Klementina Vosylytė. „Palyginimų žodynas“

228 ac a Linguis ica Li huanica LXX VioLe a če nė Lie u ių kalbos ins i u as O ien ações de pesquisas acadêmicas: leksicog a ia, leksikologia. klemen ina Vosyly ė PaiginiM Zodynas Vilnius: Li u ians kalbos ins i u as, 2014, 619 p. isbn 978-609-411-110-5 2014 m. kazimie o būgos p êmio lau ea ė klemen ina Vosyly ė, qua o dos omos Kupiškėnų joodyno au o ė, esc i o a e edi o a do joodyno da língua Lie u ių, mui os a mių Dic ionynų edak o ė, šįsyk pa engė azeologijai ski ą leksikog a inį eikalą. es e palyginimų diccioná io ( oliau PŽ). P incipal azão, po causa da qual se decju ase elabo a PŽ no os dados, pois Li u ians language compa ações slo ynas ( oliau LkPŽ) saiu mažne há in a anos (Lie u ių kalbos palyginimų žodynas, sud. k. b. Vosyly ė. Vilnius: Mokslas, 1985). Não há mui os diccioná ios des inados à azeologia das línguas Li uãs. sem já aqui mencionado LkPŽ, a dy ini jono Paulausko Lie u ių kalbos azeologijos žodynas (1977) e Lie u ių kalbos azeologijos sis eminis žodynas (1995), F azeologijos žodynas (2001), joninos Lipskienės Vaizdingieji lie u ių kalbos posakiai (2008). k. Vosyly ė na á ea da azeologia ma cou b ilhan es bas an e cedo. 1973 m. ela apgynė dise ação Lyginamieji azeologizmai língua li a ians. Šia ema Vosyly ė ašė i Lie u ių kalbo y os klausimuose (daba Ac a Linguis ica Li huanica), MA abalhos, Kalbos kul ū oje e nou os publicações. humani á ias ciências dak a ė k. Vosyly ė sykį p asi a ė, que essejam Žodynui ma e ialą isso, o que não e a LkPŽ começada a cole a esc e endo Li u ians kalbos žodyną ( oliau LkŽ). Lyginamieji azeologizmai PŽ são ap esen ados segundo g ama icana dominan ę. de e mina , que pala a do compa adó io sen inha de e ia se conside ada p incipal, não é simples. al p essupos a pode aze com base em conc e os exemplos de diccioná ios ade inamos. Compa emos: LkPŽ PŽ APGAUTI • como ikui lãpė apgáu i wolkui conseguiu kap ilkui lapė apgau Kb. Pa yko yko como ilkui lapė apgau i 598 (al), TŽV598[Al], PP 403 [Al]. (p. 25) • como (kap) ikui lãpė ap gáu (i) não Panepa yko kap ikui lãpė apgáu kb. (i on.) como ilkui lapė apgau i (i on.) Ž V PP 403 (al). (p. 568) klemen ina Vosyly ė. Palyginimų žodynas 229 e issões e iews / LkPŽ PŽ IŠVIRIAU • como de pelen bùzą š i is i é • pada ai, kap de pelenų buzą pada ai, kap de iš i iei (i on.)! Lp. (p. 96) kap de pelen bùzą š i ė u ep iau u ep pelen bùzą š i iau (i on.) Lp. (p. 152) MURLA • como mù la (mu lgas) mu lėgas mu lėgas Vžns. Todos senho es esse nusi ijê nusi ijê como mu lėgai Užp. | C iança como mu la Lkm. be niokas como mu lėgas Dgl. (p. 167) como mu lgai zap. | be niokas como mu lgas dgl. C iança como mù la • como mu lgas (mù la) d ūd ū as como como mu lgas Vžns. Todos os senho es Lkm. (p. 270) PAKL • como an s ógo paklė pakelk • como an s ógo pakélk anam paanam pasakyk, como an s ogo pakelk sakyk, como an s ógo pakélk nelaiko sek enelaiko sek e o (paslap ies) Š s. (p. 188) o (paslap ies) Š s. (p. 306) PŽ a ian es, compa imaisiais jun ukais. Compa emos: