„Baltu valodu atlants. Prospekts = Baltų kalbų atlasas. Prospektas = Atlas of the Baltic languages. A prospect“

187recenzijos / recenzje christiane schiLLer humboldt-universität zu berlin Naukowe kierunki badań: leksykografia prusko-litewska, onomastyka, bałtycko-niemieckie relacje językowe, literackie i kulturowe. AtLas języków bałtyckich. ProsPekt = atLas języków bałtyckich. ProsPekt = atLas języków bałtyckich. Ryga: Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2009, 183 s. a ProsPect redaktorki i autorki wstępu: danguolė Mikulėnienė, anna stafecka; autorki komentarzy do map: ilga jansone, anna stafecka, rima bacevičiūtė, asta Leskauskaitė; Wersję komputerową map opracował edmundas trumpa. isbn 978-9984-742-49-6: 187recenzijos / recenzje Naukowe kierunki badań: leksykografia prusko-litewska, onomastyka, bałtycko-niemieckie relacje językowe, literackie i kulturowe. Omawiany tutaj prospekt atlasu języków bałtyckich jest, jak już wskazuje wielojęzyczny tytuł, wspólnym dziełem łotewsko-litewskim. Odpowiadają za niego Anna Stafecka z Instytutu Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotwy w Rydze oraz Danguolė Mikulėnienė z Instytutu Języka Litewskiego w Wilnie. Jest to tom próbny, który ma ukazać konieczność realizacji takiego wspólnego projektu oraz przedstawić możliwości jego realizacji pod względem treściowym i kartograficznym. Wobec tego, że dialekty i gwary litewskie i łotewskie są wskutek wpływu języków standardowych coraz bardziej niwelowane, zamiarem wydawców jest udokumentowanie leksyki dialektów i przedstawienie jej rozmieszczenia w formie kartograficznej. 188 acta Linguistica Lithuanica LXX Podstawa danych atlasu opiera się na litewskich i christiane schiLLer łotewskich atlasach językowych: Lietuvių kalbos atlasas (bd. 1: Leksika. Vilnius, 1977) (Lka), Latviešu valodas dialektu atlants (Leksika. rīga, 1999) (LVda), a także na materiale danych zgromadzonym przez Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotwy w Rydze i Instytut Języka Litewskiego w Wilnie na potrzeby Atlas Linguarum Europae (aLe). Podstawę tych danych stanowią badania prowadzone od lat 60. XX wieku. W tym sensie przedstawione mapy językowe odzwierciedlają sytuację dialektalną drugiej połowy XX wieku. Konsekwentnie trójjęzyczne wydanie (łotewskie, litewskie, angielskie) daje pogłębione wprowadzenie w problematykę. rozpoczyna się od przeglądowej prezentacji Żywe i martwe języki bałtyckie (s. 15–29), która najpierw przedstawia podział języków bałtyckich, a następnie szczegółowo omawia zwłaszcza wymarłe języki bałtyckie: kuroński, zemgalski, selonijski, staropruski, jaćwieski i szalawski. żywe języki litewski, łotewski i łatgalski są w tym miejscu omówione stosunkowo krótko. następnie przedstawiono opis i klasyfikację dialektów łotewskich (s. 25–29) i litewskich (s. 30–34), a także przegląd rozwoju badań geolingwistycznych dotyczących języka łotewskiego (s. 35–39) oraz litewskiego (s. 40–44). wprowadzenie kończy się opisem zasad opracowania map i komentarzy (s. 45–49) oraz przedstawieniem zasad transkrypcji fonetycznej dialektów łotewskich (s. 50– 53) i litewskich (s. 54–57). obszerną część zajmuje dział komentarzy (s. 61–134). w komentarzach przedstawiono etyma istotne dla danego pola wyrazowego wraz z ich odpowiednikami w poszczególnych językach, opisano ich zasięg, podano ich etymologię