <>? (zob. ryc. 10–12). ponadto [š] może być również oznaczane dwuznakami <ß>, <ſz>, a [č] dwuznakiem <cʒ> (bardzo rzadko). 1.5.1. wielkie <>, <> sporadycznie występują tylko w sP ii: ydu sP ii 16219–20, 2024, 3323; ynoio sP ii 1048, odiey sP ii 8326. We wszystkich pozostałych przypadkach zamiast nich stosuje się <Ʒ>5. <> bardzo rzadko występuje w sP i w perykopach wydrukowanych kursywą: grai 31718, a jedyny przypadek <> znajduje się w głównym tekście sP i: łyniuguoſna 37310 (forma diakrytyku jest tu nietypowa). Bardzo rzadki jest również występujący w sP ii znak <ṡ>, który zasadniczo należy uznać za źle odbite <ś>: ráßtas ṡ. sP II 18813; páráṡitam 2546, karaliṡćiu sP ii 1416–17. 1.5.2. <ź>, <ż> i <> stosuje się w tekście złożonym antykwą łacińską i kursywą. W antykwie sP ii znajdujący się nad czcionką <> diakrytyk (zob. il. 50) przypomina wydłużoną kropkę i różni się kształtem od stosowanych w innych miejscach tekstu <ź> i <ż>: Neadźia 5116, Banićia 15317, iames 15319, Vſtokłes 1808, auturet 2393. Dwie ostatnie czcionki stosuje się zarówno w sP i, jak i w sP ii. <ź> jest konsekwentnie stosowane w afrykatach <dź> w sP ii: żodźiey 24822, żuwes 24820, Iźkur 11625, didźio 11626; por. sP i: iżpaźino 16316, iźpiłde 16317, żodżieys 24421, źiames 2699. 1.5.3. forma diakrytyków bardzo się różni na czcionkach <>, <>, <>, <> lub <ǯ> głównego tekstu złożonego szwabachą (zob. il. 51–58). nad tymi znakami drukarskimi stosuje się diakrytyczne znaki w kształcie kropki, akutu, kreski i łuku lub/i haczyka. często trudno je od siebie odróżnić z powodu jakości druku: aptru5 inne wielkie litery również były używane bez znaków diakrytycznych. pisał o tym już w 1929 r. Franz Specht: „in unzialschrift stehen C, S, Z, L auch č, š, ž, ł, d. h. es fehlen die diakritischen Zeichen“ (Specht 1929: 13). konstantino sirvydo Punktų sakymų spaudmenys ir rašyba 35straipsniai / articles pėjęs akūtas arba brūkšnelis gali atrodyti kaip taškas, o gerai neatsispaudęs taškas Przypominać łuk, na przykład w słowie mones sP i 32612 widoczny łuk wygląda jak rozmazana kropka, natomiast łuk w słowie grauoſe sP ii 24427 najprawdopodobniej jest niedokładnie odbitą kropką. Diakrytyki w kształcie haczyka i łuku nad <> i <ǯ> w tekście sP występują tylko po kilka razy. W sP i bardziej przypominają haczyki, a w sP ii łuki: tulǯis sP i 32121; didiu sP ii 1995–6. W przypadkach wątpliwych próbowano powiększać czcionkę, lecz forma powiększonego diakrytyku zaczynała różnić się od tej, którą można było dostrzec gołym okiem, dlatego poleganie wyłącznie na takim sposobie identyfikacji niejasnego diakrytyku byłoby dość ryzykowne. Diakrytyk znajdujący się nad <> sP ii (zob. il. 57, 58), podobnie jak w przypadku antykwy <>, przypomina poziomo rozciągniętą kropkę (por. il. 50). Umownie oznaczano go kreską nad czcionką, dążąc w ten sposób do odróżnienia go od tradycyjnego diakrytyku w kształcie kropki. Zestawienie poszczególnych czcionek oznaczających tę samą grafemę pokazuje, że zarówno ich własna forma, jak i forma ich diakrytyków w zestawach drukarskich nie była identyczna, na przykład niektóre <> różnią się między sobą. To samo można powiedzieć o znacznej części innych czcionek, zwłaszcza tych ze znakami diakrytycznymi. 1.5.4. Spółgłoski szczelinowe [š], [ž] i afrykata [č] w sP mogą być nierzadko oznaczane przez 6516 i iemes sP i 26113; ʒimus sP ii 4116–17 i imus sP i 688; karſciaus sP ii 5016, karśćiaus sP ii 381–2 i karſćiuoſe sP i 24417; spaudmenys be diakritinių ženklų <ſ>, <s>, <ʒ>, <z>, <c>, ir atvirkščiai, <ś> gali atsirasti <ſ>, <s> vietoje: śiłpnas sP ii 122 ir ſiłpnas sP i 21117; ʒiemes sP i ćiełas sP i 24715 i cełas sP i 6725; ſiurkſciey sP ii 5715 i śiurkßtibes sP ii 1072; ſzwynćiauſias sP ii 898 i ſzwynćiauśiami sP ii 2391–2; ſirdiy sP ii 168 i śirdiy sP ii 23922 oraz ßyrdies sP ii 16912; paraſzie sP 21730, paraśie sP i 34928 i paraſie sP i 3075–6; itd. Porównajmy także pisownię wyrazów używanych w sP z rdzeniem švies (ſwieſ- / ſwieś- / świeſ- / świes- / ßwieſ- / świeś- / ßwieś-): ſwieſibes sP i 2029, sP ii 3229; ſwieśibe sP ii 285; świeſibe sP i 35324, sP ii 19711; świesibe sP i 3546; ßwieſibes sP i 2026, sP ii 2157–8; świeśibes sP i 35327; świeśibi sP ii 3313; ßwieśiaus sP ii 201226. Biorąc pod uwagę, że wymienione przypadki nie były jedynie pojedyncze i przypadkowe, a także ich występowanie w innych drukach z tego okresu (Palionis 1967: 37)7, przynajmniej cechom. Część diakrytyków nad tymi czcionkami mogła po prostu się nie odbić, jednak wymienność czcionki z diakrytykiem i bez niego w tych samych, często nawet 6 W wypowiedzi Franzo Spechta „für den dentalen sibilanten wird ſ und s promiscue gebraucht, nur pflegt ſ nicht im anlaut zu stehen” najprawdopodobniej wkradł się błąd korektorski – zamierzano powiedzieć: „...nur dalis jų turėtų būti priskirti to meto spaudmenų vartojimo spausdintinėse knygose pflegt s nicht...