complemen ado leksiniais componen es, es u u acionais e ki čiação LkPŽ PŽ ADAT • como sob e ãda as (p. 19) ada ų • como (kai, kap, keip, lyg) sob e (an, in) ãda ų (p. 1) GYVENSIS • i e e nina gy énsiąs gy ensiąs • lig (i , como) amžina (ám gy én um) (p. 122) LL • 1. como [ enas] lėlė (p. 145) lý • como (kai, kap, žių, (p. 83) ámžius, ši ą mẽ ų) gy énsiąs (gy énsįs, gy énsi, gy én ai, keip, lýgu) lėlė e nas] lėlė (llėlė, lėlė, lėli ė, lėluči [ ėlė] (p. 236) NUTEKINTAS • como nu ẽkido nu ecido • como (kai, kap, keip) nu (p. 180) ẽkin as (kai, kap, a um) pkas (p. 219) (puoka, pūklis, pūkiūkas) (p. 362) alguns dos quais são (nu ẽky a, nu ẽky as) (p. 293) PŪKAS • como pkas (pūka, puoka) pūkas • como a ian es de compa ação de ambien es, LkPŽ sepa a signi icados po b chni (|), PŽ são a ados como no os signi icados. Po exemplo: LkPŽ PŽ IŠNARSTYTAS • como изná s y as lus ( ik us) como изna s y as Skd. | 1. Vink lus ka išmegojau, ui como de-Pa ažia usi ka eik um da pjau i būná s y a Ms. y ą esna s y as T kn. | ele baikas abalha como esna s y as Lkš. (p. 94) como изná s y as изna s y as • como (kai) изná s y as Vink ( ik us) como изná s y as skd. | Pa ažia usi issimiegojau, ui como esna s y a Ms. y ą eik um da pjau i будуčio čio como kn. 3. ele baikas abalha como išná s y as Lkš. <...> (p. 146) 230 ac a VioLe a če nė Linguis ica Li huanica LXX LkPŽ PŽ KAMANTAI • como kamañ ai (ka kaman ai g ossos lūpos como kaman ai (kamañ as) s o lūpė me ga, lūpos como kaman ai DūnŽ. <> (p. 102103) Škn. | s o lūpė me ga, • como (kai, kap) kamañ ai mañ as) b) 2. g ossos lūpos como kamañ ai Škn. lūpos como kamañ ai dūnŽ 354. <...> (p. 166167) Compa a i os cons uções e ilius acinių sakinių mo ologicas e sin aksinės a mybės PŽ į bend inę lie u ių kalbą ne ansponuojamos, e one inės ansponuojamos só ne egulia ios. LkPŽ assim oi ei o nenuoc osamen e: LkPŽ PŽ APTEKINTAS • como ap ẽkin as e p isda ių p isda au, e man eiga, e ac es kap ap ky as ( ieky os (labai iebios) Lp. Pa šai a klys kap Lp. ca klys kap ap eky as an nuga os no s ži kles galąsk Vlk. (p. 29) sūap eky as • kap ap ẽky as e sū ių ap e iau, e man eiga, e ac es kapẽ kap ap eky i bios) Lp. Pa šai kap ap ẽky i Lp. ap ẽky as an nuga os no s ži kles galąsk Vlk. (p. 18) DRIEK • como shùniui d ekų eik au d iekų daqueles akinių como shunie d iekų (pakulų) Š s. (p. 62) • como šùnie d ekų eik au daqueles (i on.) akinių como šùnie d ekų (pakulų) (i on.) Š s. (p. 82) DURIA • como du è dù ia Veiza como du a (į emp ai, įsmeigęs akis) Š s. du è (p. 65) du a • como du è dù a Veiza como du e dù a (įsmeigęs akis, į emp ai žiū i) Š s. (p. 87) NUPEŠTAS • como nùpeš as Pa ažys ų pėdo d ū galys) u a se liggus como npeš as peš as DūnŽ. (p. 178) dūnŽ 241. (p. 291) (janūpeš as • como npeš as Pa ažys (ja ų nūpėdo d ū galys) u a se liggus como OKAŽ • 20. i ožká, que úodegą láu žia ožka • i ožká, que uodegà láužoma Lama i ožka, ka que uodega laužena PP39. (p. 182183) que uodega queb aoma PP 39. (p. lýgu pa a as (s a inės o os ka is) Gg . (p. 205) pá a as (s a inės o