oraz zaprezentowano materiał porównawczy z innych języków indoeuropejskich, zaczerpnięty głównie z długo uznawanych za podstawowe słowników etymologicznych, tj. z Litauisches Etymologisches Wörterbuch Ernsta Fraenkla, Heidelberg 1955–1965, a także z Latviešu etimoloģijas vārdnīca, Rīga 1992. przedstawienie uzupełniają poświadczenia z historycznych dzieł leksykograficznych oraz z dialektów. niekiedy, np. w komentarzu do hasła „bocian” omówiono mitologiczne znaczenie tego pojęcia. Od s. 135 następuje część kartograficzna. Poprzedzają ją mapy przeglądowe dialektów łotewskich (s. 137) i litewskich (s. 139), na których zaznaczono punkty zbierania danych. Mapy wykonano jako kolorowe mapy punktowych symboli i powierzchniowe albo jako połączenie obu typów, w zależności od przedstawianych relacji. Na mapach punktowych symboli zaznaczono każdorazowo centralne punkty zbierania danych; w przypadku map powierzchniowych są one możliwe do zidentyfikowania na podstawie dołączonych folii z siatkami punktów zbierania danychDla prospektu wybrano 12 koncepcji językowych, za pomocą których zamierzano objąć możliwie szerokie spektrum semantyczne. Są to: NIEBO (łot. mākonis, lit. debesis), (DRZEWNY) WIERZCHOŁEK (łot. (koka) galotne, lit. (medžio) viršūnė), JAŁOWIEC (łot. paeglis/kadiķis, lit. kadagys), ROPUCHA (łot. krupis, lit. rupūžė), GOŁĄB (łot. balodis, lit. karvelis), SKOWRONEK (łot. cirulis, lit. vieversys), BOCIAN (łot. stārķis, lit. gandras), BRUKIEW (łot. kālis, lit. griežtis), PSZENICA OZIMA (łot. (ziemas) kvieši, lit. (žieminiai) kviečiai), SKRZYNIA NA Baltu valodu atlants. Prospekts = Baltų kalbų atlasas. Prospektas = Atlas of the Baltic languages. A prospect 189recenzijos / reviews te, które można nakładać na poszczególne mapy, aby je odczytywać. mapy dotyczące hiMMeL i storch zostały opracowane wyłącznie jako mapy punktowe. fakt ten wynika z tego, że dane stanowiące podstawę obu map zebrano przede wszystkim w związku z Atlas Linguarum Europae (aLe), dla którego przyjęto rzadszą sieć punktów badawczych, wskutek czego izoglos nie można precyzyjnie wyznaczyć. oprócz nieuwzględnionych już na mapach dialektologicznych obu krajów i oznaczonych na biało terytoriów większych miast (dla Łotwy są to Ryga i Dyneburg, dla Litwy Wilno, Kowno, Kłajpeda, Szawle i Poniewież), na mapach nie oznaczono — ze względu na większość ludności posługującej się innymi językami — całego obszaru na zachód od Wilna, a także obszarów na południe od Dyneburga oraz w południowo-zachodniej i zachodniej Łatgalii. natomiast w tradycji litewskiej dialektologii litewskie obszary językowe i wyspy językowe poza Litwą uwzględniano w prezentacji. w załączniku zamieszczono wreszcie przegląd punktów zbierania danych dla atlasu języka łotewskiego (LVda) (s. 167–169) i atlasu języka litewskiego (Lka) (s. 170–177), wykaz literatury (s. 177–182) oraz wykaz skrótów (s. 183). ZBOŻE (łot. apcirknis, lit. aruodas), STOG SIANA (łot. stirpa, lit. stirta), KOWAL (łot. kalējs, lit. kalvis). do każdej mapy przyporządkowano odpowiedniki w standardowym języku oraz fotografię przedstawiającą koncept językowy ukazany na mapie. wybór ten dokumentuje nie tylko semantyczną rozpiętość konceptów językowych, lecz także różnorodność i złożoność przedstawianych zjawisk, którym należy sprostać poprzez dostosowanie możliwości prezentacji. prospekt przedstawia zatem mapę