“ 7 W katechizmie Merkeliusa Petkevičiusa z 1598 r. spółgłoski š, č oznaczane jednoliterowymi s, ſ, c lub vienženkliais ś, ć. 36 acta Virginija VasiLiauskienė Linguistica Lithuanica LXIX znakami diakrytycznymi w słowach użytych obok siebie (por. sP i s. 20 i 353), – i nie sporadycznie, lecz w całym tekście sP, – wskazywałyby, że znaki diakrytyczne, przynajmniej w trakcie procesu drukowania, nie zawsze były uznawane za istotną cechę dystynktywną grafemu8. innymi przyczynami warunkującymi takie zróżnicowanie mogły być brak wielkich czcionek oznaczających wielkie litery z diakrytykami oraz wymowa miasta Wilna ukształtowana pod wpływem środowiska języków obcych; na przykład wyrazy z rdzeniem silpn21 raz zapisywane są z <ſ>, <s>, a 11 razy z <ś>. w sP ii częstość tych czcionek jest zbliżona (odpowiednio 12x i 10x): ſiłpniby sP i 18519, ſiłpnina sP ii 5714, siłpnu sP i 21123, siłpſ ta sP ii 7524, śiłpnu sP i 6131, śiłpnibes sP ii 21813. Zróżnicowanie czcionek oznaczających miękkie [s] i [š] w tych samych wyrazach jest częstsze w zapożyczeniach z języków polskiego i białoruskiego. ponadto <ś> jest relatywnie częściej wybierane niż <s>, <ſ> w sP ii, np.: siłos w sP i użyto 6 razy, a w sP ii 3 razy; śiłos odpowiednio 2 i 3 razy; świetas w sP ii używane jest częściej niż ſwietas; o sP i świetas jest bardzo rzadkie i może być uznane za błąd korektorski; ſmertis dominuje w obu częściach sP; śmertis występuje 5 razy wyłącznie w sP ii. Jak już wspomniano, taka pisownia najprawdopodobniej odzwierciedla wahania wymowy w wieloetnicznym mówionym języku litewskim Wilna. Według Zigmasa Zinkevičiusa Polacy z trudem rozróżniali litewskie [š] i [s] (Zinkevičius 1981: 30–32). zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku słyszeli polskie [ś], dlatego też zapisywali je bardzo niekonsekwentnie: <s> albo <sz>. czy też wahanie między <ž> i <z>, <č> i <c> w tych samych wyrazach można wiązać z niewyraźną opozycją między [ž] i [z], [č] i [c] w ówczesnym języku wilnian, nie można potwierdzić ani wykluczyć na podstawie wyłącznie danych sP. a zatem na zróżnicowanie czcionek ze znakami diakrytycznymi i bez nich służących do oznaczania spółgłosek szczelinowych i afrykat musiało wpływać nie jedno, lecz kilka uwarunkowań: tradycja stosowania ich w ówczesnych drukach, wymowa, brak czcionek oznaczających wielkie litery ze znakami diakrytycznymi, jakość druku. 1.6. czcionki ze znakami diakrytycznymi nad <a> najwięcej znaków diakrytycznych o różnym kształcie znajdujemy nad <a>: <á>, <ȧ>, <à>, <>, <ǎ>?, <>?, <â>, <ã>, <ā> (zob. ryc. 1–9)9. spośród nich częściej i systematyczniej używany jest tylko <á>, który można wiązać z polskim „podniesionym”<á>. sP ii w tekście litewskim ten drukowany znak dość często oznacza krótkie nieakcentowane [a]. <á> 9 <à>, <â>, <ã>, <ā> opisano szczegółowo wraz z innymi drukowanymi znakami diakrytycznymi o odpowiedniej formie (zob. 1.7; 1.8; 1.13). 8 Mikalojaus daukšos postilėje buvo rašoma: dabókiteś, arteś 1633, netikéſiteś 1636, paáugßtinoś 8710, Baʒni cʒios 8718, Banicʒia 8719, gárſtîcʒios 876, garſtîcios 8738 ir t. t. konstantino sirvydo Punktų sakymų spaudmenys ir rašyba 37straipsniai / articles również użycie <ȧ> w sP nie różni się: káráliſti sP ii 8715, áułayko 8925, reykáłu 1035, Sámáritonas 11914–15, niekádu 12028, átaimo 12614, áułáyko 14923–24, márindámi 15523, iſtáte 15322, ándingie sP i 22313–14, giełȧimis sP ii 15513–14, ȧtłeyde 1675, ȧdunt 17720, eydȧmáś 17829, auſirakinȧ sP i 3323, prieȧſtu 3654–5. Wizualnie tych dwóch znaków drukarskich również nie zawsze można od siebie odróżnić. w sP i są one używane znacznie rzadziej i tutaj najczęściej wybiera się nie <á>, lecz <ȧ>. w sP ii kilkakrotnie występujący <> pod względem użycia nie różni się od <á> i <ȧ>, natomiast odnotowany w tej części jeden raz <ǎ> jest najprawdopodobniej niezbyt czysto wydrukowanym <á>; niejasna jest również funkcja użytego kilka razy w sP ii <> – diakrytyk z powodu niewielkiego nachylenia w prawo przypomina znaki apostrofu i akutu, a w wyrazie głu sP ii 24713 także kropkę, która podczas drukowania mogła zostać nieco rozmazana, a przez to zmienić kształt. 1.7. Czcionki ze znakiem gravis gravis na <à> użyte dwukrotnie w antykwie łacińskiej (Strockis 2004: 294–295): à kayre łabay iłga bus sP i 24020–21. Znak gravis w dwóch innych słowach wydrukowanych szwabachą wygląda nietypowo, jest nieco przesunięty na bok (zob. rys. 3). Oprócz <à> diakrytyki w kształcie gravis mogą być sporadycznie używane także nad <>, <è>, <ì>, <> (zob. rys. 12, 18, 19, 42) i są charakterystyczniejsze dla antykwy łacińskiej: <è> (sP ii) i <> (sP i) występują wyłącznie w antykwie, forma <ì>, niezbyt jasna, pojawia się w tekście złożonym antykwą i szwabachą, natomiast <> (sP i) użyto raz w części tekstu wydrukowanej szwabachą. 1.8. Czcionki ze znakiem daszka Diakrytyki w kształcie daszka w pojedynczych przypadkach są używane w sP i nad <â>, <ê>, <î>, <ô> i <û> (zob. rys. 7, 14, 20, 38, 43): kuriâs (acc. pl.) 17126, 37319, gieriâus (adv. cmp.) 19817, mariâs (acc. pl.) 26918, iiêmus (dat. pl.) 36725; ćîa 2679, marîos (nom. pl.) 2687, takiuôs (acc. pl.) 36711, iuôs (acc. pl.) 19824, tuôs (acc. pl.) 36724, kuriûo (instr. sg.) 36811, punciûoſna (il. pl.) 3738, kuriû (instr. sg.) 3528, Iûoda (nom. sg.) 22923, gieriaûs 19923, 36018, perſkrodûs 1419, perſmegiûs 1421. Najczęściej oznaczają one akcentowane sylaby zaimków w liczbie mnogiej w bierniku, a niekiedy w liczbie pojedynczej w narzędniku. Sylaby te są częściej długie niż krótkie. W innych pojedynczych słowach i w nieakcentowanych długich sylabach pojawienie się tego diakrytyku jest prawdopodobnie przypadkowe albo należy je uznać za błąd korektorski (niejasna funkcja <î>). W części słów czcionka z tym diakrytykiem mogła nie tylko oznaczać akcentowane sylaby, lecz także pomagała homografus bei homoformas (pvz.: geriâus, gieriaûs, kuriâs, mariâs, perſkrodûs, 38 Acta Virginija VasiLiauskienė Linguistica Lithuanica LXIX perſmegiûs). dėmesį taip pat reikėtų atkreipti į šio diakritiko distribuciją – jis nėra tolygiai pasiskirstęs visame tekste, bet dažnai koncentruojamas tam tikrose teksto odróżniać miejsca i strony, na których częściej spotyka się również diakrytyczne znaki o innych kształtach (akuty, cyrkumfleksy, kreski). 