os Lapė nu e a começou k iok i ( ėk i) i ožpė nu e a começou k iok i ( ėk i) 298300) PERVARAS • lýgu pé a as al oas lygu pa a as • lýgu pá a as al oas ka is) gg . (p. 317) su umpėjusios o mas PŽ neilginamos, sendo caso a caso suas complemen adas ilius acinių sakinių lauž iniuose skliaus uos. Po exemplo: LkPŽ PŽ BALOJE • como bãloje i iu como baloj (sunkiai, p as ai) K P[M c]. (p. 39) baloj • como bãloj i iu como baloj (p as ai, di icilmen e) k P (M c). (p. 39) GANYTI • como ikui ã ys ganý i lhe gany mal i como ilkui a ys gany i (neganos pe mi i ) Pc. (p. 74) pe mi i ) Pc. (p. 107) • como ikui ã ys ganý lhe aguoaguonos mal como ikui ã ys ganý (negalima lima klemen ina Vosyly ė. Palyginimų žodynas 231 e issões e iews / LkPŽ PŽ KUMELLUPIS • como kuméllupis pa klúonėje chepa como kumellupis pa paklúonė[je] nė[je] (i on.) G šl. (p. 138) kumellupis • como kuméllupis pa klúo kluonė chepa como kuméllupis (i on.) g šl. (p. 224) MUILAS • 3. como cùniui mulas za iko ( iko, p i iko) quando shun[iui] muilas J k122. (p. 166) muilas • quando shùn mulas za iko ( iko, (i on.) p i iko) quando shùn[iui] mulas (i on.) j k 122. (p. 268269) PŽ sma kamen e cambi o azeologinių sinonimų pa eikimas. Compa emos: LkPŽ PŽ DRBTAS • como (lyg) de mólio (mó d ėb as • (nùd ėb as) a) neg ažus o am bons como como de molio nud ėb a Slm. pa a o ou Vidman as Šešia ilkiui odês igual de molio nud ėb as Vaižg. c) ca kliai excelen es (ge i, g ažūs) como molio nud ėb i Š s. o ca kles e am bons como de molio d ėb i ao in és nenus o ėjo Dkk. | o am ca kliai, s ačiai sakan , como molio nud ėb i š. (p. 62) nud ėb as • como (keip, lyg) [iš] mólio como de mólio d b as o ca kliai lio) d b as de molio d êb ao in és nežmogus: nosis dkk. (p. 82) b) g ande, g osso, go dinus nùd ėb as 1. neg ažus žmogus: nosis keip iz mólio nud ėb à slm. 2. g ande, g osso, go dinus Vidman as Šešia ilkiui odês igual de molio nud ėb as Vaižg. 3. ca kliai excel como molio nud ėb Š s. | o am ca kliai, s ačiai sakan , como molio nud ėb i š. (p. 286) MIRUS • 1. como (lýgiai) mó inai (mó mi us • como mó inai m us Ve kia como mó inai m us (g audžiai) gn. ėkia como ma inai mo us Kl n. Zaunija ( e kia) como pai mo us Skd . o que já aqui pi iinies ligia močiai numi us?! T gn. (p. 164) mó inai m us kl n. čiai, ui) m us (num us) Ve kia como ma inai mi us (g audžiai) T gn. iecia como como ui ( uo) m us 1. Zaunija ( e kia) como ui m us skd . <...> (p. 266) numi us • lýgiai móčiai num us kogi já aqui gailinies lýgiai móčiai num us? ! gn. (p. 290) MIŠKE • como ( a um) miškè (po mš mišką • como miške (ga siai), nema o, como (kai; sln) Jnš. que assim g a oji a um bosque sendoando?! Ldk. Šūkauja como po lo es al K i. (p. 165) miške • como miškè como (kai) po mšką Šūkauja ką) Šūkauja po m k išką. (p. 266) que as pessoas do mem Šūkauja como miškè, não ê que as pessoas do mem jnš. (p. 266) PABUDO • como de miẽgo pabùdo (p a pabudo • como de miẽgo como de como de sono pabudo, c ianças a si okėjo) Te a. akelas a shli o Zem. (p. p aduiugo, a é akeles a š i o