1.9. inne pojedyncze czcionki ze znakami diakrytycznymi Pojedyncze czcionki <ó> i <ȯ> mogły oznaczać sylabę akcentowaną albo różnicować formy: wiró (gen. sg.) 21921, ó10 17524, Małdȯs (nom. pl.) 6724, Iȯnuy (por. Iȧnowi) 14017, neſidabȯdami 8430. Ustalenie bardziej określonych funkcji <ó>, <ȯ> i <ô> (zob. 1.8.) w sP, jak na przykład w tekstach Baltramiejusa Vilentasa (Kabašinskaitė 2005: 56–62), jest niemożliwe z powodu zbyt małej liczby przykładów. Akut nad <é> oznacza sylabę akcentowaną, najczęściej długą: kuriuosé (loc. sg.) 17711, kurié (nom. pl.) 1628, praiéwu ( gen. pl.) 17726, gayłétus (cnd. 3) 15819, apé 17611; ale zdarzyło się też kilka przypadków w nieakcentowanej długiej sylabie: Wiéta (nom. sg.) 2037 i éſſibi (acc. sg.) 1713. W sP kilkakrotnie użyto dwóch spółgłoskowych czcionek ze znakiem akutu <ń> i <ẃ> oraz jednej spółgłoskowej czcionki z kropką <ṅ>. W tych szczególnie rzadkich przypadkach czcionki <ń> i <ṅ> najczęściej oznaczają miękkie [n], jak w języku polskim. Funkcja diakrytyku znajdującego się w końcówkach ilatywu słów ſkrinioń sP i 36930 i kłoniń sP ii 24818 jest niejasna: <ń> mogło zostać pomylone ze znakiem diakrytycznym w kształcie kreski nad samogłoską albo to <ń> mogło zostać dodane później przy odtwarzaniu wcześniejszego skrócenia (por. pekłō sP i 27912, wietō sP ii 24721). dwukrotnie sP i najprawdopodobniej przypadkowo użyty znak <ẃ> w wyrazach ẃunduo 2645 oraz ẃiſi 28611. Jego funkcja jest niejasna. 1.10. Czcionki ze znakami diakrytycznymi i akcent jako już wspomniano we wstępie, specjalne czcionki ze znakami diakrytycznymi, którymi oznaczano by wyłącznie akcent, w sP nie były używane. W podrozdziałach 1.6, 1.7, 1.8, 1.9 przedstawione przypuszczalne rzadkie przypadki oznaczania akcentu są splecione z innymi funkcjami pełnionymi przez te czcionki i nie są konsekwentne ani jednokierunkowe, jeśli weźmiemy razem wszystkie dostępne przykłady użycia jakiegokolwiek poszczególnego diakrytyku. ponieważ rzadko lub szczególnie rzadko używane znaki diakrytyczne są skoncentrowane w określonych miejscach tekstu, bardzo możliwe, że w tym przypadku 10 diakrytyków występuje również przy odpowiednich wyrazach w polskiej części tekstu, por. : męȧ 21921 i á. konstantino sirvydo Punktų sakymų spaudmenys ir rašyba 45artykuły / articles 2. PISOWNIA ZDAŃ PUNKTOWYCH 2.1. Na pisownię sP największy wpływ wywarł najważniejszy język nauki tego okresu – łacina, a dopiero potem język polski. wpływ ten miał być dwuetapowy: pierwszy – (1) per minėtų kalbų vartojimą mokslo ir komunikacijos tikslais jų rašybos principai buvo natūraliai perimami ir pritaikomi lietuvių kalbai; (2) per spaudmenis – systematyzowanie, uogólnianie, łączenie lub rozdzielanie funkcji znaków pisma nines spaustuvių galimybes. Pirmasis etapas labiau sietinas su pačiu rašymo procewedług techsu, drugi – adaptacja rękopisu do druku. Następnie można mówić także o odwrotnym wpływie tekstu drukowanego na system ortograficzny (subačius 2001: 129–152). 43 PaV. sP i 373-8 44 PaV. sP i 368-26 45 PaV. sP ii 108-25 46 PaV. sP ii 138-23 47 PaV. sP i 264-5 48 PaV. sP i 318-9 49 PaV. sP ii 78-19 50 PaV. sP ii 153-17 51 PaV. sP i 380-17 52 PaV. sP i 321-21 53 PaV. sP i 326-12 54 PaV. sP ii 199-6 55 PaV. sP i 298-17 56 PaV. sP ii 15-3 57 PaV. sP i 355-5 58 PaV. sP ii 56-5 59 PaV. sP ii 104-8 60 PaV. sP ii 202-4 61 PaV. sP i 194-13 62 PaV. sP ii 39-4 63 PaV. sP ii 27-13 46 Virginija VasiLiauskienė acta Linguistica Lithuanica LXIX 2.2. ilgųjų ir trumpųjų balsių žymėjimas sP, podobnie jak w innych ówczesnych pismach katolickich, najczęściej nie rozróżniano graficznie samogłosek długich i krótkich. Podwajanie samogłosek w celu oznaczenia samogłosek długich nie obejmuje całego dzieła. Występuje ono najczęściej epizodycznie w środkowej części tekstu II części sP i jest uważane za ingerencję anonimowego redaktora: tiiko 14214, prekii 2622, iir 1709, Karaluus (nom. pl.) 20214, kuu 7810, geruu darbuu (gen. pl.) 17513 (Zinkevičius 1971: 153–167; 1972: 79–100; 1977: 237–244; 1988: 257–259). Niezbyt często i niekonsekwentnie samogłoskę długą może oznaczać <y>: piktyby (acc. sg.) sP i 14715, świeſyby (acc. sg.) sP i 13811, alty (acc. sg.) sP i 1829, didy (acc. sg.) sP ii 133; zdarzają się również przypadki pomylenia: dydі (acc. sg.) sP ii 20612. W wyrazie yßkłauſiſiu sP i 1989–10 <y> najprawdopodobniej oznacza nie [i], lecz [ji] (wraz z dodatkowym [j]). Najczęściej i najbardziej konsekwentnie <y> stosuje się: 1. w dyftongach <ay>, <ey>, <uy>: łaymingay sP i 28010, weydu sP i 3521, żmoguy I 5829; pageydimay sP ii 1888; przypadki z <i> są pojedyncze: kaip sP i 2056; ſunkiei sP i 23413 (w perykopach!). Te ostatnie zjawiska w płaszczyźnie grafiki sirvydowskiej można by uznać za błędy korektorskie. Porównanie perykop sP z odpowiadającymi im tekstami je wskazywałoby tutaj na najbardziej se je vietose, je paprastai rašoma <ai>, <ei>, <ui>. 2. (a) [j] pozicijoje redukuotose lokatyvo galūnėse (sistemingiau sP i): śirdiy prawdopodobny ślad ręki Jaknavičiusa. gdy oznaczenie tych dyftongów nie pokrywa się w perykopach sP i odpowiednioP i 13823, naktiy sP ii 6632; vgniy sP i 1609; odiy sP i 35414; mogiſ tey sP i 13811; pakȧiuy sP i 37010; w sP ii w niektórych miejscach w pozycji [j] pojawia się już <i>, a <y> oznacza samogłoskę długą: śirdyi 2918, 6331, odyi 615; (b) w pozycji [ji] w formach zaimkowych sP ii: Seniey 13413, tikroy tieſa 14119, wireſniey 5420, świetißkiey Vkinikáy 5421. <y> jest używane mniej konsekwentnie: 1. Po zdepalatalizowanych spółgłoskach (zwłaszcza sP ii): prywało sP i 512, ſtypray sP i 723; nułynkias sP i 10524, ſtypraſnis sP ii 14612, Sʒytays sP ii 188, ßyłkuoſe sP ii 17930, ynoio sP ii 1047, niepryimtinas sP ii 1375, ßyrdies sP ii 16912, yba sP ii 18417. 2. W końcówce miejscownika liczby pojedynczej: paguldimy sP i 833; puody sP sP i 135; daykty sP ii 9813; <i> šioje pozicijoje pasitaiko, bet nedažnai: paii 1075; raßty guldimi sP i 33220, daykti sP ii 1124, raßti sP i 4716. W sP i zwykle znajdujemy <y>, natomiast w sP ii częściej <i> (por. kuny 11x sP i i 2x sP ii; kuni 9x sP ii). 