Zem. (p. 184185) p abudo • como de miẽgo p abùdo pabùdo paias bùdo) ago a nuogą eisybę iu, p adžiugo, a é sono p abudo (a sipeikėjo, 301) pai como de sono acudo, ilhos ago a nuogą jus iça iué, como de sono p abudo (a si okėjo) Zem. (p. 352) 232 ac a VioLe a če nė Linguis ica Li huanica LXX PŽ paki o compa igá eis posou de com deminu y ais ak uo ė. LkPŽ oi a ada nenuoseklamen e, neme ai deminu y como lexicinis componen e oi ne odomas. Po exemplo: LkPŽ PŽ AUKŠLYS • como aukšlỹs ago a sijonas sijonas es eu as como aukšlelis Š s. aukšlelis • como aukšlẽlis ago a (p. 34) es eu como aukšlẽlis Š s. (p. 29) LIEPA • 3. como jýdin i lepa bonji bonji como žydin i liepelė K P[M c]. como liepelė • como jýdin i liepẽlė (p. 147) žydin i liepelė k P (M c). (p. 239) × ×ŽAKAS • 1. como pùpų žãkas eu pequenoas aikelis como pupų žakelis (maišelis), py o o os p i aišy as, a ožkų TD Vii146 [Kin]. (p. 334) pequenoas מakelis • como pùpų žakẽlis eu (maišelis), py aikelis como pupų žakelis apk am y as os p i aišy as, a ožkų apk am y as d Vii (kin) 146 (p. 590) Compa a i o azeologismo signi icação PŽ escla ecida só naqueles casos, quando ela nãoaaiškėja de ilius acinių sakinių, po exemplo: E , u kalbi kap balzga nė (daug, niekus) Pl . (ž . balzga ynė (p. 40)); Bėga como bėgūnlis (mui o apidamen e) Pnd. (ž . bėgūnėlis (p. 44)); K in a umo aika como dilgynė ši dį pe elka (skaudu) š. (ž . dilgynė (p. 80)); Eu a ielkos p eciso kap gagjiui (mui o pouco g ei apgi s a) aps. (ž . gaidžiui (p. 104)); Eina kap g ãmas (nea sa giai) n, Lp, Lš. (ž . g amas (p. 124)). po ém o lexicoma a explica são gausu. Em uma ocasião explicicada a pala a p incipal do compa a ó io, po exemplo: Ko u aqui s ypsai como bùsilas (gand as)?! ds. (ž . ×busilas (p. 62)); Pan suzmekus kai cãplius (que as molis) ds. (ž . caplius (p. 64)); Susi aukęs kap čémpė (megz a šliu ė) k sn. (ž . čempė (p. 66)); Basą paleis como čiučių (šunelį) š. (ž . čiučius (p. 69)); e u šokai com ližu iu kai čžikas ( oks paukš is) de pãs e blio (palėpės) P ng. (ž . čižikas (p. 69)); Já aqui eu me ga i neg aži ap esen a: p óp ia aukš a, šikinė laiba, pečiai sus a y a kai s ulg (koks laibas s o u galu daik as) P ng. (ž . s ulgė (p. 422)). P i eikus ilius aciniuose sakiniuose explica-se da p incipal compa ação pala a d auge e de odo compa ação signi icado. Po exemplo: Pada ė como čikas (kiaulė, pa šas, . y. neg ažiai) sn . (ž . čiūkas (p. 69)); Bu na como juška (k osniakaiš is, i. e. didelė, pla i) LPP ii 536 (g až.) (ž . ×juška (p. 161)); Bul ienas como lūžà (susik aigliojęs medžių, ja ų ankumynas, . i. dideli), como eiks e kas ds. (ž . lūža (p. 243)). klemen ina Vosyly ė. Palyginimų žodynas 233 ecenzijos / e iews Links ama aiškin i (no s aip da oma nenuosekliai) i ečiau a ojamus ilius a- cinių sakinių pala as. Po exemplo: Šmūžina (slenka) como meškà p i c ulio ( ie e sio) kiaũšių b s. (ž . meška (p. 261)); i d alakuo[ja] (eina sh y uodamas mãos) como d elẽkis (ple ėsa) g g. (ž . d elekis (p. 91)); Boboms só amalia (plepė i), línguau ia como pančẽkos (kojinės, . y. longa) dūnŽ 25. (ž . ×pančeka (p. 311)) e . . Paaixhini a compa ação ou o seu ambien e pala a não é ão simples. Nes a abela mos am-se á ios ipos de explicação em diccioná ios compa a i os: LkPŽ PŽ IŠROŽTAS • como изd óž as isso elyčia: ie ai (šlaunys) kai издрожти (g ažūs) J b. (p. 92) издрожти • como (kai) издрож isso elyčia: ie ai (šlaunys) kai izd ož (ploni) j b. <...> (p. 144) KEPAMAS • como (lyg) kẽpamas a) ko kepamas • como (kap, lyg) kẽpamas aqui angaisi, (p. 115) k aipaisi) kap kepamà?! alk. <...> (p. 188) PARPELIS • como pa pelis (šližikas) Ds. (p. 193) shil as kai pá pelis (kukulis) ds. (p. 315) ou o não a saisi ( a aisi) kap kepama! Alk. <...> 1. o aqui a saisi (nenus ygs i, pá pelis ale u, ka ipa pelis • kai pá pelis ale u, ka inėl, nėl, shil as kai só explicação, mas e pon o de is a, que pala a ou compa ação p ecisa se explicada, cujo não. Aqui g upelha de compa ações, cujos signi ica i os, ilus ação pala as e pan. LkPŽ oi neceškin i. Po exemplo: LkPŽ PŽ GAURYS • como gau ỹs Plepa ele semp e kap koks gau ys V b. (p. 75) kap semp e 2 gau ys • kap gau ỹs Plepa ele koks gau ỹs (nieka auškis) V b. (p. 108) ×GAURONAS • como gau õnas ko ėki kap gau onas?! Al. (p. 75) gau õnas ×gau onas • kap gau õnas ko ėki kap (k anklys)?! al. (p. 108) KARV • 5. como (lyg) [ elnga] ká ė ka ė (ledù, pe lẽdą) ) P i izikausiu ká ė elinga ka ė an ledo Pls. (p. 106) ln ga • como (kai, kap, lyg) [ elnga] an lẽdo an( ) lẽdo 6. P ikausiu kapi iz ekap ká ė an lẽdo (maža il ies laimė i) Pls. (p. 172175) KKŠTAS • 1. como kkš as (kkš is, kiókš as) <...> ana pad iki como . y. neįdužėjusi, kliena J. (p. 114) kėkš as • como (kai, como e, kap) kkš kiokš as, esse (kkš is, kiókš as, pad iki kaip kiõkš as, . y. neindužėjusi, kiõkš as) 4. ana kliena (liekna) J. (p. 186) LYDIMAS • como lýdimas sugulę kap kap dimas Š nč. <...> (p. 147) lydamas lylydimas • kai (kap) lydmas sugulę (skynime compos os изki s ų medžių шако) Š nč. <...> (p. 239) 234 ac a VioLe a če nė Linguis ica Li huanica LXX LkPŽ PŽ LIUNGET • como sob e liungẽ ų kai sedi kai sob e liunge ų, i bi e i bi (p. 148) nenuliunge ų • kai an liungẽ ų nenusėdi T . an liungẽ ų (an lingias) i bi e i bi . (p. 241) Vyko e a i kš inis p ocesas compa ação ou ilus ação usadas a mybės signi icâncias PŽ decidis a nãoeksplikuo i. se isso é bom, p esumi elmen e, julga á os lei o es do Dodyno, po exemplo: LkPŽ PŽ IŠDTAI • como idd ai de aqui odo mūso ida e como išdė ai (cla škiai, bem ida) Už . (p. 92) coloc ai • como idd ai de aqui oda mūso e como idd ai za . (p. 144) IŠDYKLIS • como isdỹkėlis s ečiuosè eje ia-se como isdykėlis con idícios (nemandagiai) giai) K P[A ]. (p. 92) k P isdykėlis • como isdỹkėlis s ečiuosè (nemandagiasi como isdykėlis con idícios (a ). (p. 144) KEPSTAS • como keps as kepės ojas como (kojos e mãos kiba uoja) como Ds. (p. 116) kepės as • como keps as kepės ojas kepės as keps as ds. (p. 188) ×KYLA • 1. como kýla an es le ų Zi zia como como sobe an es lie ų (daug, (p.123) ×kyla • como kylà an es le ų Zi zia įky iai) Ukm. kylà