3. W zapożyczeniach: ywatas sP ii 5918, tyranay sP i 1326, yday sP i 13826, Synagoga sP i 3333, hereʒya sP i 25414. Może być używane w tych sP ii <y> funkcijos palyginti su sP i yra pasiaurėjusios. daugeliu atvejų <i> samych pozycjach co <y>. konstantino sirvydo Punktų sakymų spaudmenys ir rašyba 47artykuły / articles <u> buvo vartojamas tiek trumpajam [u], tiek ilgajam [ū] žymėti20. sudviguzapis <uu> oznaczający długą głoskę występuje tylko sporadycznie w sP ii i ma taką samą naturę jak <ii>: Karaluus (nom. pl.) sP ii 20214; geruu darbuu (gen. pl.) sP ii 17513. Zapis <ū> z kreską w sP oznacza opuszczone tautosylabiczne [m] i [n] (zob. 1.13.). 2.3.1. [e] oznaczane po spółgłosce miękkiej Oznaczanie [e] po spółgłosce miękkiej jest bardzo zróżnicowane: w sP i częściej pisano <e> albo <ie> (dodatkowo zaznaczając miękkość spółgłoski), natomiast w sP ii także <ia> (w niektórych miejscach tekstu sP ii konsekwentnie) (specht 1929: 17)21. to wskazywałoby, że w dialekcie redaktorów części II sP występowało szersze [e] niż w dialekcie Sirvydasa oraz intensywniejsze zmiękczanie spółgłosek (Zinkevičius 1996: 100–101). Uwzględniając obie części sP łącznie, znajdujemy następujące warianty: de / dia-: degina sP i 30220, diagina sP ii 7620, diagintu sP ii 1602, deśine sP i 2418, sP ii 2442, diaßne sP ii 18630, deßne sP ii 22925–26, deſtis sP i 37023, sP ii 7016, diaſtis sP ii 1704; ge- / gie- / gia-: geria sP i 4616, gieria sP ii 5015, giaria sP ii 9214, gema sP i 10422–23, sP ii 5117, gema sP i 2223, sP ii 12325, giema sP i 10629, sP ii 9720, geray sP ii 18429, giera (adj. nt.) sP i 28417, gieras sP i 20119–20, giara sP i 17226, sP ii 18631 giaras sP ii 55; kie- / kia-: kielo sP i 1611, sP ii 24032, kialo sP ii 879, kieltis sP i 1782, sP ii 22816, kialtis sP ii 15811, kiełtuwu sP i 2693, sP ii 1576, kiałtuwu sP ii 9513–14, ßakiełe sP i 31112, ßákialu sP ii 17120 (słów rozpoczynających się od kebrak); me- / mie- / mia-: metas sP i 3315, sP ii 14028, miatas sP ii 16923, mediu (instr. sg.) sP i 31020, sP ii 65 (acc. sg.), miadiu (gen. sg.) sP ii 17030–31, ſtameni sP i 1034, ſtamienio sP i 769, akmenimis sP i 18623, sP ii 4516, akmienimis sP i 3779; ne- / nie- / nia-: nuniaßa sP ii 18811–12, nendres sP ii 998, niendri sP ii 1667, niandri sP ii 16611, neprietelaus sP i 252, sP ii 1230, niepretelaus sP ii 7420–21; pe- / pie- / pia- / pea-: pećiu sP ii 20420, pećio sP i 1947, piećiu sP ii 21816, piaćio sP ii 2052, pekłos sP i 27511, sP ii 528, pieklißkay sP ii 4220–21, piaklißkas 20 Zgodnie z tradycją łacińską na początku wyrazu [u] zazwyczaj oznacza się czcionką <v>. <u> na początku wyrazów użyto tylko 8 razy i należy je uznać za błąd korektorski: ugimimo sP ii 12416; uołos sP i 2701; uołas sP i 5021; uoga sP i 32120; uoday sP i 26018; 31612; unt sP ii 2008; 20414. ninkas richardas garbė w wydaniu sP i z 1884 r. Według niego <ie> najczęściej zapisuje się po spółgłoskach <g>, <k>, <š>, <ž>, natomiast po innych spółgłoskach występuje rzadko (garbe 1884, 13). 21 didžiausia <ia> koncentracija straipsnio autorės užfiksuota sP ii 166–183. Į tai yra atkreipęs dėmesį ir franzas spechtas (1929: 17). tačiau pirmasis šį įvairavimą pastebėjo ir aprašė kitas vokiečių kalbi- 48 Virginija VasiLiauskienė acta Linguistica Lithuanica LXIX sP ii 20624–25, piakłos sP ii 7532, Petras sP i 498, sP ii 20715, Piatras sP ii 1728, Peatras sP ii 18611, 2071; re- / rie- / ria-: retos sP i 757–8, Riatas sP ii 18228, regiedami sP i 196, sP ii 3410, riegiedamas sP ii 4819, riag sP ii 17715; se- / sia-: ſenu (acc. sg.) sP i 5613, sP ii 1233–4, ſianu sP 17126; ste- / stia-: ſtebiſi sP i 32928, ii 715, ſtiabiſi sP ii 17619; šie- / šia-: śieśielis sP i 12527, pliśieli sP ii 276, kauśielis sP i 31414, śieśi sP i 21410, śiaßtu sP i 31710 (perykopy) (słów rozpoczynających się od <śe> brak); we- / -wie- / wia-: welinas sP i 2933, sP ii 4612, wialinas sP ii 7717–18, wede sP ii 956, wiade sP ii 17731, giwena sP i 30813, giwiena sP i 30822–23, giwianimo sP ii 16921; že- / žie- / žia-: emes sP ii 1384, iames sP i 127, sP ii 15132, iemes sP ii 24614, emibe sP ii 21625–26, iemay sP ii 482, iamious sP ii 18325, nuemintus sP ii 4714, nuiamintays sP ii 4717–18, Nuiemindawau sP ii 673. W sP i [e] oznacza się bardziej jednolicie, najczęściej jako <e> albo <ie>; <ia> koncentruje się najbardziej w jednym określonym miejscu tekstu sP ii, pozostały tekst pod względem oznaczania [e] zasadniczo nie różni się od sP i. Najintensywniej w pozycji przed [e] musiało być zmiękczane [k] – po <k> zawsze zapisywany jest znak miękkości (Palionis 1995: 30). Znak miękkości zapisuje się również po [š], oznaczanym czcionką <ś>; <ß> występujące w dwóch wyrazach najprawdopodobniej miało oznaczać welaryzowane [š] albo wkradł się tu błąd korektorski: ßeymina sP ii 1816 i ßeymina sP i 3175 (perykopy), por. śieyminrašoma 5 razy, najczęściej sP i. 2.3.2. Oznaczanie [ai] po spółgłosce miękkiej Dwugłoska [ai] po spółgłosce miękkiej jest oznaczana na czworaki sposób: <ey>, <iey>, <iei>, <iay>: pageydimu sP ii 14031, pagieydimus sP i 26610, sP ii 25910, pagiaydimuoſe sP ii 17821–22, gieyde sP i 1273, sP ii 278, geyde sP ii 18023, weydo sP i 9010, sP II 1484, wiaydo sP ii 21919, wieykiey sP i 26810, weykiey sP i 5229–30, sP ii 1062–3, meyłes sP i 8920, sP ii 1072, miayłes sP ii 1841, ſunkiey sP i 19827, sP ii 8825, ſunkiei sP i 23413 (perykopy), ßeymina sP ii 1816, śieyminu sP i 25411–12. najczęstszy wariant – <iey>; <iay> jest charakterystyczne dla pewnych miejsc tekstu sP ii. 2.4.1. Oznaczanie spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych na ich styku Nie przestrzega się konsekwentniej żadnej jednej zasady: pabaygtu (4x) sP ii 6226–27, asimiliacijos atvejais priebalsiai dažniau rašomi morfologiniu principu, bet pabaik; występują również przypadki z <s>: ſkuſdamaſis sP ii 5515, ißmesdamas sP ii 7210, tu sP ii 18213–14, ȧudingie sP ii 1822–23, ȧudingt sP i 25526, ȧudingta sP i konstantino sirvydo Punktų sakymų spaudmenys ir rašyba 49straipsniai / articles 31017–18, v{}udenktu sP ii 1827, áudinktu sP ii 4010, ȧudinkta sP ii 20932–33, apſidenktumite sP ii 17521, ȧudegtas sP i 1449–10, prabyngtay sP i 532, prabinktay sP i 27321, vudegtas sP ii 765–6, ȧudektu sP ii 24013–14, ȧudirbtu sP i 32325, dirbt sP i 3301 (4x), dirps sP ii 3526, Dirpkite sP ii 17732, iwerßtu sP i 8513, iwerto sP i 1317. Druga osoba liczby pojedynczej trybu rozkazującego jest w sP ii zapisana dwukrotnie: nunuoging 16929; saugog 1418 (-k + g(i) = g: nunuogink gi?). pisownia imiesłowów współczesnych bardzo często opiera się na zasadzie fonetycznej: nułeyʒdamas sP i 33318, pameʒdami 2585, ibriʒdami 1872, drauʒdami 2584, iʒdamas 21319; ſułeyʒ damas sP ii 128, ayʒdamas 583, mełʒdami 10313, rauʒdami 1761, ſkuʒdamaſis 1425, mełʒ damies 20210–11. Na styku rdzenia i przyrostka sporadycznie mogą zostać zestawione obok siebie dwie spółgłoski należące do różnych morfemów, bez ich zespolenia: apſidingkite sP ii 1325, Diaugkites sP i 3262, biegkt sP ii 17217 (por. perbekt sP ii 21719), nułauṡiu sP i 31028. Na tle kompetencji językowych Sirvydasa najprawdopodobniej dążono w ten sposób do ujawnienia procesu tworzenia form czasownikowych, zakrytego przez asymilację (por. z iſi ios sP i 76, vſet sP i 2855). mógł to być jeden z proponowanych sposobów ortografii – zachowywanie całych, niezmienionych morfemów na ich styku. nie wiadomo, czy poniższe pojedyncze przypadki należy przypisać błędom korektorskim, czy też wysiłkom normalizacji ortografii (hipernormalizmom): vngßtu sP ii 10412, lisdus sP i 3051, maſgot sP ii 1735 (por. na tej samej stronie mazgoſi 17310). ogólnie rzecz biorąc, spółgłoski są częściej zapisywane fonetycznie w sP ii. 2.4.2. Oznaczanie [š] i [s] przed [č] zarówno w pozycji [š], jak i [s] przed [č], nie zawsze uwzględniało ich pochodzenie (por. tuščias i skaistus), a ich oznaczanie było bardzo zróżnicowane. ponadto w powstałej zbitce spółgłoskowej w różny sposób oznaczano również afrykatę [č]. oczywiste jest, że oddawanie tych spółgłosek za pomocą znaków pisma musiało sprawiać ówczesnym autorom i wydawcom książek problemy, powodujące dość znaczną wariantywność. w sP występują następujące warianty: [š] pozicijoje prieš [č]: <ſc>, <ſć>, <ſċ>, <sć>, <śc>, <ść>, <śċ>, <ſcʒ> <ſcʒć>, <ßć>: karſciomis sP i 23213, tuſcias sP ii 4012–13, karſciaus sP ii 5016, kumſciomis sP ii 19923, Krikſcionis sP ii 20210, tewikſcion sP ii 18728, karſćiuoſe sP i 24417, krikſćionie sP i 16210, tewikſćiu sP i 21728, tuſćiu sP ii 1564, krikſċioniu sP i 32011–12, waykſċioia sP i 3514, paukſċiey sP i 30812, pauksćiey sP i 3114, karsćiaus ćionis sP i 23918, sP ii 17930, tuśċio sP i sP i 6522, tusćias sP i 4422, kriksćionimus sP i 36021, tewiksćion sP i 3437–8, paukścio sP i 10718, krikścionis sP i 11216, paukśćiey sP i 1892, tuśćiey sP ii 627, krikś- 50 acta Virginija VasiLiauskienė Linguistica Lithuanica LXIX 24419, tuſcʒus sP ii 20213, namikſcʒćiey sP ii 1869, krikßćionie sP ii 2322–3, karßćio sP i 32917; [s] w pozycji przed [č]: <ſc>, <ſć>, <sć>, <ść>, <ṡć>: rupeſciu sP i 1342, ruſcioy sP i 10527, ſkayſciauſi sP ii 271, karaliſciu sP i 13417 (por. dP: rûpſciu 1634, igſcio 1320), rupeſćiu sP i 2484–5, ſkayſćiauſia sP i 2112, karalisćiu sP i 13214, rusćiauſia sP i 27229, rupeśćiu sP i 14427, sP ii 6210, iwerśćiey sP ii 143, wagiśćiu sP i 14711, karaliśćiu sP ii 15415–16, ſkaiśćiaus sP ii 3822, karaliṡćiu sP ii 1416–17. Najbardziej prawdopodobne przyczyny takiej pisowni wskazano już wcześniej – niekonsekwentne używanie tych samych czcionek z diakrytykami i bez diakrytyków (zob. 1.5.4.) oraz brak bardziej określonych norm pisowni. Przy oznaczaniu wspomnianych spółgłosek nie przestrzegano konsekwentnie ani zasady morfologicznej, ani fonetycznej. Nie należałoby w tym przypadku odrzucać także innych przyczyn: takie oznaczenie mogło odzwierciedlać właściwości wymowy wilnian – gwarowe lub powstałe wskutek interferencji językowej i obejmujące spółgłoski szczelinowe oraz afrykaty. 2.4.3. Oznaczanie [š], [ž] przedrostków iž-, iš-, užna granicach z innymi morfemami Pisownia przedrostków iž-, iš-, užna granicach z innymi morfemami (zwłaszcza z partykułą zwrotną si) jest zróżnicowana: i{}ſiwertu sP ii 4825, i{}taria sP ii 513, ipa{}i ni mo sP ii 1724, iłeyʒdawo sP ii 2822–23, itrinta sP ii 16323, ißtrint sP ii 23128, Iſim{á}no sP ii 837, ißsimano sP i 33223, iſimano sP i 22823, i{}naykinta sP ii 1544, ißnaykie sP i 18521–22, ißſimano sP i 30518, ißſikałbet sP ii 5315, ißłuoia sP ii 729; iſipiłde sP ii 22012–13, iagtas sP i 1742, iſſipildis sP i 118, iſiios sP i 76, iſi{}iotu sP ii 6925–26, i{}metimo sP ii 6119–20, iſzmeſt sP ii 563, ißmes sP ii 573, vſet sP i 2855, vſikielunćio sP i 31030, vtekiet sP i 3477, v{}ingt sP ii 23432, vſimiatis sP ii 17712, vſsimeſtu sP ii 1768, Vſzweſdamas sP ii 376, vßerſi sP i 3492. z powodu zróżnicowania pisowni nie zawsze jest jasne, który czasownik jest użyty: įstatyti czy išstatyti: Vnt gieſimo tos liepſnos iſtate Diewas moteriſty sP i 2323–5. Bo ten jest Ba nićiu / jak królestwo jakiegoś sP ii 15117–18. W sP widoczne są starania, aby omawiane przedrostki w różnych pozycjach oznaczać jednakowo, lecz mimo to nie uniknięto wariantywności, dlatego ich pisowni nie moglibyśmy nazwać do końca konsekwentną (Palionis 1995: 30). Przykłady pokazują, że najtrudniej