an es le ų ukm. (p. 199) KIPŠAS • 1. como kpšas a) Ponais edasi, niki (ne u ingi) como kipšai LzP. (p. 123) kipšas • como kpšas 1. Ponais edasi, o o nuqui como kipšai LzP. (p. 199200) MAIVA • como mái a ko aqui mai ojys mai a • (mai aisi) como qual mai a! V.kš (p. 152) como mái a ko aqui mai ojys como qual mái a?! V.kš (p. 246) NEMUNS • como nemùnės púode Plenemunės • kap puode (daug, niekus) Ml. kap nemunės (p. 172) nẽmunės púode Plepa pa kap nemunės puode Ml. (p. 280) OŽYS • 21. como ožỹs pas gy ãčių Įsi angė angė como ožys pas gy ačių G k. (p. 181182) Žodyno ilius aciniai sakiniai pe lų pe las. Po exemplo: Ta já obeliukė kai Įsiožys • como ožỹs pas gy ãčių (não no luga ) como ožỹs pas gy ãčių g k. (p. 296298) á ške apk ės à (pilna žiedų) kz Ž ii 465. (ž . apk ės as (p. 15)); Žydė[jo], kap penu sul as ( odo bal as) á o e e a g ažuma d skŽ 190. (ž . sulė as (p. 428)); Gaulė a moniką ai ė como šil ą ilną š. (ž . ilną (p. 569)); Pakaušyje mėnesėlis š iečia, a apyausiai b an i como še kšnas š. (ž . še kšnas (p. 443)); A kliukai iebūs, neilius iados compa ações apenas um ou o, po exemplo: iššóko como apúokas de kanãpių (ž . iššoko (p. 149)); kai apsk i i kaip sly ai, gal as iškėlę, pilnu žingsniu akėčiose eina Žem. (ž . sly a (p. 407)); klemen ina Vosyly ė. Palyginimų žodynas 235 e is as e iews / Vyšnios kai abala uodos sk . (ž . abalas (p. 518)); Nė sob e iedu slys a, nė kalbo[je] klys a ala, como skalb è skaba bd . (ž . skalba (p. 398)); Da como [daina] paka kysiu kap iš à dian e gãlą s j. (ž . iš a (p. 577)); Ka užeina sob e seilês o que, é ais melodias expypna, que só ou is um, ai como de mieliáusio óž agio (puikiai)! Škn. (ž . ož agio (p. 300)); An e io men e, e a, ben šoka: mengos ai kai eps ės gn. (ž . e ps ė (p. 552)); Assim ag ada elmen e begulinčiu anuodu como česnako skil ys (susiglaudę) J. (ž . skil ys (p. 402)); e in e no já, pa ece-se, como o is p i inkus, al ko j. ais . (ž . o is (p. 584)); Amžius os oá su aukšlėjo, como acê com as suak bloodP (nmn). (ž . suakėjo (p. 424)); Būk lexks us como ka ino uodega, nesigailėk poniai di e enei em manu ę pukš el i e ainda des e do, co suas nublankusi ši dužė okš a kilsi como an mielių a. g ic. (ž . uodega (p. 505)); As pala as dos esc a o es a boca dos nossos co ações como g inhões da pa ede Te a. (ž . ži niai (p. 608)) e . . ydõs pàim as (ž . paim as (p. 305)); como com o a gù em ándenį plãka (ž . plaka (p. 347)); kai skùzbedalis po ẽke ę (ž . skuzbezdalis (p. 406)); como paũkščių sulasý i (ž . sulasy i (p. 428)). no si gos a ia pasidjeug i san ū ia, sabo inga li oga exaes da, dailininko oko gelažio abalho. Ve dyno acimaelis išny a i de ūko. e al ez skendi ūke. Pê pa e da le a ememna colonas liemenį, oji colona c ia associações com a pala a p incipal, segundo o qual ikiuojam compa ações. Lygink, g e ink e no amen e ligink os niuansuados le as P e Z co es e a spal ius. como e cone inamus coisas, i ic us. Į eik a 2014 m. junho 11 d. VioLe a če nė Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia [email p o ec ed]