było wyodrębnić te przedrostki i zapisywać je w ich zrostach z partykułą zwrotną si. jednak i wówczas najczęściej wybieranym wariantem był užsi-. W sP występują dwie formy przedrostka iš: i-, iʒ-, i-, i, iz,- iź-, iż- (z <ž>) albo isz-, iß- (z <š>). Wybór jednej z nich zależy od początku rdzenia konstantino sirvydo Punktų sakymų spaudmenys ir rašyba 51straipsniai / articles garsinės raiškos: isz-, ißnerašoma prieš skardžiuosius priebalsius, o i- galima apwystępować niemal we wszystkich pozycjach (nie znaleziono przed ey, e: ISʒeio sP 35029, ißeyt sP i 3915, sP ii 1215, ißeymay sP i 35111, ißeykite sP ii 1688, Ißeiau sP ii 24221), dlatego pisownia niektórych wyrazów zaczynających się spółgłoską bezdźwięczną lub półsamogłoską jest wariantywna: i kak tu sP i 35215, ißkako sP ii 24322, ikaſa sP i 20824, sP ii 20926, ißkaſa sP i 20820, imanimu sP i 25124, ißmanimu sP i 9419, imintis sP ii 2153–4, ißmintis sP i 6322, sP ii 15619, ireyßkia sP i 12812, ißreyßkia sP i 8218, sP ii 1212, iſakit sP i 1598, ißſakit sP i 16128, iſkayto sP i 12614, sP ii 14913 ißſkayto sP i 33327, sP ii 12216, iwidis sP i 12927, sP ii 1824, ißwidis sP i 20928 . ißgerokai znacznie częściej niż i-... występuje przed półsamogłoskami. Pozycja przyimka iš w danym przypadku nie jest istotna – w sP systematycznie zapisuje się go za pomocą <ž>: i, iʒ, i, i, iz, iź, iż. Trzy przypadki z iß (sP i 952, 31025, sP ii 17224 (perykopy)) należy uznać za przypadkowe. 2.4.4. Oznaczenie [n] przed [b], [p] jest dość konsekwentnie używane w pozycji przedrostka imforma przed [b] i [p]: imbers sP ii 1079, impuoła sP i 10820 (łącznie 23 razy w formach czasowników įpulti i įpuldinėti), tylko raz zapisano inpuołys sP ii 755. oraz w zapożyczeniach do oznaczania zbitki spółgłoskowej [ks]: affektays sP i 2.5. svetimos kilmės priebalsiai, digrafai, geminatos <f> ir <h> vartojami tarptautiniuose žodžiuose, o <x> lietuviškuose žodžiuose 29415, Ioʒafu sP i 18123, heretikay sP i 20411, hiſtoriu sP i 20513, hereſiiu sP i 25112, holoſe sP i 2552, diauxmu sP i 20112, linxmibes sP ii 972, paduxi sP ii 999, uxnoy sP ii 2433, uxuſo sP ii 16315, auxu sP ii 3624, axtinays sP ii 632. <ch> jest używane w nielitewskich nazwach własnych – imionach i nazwach ludów: Chriſtus sP i 36726; sP ii 2426, Chaldaycʒyku sP ii 1687–8, Chaneneus sP ii 714, Cherubinay sP ii 19716–17, Chriſtoſtomas sP ii 4710–11. <c>, <c> zapisuje się zamiast <k> w zapożyczeniach z języka łacińskiego lub w wyrazach, które weszły za pośrednictwem łaciny: cedrus sP i 1415, Casus sP i 30621, cometa sP ii 14021, Cyrillus sP ii 937. W latynizmach używa się również <q>: queſtiiu sP ii 3068. W wyrazach międzynarodowych opartych na językach łacińskim i greckim zapisuje się <th>, <th> oraz <rh>: theologay sP i 23826, katholiku sP i 2266, Thomas może być używane <y> lub spółgłoski mogą być podwajane: tyrannu sP ii sP i 997, Theophilaktus sP ii 17831, myrrhu sP i 22525. dėl tos pačios priežasties 14627 (por. łac. tyrannus), affektays sP i 29415 (por. łac. affectus). Geminate <ſs> i <ſſ> w formach czasu teraźniejszego czasownika būti najprawdopodobniej również powstały pod 52 acta Virginija VasiLiauskienė Linguistica Lithuanica LXIX wpływem łacińskiego czasownika esse: eſsi (27 przypadków), eſſi (15 przypadków), eſſuntiemus sP i 27817, eſsigu sP i 8214. svetimos kilmės žodžiuose yra ir kitų geeſsiby sP i 17211, minatų (zob. wcześniejsze przykłady w niniejszej części)22. 2.6. Žodžių rašymas kartu ir atskirai wobec braku gramatyk i skodyfikowanych w nich norm pisownię wyrazów łącznie i rozdzielnie determinowało kilka czynników wewnętrznych i zewnętrznych: (1) prozodia; (2) przykład innych języków; (3) techniczne właściwości druku i forma strony, kompetencje językowe drukarzy i wydawców. Pisownia sP w niemałej mierze wynika z naturalnego wyczucia intonacji własnego języka i jej zmian oraz niuansów znaczeniowych, dlatego wobec braku określonych reguł połączenia wyrazowe dość często zapisywane są jako jeden wyraz, a jednosylabowe, pozbawione samodzielnego akcentu wyrazy (enklityki i proklityki) są naturalnie przyłączane do dłuższych wyrazów mających samodzielność intonacyjną i znaczeniową. pauzy intonacyjne, szyk wyrazów, akcent kontrastowy wybierane są bardziej świadomie i silniej wiążą się z retoryką kazań. Jako jeden wyraz mogą być zapisywane przysłówki lub zestawienia uprzysłówkowane, utworzone z przyimka i przypadku zależnego (1); zrostek zaimka i przypadka zależnego (2); zrostek przyimka be i zaimka (3); zrostki zaimków, zaimków i partykuł (4): (1) W sP i be jest pisane łącznie (z wyjątkiem jednego przypadku) w zrostkach o znaczeniu ilościowym: begało (14x), be gało (1x) sP i 20414, bemieros sP i 1711–2, beſkayćiaus sP i 31326; w sP ii, przeciwnie, be gało (8x) jest pisane w dwóch słowach (większość takich przypadków koncentruje się na s. 211–218 sP ii). w zrostkach o znaczeniu jakościowym i miejscowym: itoło sP ii 18718; ikur sP II 18420. (2) sP i: tuometu (15x), tuo metu (9x); sP ii tuometu (2x), tuo metu (17x). (3) Nie z pomysłu / ani ze złej woli / a przecież nie popełnił żadnego grzechu sP i 28321. (4) kunorint sP ii 15132, kokinoris sP i 8829, kokiaſ=norint sP ii 19830, iogipaties (t. y. jego samego) sP ii 2068, kurys giwienas (t. y. któryż sam jeden) sP ii 8631. Przyimek be od złożonej partykuły nebe drugiego członu be lepiej oddziela się w sP i: Nie bez pozwolenia albo oświecenia sama odeszła sP i 9714. Bo bez przyczyny nie powiedział Ewángeliſta / wyrzucił diabła sP ii 616. 22 rzadki, niesystematyczny przypadek pisowni należałoby uznać za dariſsime sP i 1409. Słowo to użyte jest w cytacie z Wulgaty (Łk 3,14). zatem na niektóre niejasne i zagmatwane kwestie pisowni sP będzie można odpowiedzieć dokładniej dopiero wtedy, gdy cytaty (mogą one stanowić 20–25 proc. całego tekstu sP) zostaną oddzielone od autorsnio teksto ir abu teksto lygmenys ištirti atskirai. konstantino sirvydo Punktų sakymų spaudmenys ir rašyba 53straipsniai / articles W formach liczby podwójnej zaimków liczebnik du nie jest zlewany w jedno słowo wraz z przyłączonym sP ii 2407. Teyp śi tuo du mokitiniu įvardžiais: Tuo du mokitiniu kałbedami ape kinteimu iganitoio ſáwo nupełne ſau / idant iump Wießpats kłauſidami Wießpaties iguldiunćio ráßtu apświeſti buwo tikiey sP ii 24026. Przypuszcza się, że pisownia rozdzielna z czasownikami powstała pod wpływem języka polskiego (Palionis 1995: 31). lecz nie ze wszystkimi czasownikami, tym bardziej nie ze wszystkimi formami czasowników (zwłaszcza imiesłowami biernymi) pisownia rozdzielna występuje równie często. ponadto przypadków wariantywności nie jest tu wcale tak mało, na przykład, sP i: negal (52x), ne gal (19x), negali (4x); sP ii: negal (7x), ne gal (32x), negali (1x), ne gali (3x); sP i: neino (15x), ne ino (6x); sP ii: neino (3x), ne ino (1x); ne kinćia sP ii 2162, ne kinćia sP i 1177; nebiokites sP i 8728, ne biodamies sP i 647. Nie pisze się łącznie z czasownikami zwrotnymi: neſirado sP i 496, neſiłeyde sP ii 24215. Jeden raz ne napisano oddzielnie, najprawdopodobniej przez pomyłkę: ne ſiſaugo sP i 37214. Z imiesłowami biernymi, na wzór przymiotników, ne częściej pisze się łącznie niż z osobowymi formami czasowników: neiagtas, neiȧgtas (sP i 2x; sP ii 1x); ne i(n)agtas (sP ii 2x); neißſakitas, neiſakitas (sP i 12x; sP ii 2x); ne ißſakitas, ne iſakitas (sP i 7x; sP ii 7x); sP i: neſutwertas (4x), ne ſutwertas (2x). Nie oddzielnie od czasowników częściej pisane jest sP ii. Z jednymi czasownikami „ne” pisane jest częściej łącznie, od innych – oddzielnie, bez wyraźniejszego uzasadnienia. W sP ii przyimki i przedrostki mogą być wzajemnie mylone: przyimki zapisywane są łącznie z następującymi po nich wyrazami (1), a przedrostki oddzielnie od pozostałej części wyrazu (2): (1) ápekuri 23117, aunieku 2089, imieſto 2202, idungaus 8023, ikiełmo 6512, iżdebeſies 2112, iżnauio 17318, ipaminetu 22119, inumiruśiu 22617, iparodimo 4011 (2x), iwirßaus 3631, pernuopełnus 3016, połungu 10212; (2) au ſmáugie ir ſu draſkie 25626, ſu płeſi 20027, i łeydia 16622, ſu eyga 1626, áu łaykis 1204, be żadis 7315, iʒ kiſt 4810. Przypadki łącznego zapisu przyimków występują także w sP i (ikuriu 15329, pawundenimis 26928), lecz ich koncentracja w sP ii jest znacznie większa; ponadto tutaj odnotowuje się także zjawisko odwrotne – gdy przedrostki zapisywane są oddzielnie. Za jedną z przyczyn mylenia przedrostków i przyimków, jak się wydaje, należałoby uznać niedostateczną znajomość języka litewskiego przez drukarzy i redaktorów oraz ich ogólną kompetencję językową. Nie należy również zapominać o tym, że sP ii zostało przygotowane do druku nie przez samego autora. kitos priežastys – techninės: (1) zmiana miejsca podziału wyrazu przy składaniu tekstu do druku z rękopisuw čio (keičiasi kėlimo ženklo vieta dėl nesutampančių eilučių): 54 Virginija VasiLiauskienė acta Linguistica Lithuanica LXIX ſu=manim sP ii 22923, i=giditoiu sP ii 22319, I=eyk sP ii 2588, I=eyt sP ii 8520, ſu wieninta sP ii 1137 i t. t. (zob. także wcześniej wymienione). (2) nierównej wielkości odstępy między poszczególnymi wyrazami w tym samym wierszu; nie we wszystkich przypadkach można ustalić, czy między wyrazami występuje odstęp, czy go nie ma; czasami w wąskim wierszu brakuje miejsca na znak przeniesienia. w wielu przypadkach wyrazy zachowują swoje stałe struktury w całym tekście sP i nie są zlewane z otaczającymi je innymi wyrazami. oddawanie zlepków jednym wyrazem często jest umotywowane leksykalizacją (begało, itoło, tuometu i in.). jak już wspomniano, niektóre zasady łącznego i rozdzielnego zapisu wyrazów zostały przejęte z języka polskiego, lecz w tym przypadku bardzo ważne byłoby sprawdzenie również możliwego wpływu języka łacińskiego, ponieważ w odniesieniu do niektórych innych dziedzin ortografii i stosowania czcionek wpływ ten jest niewątpliwy. dokładniej odpowiedzieć na to pytanie będzie można dopiero po wyodrębnieniu z tekstu sP cytatów biblijnych i innych, tłumaczonych z języka łacińskiego, oraz po odrębnym zbadaniu ich cech ortograficznych. 2.7. pisownia wielkich liter najczęściej opierała się na łacińskiej i polskiej tradycji pisowni wielkich liter. wielką literą rozpoczyna się nazwy własne i tytuły, licznie używane są imiona biblijne. ponadto, na wzór języka łacińskiego i polskiego, wielkimi literami pisane są nazwy narodów, różne kierunki i nurty religijne: Murinas sP i 29420, Tatariey, Turkay sP i 3468, Ʒiday sP i 4812, Ʒyday sP ii 9322, Amonitu sP i 3529, Aſsirionis sP i 17015–16, Aegipcianus sP i 26020, Aegypćionu sP ii 2084–5, Chaldaycʒyku sP ii 1687–8, Philiſtinu sP i 22619, Korinthianump sP i 475–6, Medamus sP ii 15022–23, Madionitu sP ii 915, Niniwitay sP ii 5718–19, Phariʒeußay, Lewitas sP i 8123, Arionay, Eutichionay, Monothelitay sP i 20514–15, Neſtorianay, Lutheranu sP 2901–2, Luteru ir Kalwinu sP i 25121. stylistyczne użycie wielkich liter nie zawsze jest konsekwentne. najbardziej konsekwentnie wielką literą pisane jest słowo Dievas (tylko 4-krotne użycie małej litery należy uznać za błąd korektorski). Małą literą słowo to jest pisane motywowanie, gdy mowa o bóstwach pogańskich: Teyp ir Ʒiday telu i aukſo ſaw nuleii diewu ii dare sP i 7229. obu częściach bardziej zróżnicowany jest zapis wyrazu bažnyčia: sP i: Banićia 63x, banićia 57x; sP ii: Banićia 28x, banićia 5x. Słowa ze względów stylistycznych lub przypadkowo częściej pisane są wielką literą w sP ii. na przykład w sP i rzeczowniki kunigas i kunigaikštis pisane są małymi literami, były rzadko używane, konstantino sirvydo Punktų sakymų spaudmenys ir rašyba 61straipsniai / articles ale mimo to ich użycie było konsekwentne. Tylko 9 znaków diakrytycznych pojawia się jako bardzo often: <ć>, <ł>, <ś>, <>, <>, <á>, <ȧ>, <ċ>, <>. the variety of diacritics is more sigznaczące w sP i, lecz znajdujemy je znacznie częściej w sP ii (głównie z powodu szczególnie częstego <á>). <è>, <>, <ź>, <ż>, <> są używane wyłącznie w tekstach złożonych antykwą łacińską. Kształty znaków diakrytycznych nad literami <>, <>, <>, <> lub <ǯ> znacznie się różnią w całym tekście. Najwięcej niespójności i niejasności stwierdzono w oznaczaniu spółgłosek szczelinowych i afrykat. Litery ze znakami diakrytycznymi i bez nich występowały naprzemiennie bez widocznego powodu. Na podstawie samych danych z sP trudno stwierdzić, czy niespójności były spowodowane technicznymi osobliwościami druku, czy też odzwierciedlały głębsze procesy językowe, takie jak interferencja lub pewne ślady różnych dialektów. <á> występowało najczęściej w sylabie nieakcentowanej. <â>, <ê>, <î>, <ô> i <û> mogły oznaczać sylaby akcentowane lub służyć do różnicowania form wyrazów. jednakże te znaki diakrytyczne występują zbyt rzadko, aby można było wyciągnąć pewne wnioski na temat ich rzeczywistych funkcji. <> i <> nie oznaczały dźwięków nosowych i były przypadkowe w tej części tekstu sP wydrukowanej po litewsku. w niektórych przypadkach <> jest używane jako <ē>. <ł> konsekwentnie oznacza spółgłoskę twardą lub zdepalatalizowaną [l]. Samogłoski ze znakami diakrytycznymi w postaci kreski i tyldy służyły do oznaczania pominiętych <m>, <n>, podobnie jak w łacinie. Sposób oznaczania skróconych końcówek również przejęto z łaciny. W tamtym czasie niektórzy drukarze prawdopodobnie nie zwracali większej uwagi na to, czy czcionka miała znak diakrytyczny, czy nie. w podstawowym tekście sP, który został wydrukowany krojem schwabacherskim, do oznaczania zarówno <i>, jak i <j> używano tylko jednej litery. podczas druku używano trzech różnych liter do oznaczania zarówno wielkich liter <i>, jak i <j> w tych częściach tekstu, które były zapisane kursywą antykwową. małej litery <j> sporadycznie używano w sP ii, s. 1–47. 2. Samogłoski długie nie były w żaden sposób odróżniane od krótkich w sP. <y> używano w następujący sposób: (1) do oznaczania <j>; (2) w dyftongach <ay>, <ey>, <uy>; (3) po spółgłoskach zdepalatalizowanych; (4) w skróconych końcówkach przypadka miejscownika. <u> służyło do oznaczania zarówno samogłoski krótkiej, jak i długiej. Geminatów do oznaczania samogłosek długich używano w sP ii tylko kilka razy. Sposób oznaczania [e] występującego po spółgłosce palatalizowanej jest różny: w sP i oznacza się je jako <e> lub <ie>, a w sP ii także jako <ia> (największe skupisko <ia> znajduje się w sP ii, s. 166–183). [ai] jest zazwyczaj oznaczane jako <iey> i <iay>, czasami także jako <ey> i <iei>. Oznaczanie spółgłosek dźwięcznych przed bezdźwięcznymi oraz bezdźwięcznych przed dźwięcznymi często się różni, jednak w pisowni najczęściej stosowano zasadę morfonologiczną. w sP ii spółgłoski są oznaczane zgodnie z zasadą fonologiczną częściej niż w sP i, zwłaszcza w zapisie imiesłowów czasu przeszłego. najbardziej niespójny sposób oznaczania [š] i [s] występuje wtedy, gdy poprzedzają one [č]. takie niespójności mogły być spowodowane niesystematycznym użyciem znaków diakrytycznych, a także pewnymi zmianami w wymowie w mowie mieszkańców Wilna. Oznaczanie przedrostków iž-, iš-, užis również jest niespójne w miejscach ich styku z innymi morfemami, zwłaszcza w przypadkach, gdy przedrostki te poprzedzają wykładnik zwrotności si. Przedrostki zapisywano na dwa różne sposoby – z <ž> (i-, iʒ-, i-, i, iz,- iź-, iż) oraz z <š> (isz-, iß-). Przedrostki z <š> nigdy nie występują przed spółgłoskami dźwięcznymi, podczas gdy przedrostki z <ž> są możliwe w każdej pozycji. Przyimek iš jest w sP zawsze oznaczany jako iž. jego pozycja jest tutaj neutralizowana. 62 Virginija VasiLiauskienė acta Linguistica Lithuanica LXIX the two consonants of foreign origin<f> and <h> are used in international words. <x> jest również używane w wyrazach litewskich do oznaczania grupy dwóch spółgłosek ks. litery <c>, <th>, <rh>, <ſs> i <ſſ> (w czasie teraźniejszym czasownika būti ) mogą być używane zgodnie z tradycjami łacińskimi. to, czy sąsiadujące wyrazy łączono ze sobą, czy zapisywano je osobno, zależało od kilku czynników: (1) prozodii; (2) wpływ innych języków; (3) ograniczeń technicznych druku i kształtu strony; (4) kompetencji językowych redaktorów i składaczy. W sP rozmiar odstępów między wyrazami znacznie się różni. Ne jest łączone z czasownikami częściej w sP ii niż w sP i. Nie istnieje jednak jasne wyjaśnienie, dlaczego ne jest częściej łączone z niektórymi czasownikami (takimi jak imiesłowy bierne), lecz w innych przypadkach jest oddzielane od pozostałych czasowników. Wielkich liter można używać w sposób podobny jak w łacinie i języku polskim. Oprócz tradycyjnego użycia wielkich liter we współczesnym języku litewskim używano ich także w odniesieniu do etnonimów, nurtów religijnych i podstawowych pojęć religijnych. Litery te były stosowane bardziej konsekwentnie w sP i. W sP ii znaleziono więcej błędów i więcej przeoczeń drukarskich podczas czytania odbitek korektorskich. Stylistyczne użycie wielkich liter wykazuje tendencję do zmienności. W niektórych przypadkach Sirvydas używał wielkich liter zaczerpniętych z cytowanych źródeł greckich lub łacińskich. Złożono 17 grudnia 2013 r. Virginija VasiLiauskienė Lietuvių kalbos institutas ul. Minties Rato 19-3, LT-50277 Kowno tel. e-mail: [email protected]