dotyczącą WinterWeiZen jako mapę powierzchniową, która do ukazania rozmieszczenia obu etymonów na litewskim i łotewskim obszarze językowym wykorzystuje dwa kolory, przy czym łot. pūri/pūŗi, lit. pūrai dla dialektów łotewskich używanych w Kurlandii oraz na kilku wyspach w Liwlandii i Łatgalii, a także dla obszarów dialektów zachodnioi półżmudzkich w Litwa, łot. (ziemas) kvieši, lit. (žieminiai) kviečiai dla pozostałego łotewskiego i litewskiego obszaru językowego obowiązuje. podobnie niewielką złożoność 190 acta Linguistica Lithuanica LXX gołąb, która w celu przedstawienia rozmieszczenia christiane schiLLer obu etymonów (łot. baluodis/lit. balandis dla całego łotewskiego obszaru językowego i dialektów żmudzkich na Litwie, lit. karvelis dla obszaru językowego auksztaickiego na Litwie) również została opracowana jako dwukolorowa mapa powierzchniowa, przy czym dodatkowo zastosowano szrafowanie dla obszaru mieszanego lit. karvelis/balandis wzdłuż granicy obszaru językowego auksztaickiego i żmudzkiego. Na drugim końcu skali złożoności należy umieścić mapę dotyczącą heuschober, wykonaną jako połączona mapa powierzchniowa i mapa symboli punktowych, na której zastosowano powierzchnie w ośmiu kolorach i odcieniach kolorów oraz 18 symboli punktowych. Mapy powierzchniowe, względnie mapy łączące je z przedstawieniem za pomocą symboli punktowych, ukazują w atlasach językowych najbardziej wyraziste przedstawienie graficzne. W związku z tym pożądane byłoby uzupełnienie map, które dotychczas opracowywano wyłącznie w formie przedstawienia za pomocą symboli punktowych na podstawie danych z Atlas Linguarum Europae (aLe), o informacje z brakujących punktów pomiarowych, tak aby w przyszłości możliwe było również opracowanie map dotyczących tych koncepcji językowych jako map powierzchniowych lub połączonych map powierzchniowych. Jeśli przyjrzeć się pierwszym wynikom współpracy łotewskich i litewskich dialektologów zaprezentowanym w prospekcie, szybko dochodzi się do wniosku, że taki wspólny projekt był już dawno konieczny. Wprawdzie leżące u podstaw projektu jednojęzyczne atlasy językowe Lka i LVda są do dziś ważnymi, bezcennymi pomocami dla dialektologów i językoznawców, jednak dopiero przedstawienie litewskiego i łotewskiego materiału językowego na jednej mapie, ukazującej transgraniczne izoglosy dla poszczególnych etymonów, umożliwia wizualizację pokrewieństwa językowego. Ponadto ten sposób przedstawienia pozwala uchwycić również skutki kontaktu językowego, jak na przykład na mapie dotyczącej schMied, która dokumentuje rozprzestrzenianie się słowiańskiego zapożyczenia, lit. kavõlius/kavõlis < poln. kowal, weißruss. каваль na pierwotnym, transgranicznym obszarze występowania dla kalvis. Dzięki konsekwentnemu opracowaniu w trzech językach atlas staje się dostępny dla szerokiego kręgu użytkowników. Rodzaj przedstawienia graficznego, podobnie jak w dotychczasowych atlasach językowych Lka i LVda, nie ogranicza go wyłącznie do językoznawców, lecz umożliwia także nauczycielom i uczniom, jak również innym językowym laikom, czerpanie z niego znacznych korzyści. Niniejszy tom jest nie tylko użyteczną, lecz także pod względem typograficznym niezwykle atrakcyjną książką, za której opracowanie, zgodnie z wypróbowaną tradycją litewskiej sztuki książki, odpowiada litewski artysta książki Alfonsas Žvilius. wykazuje mapa dotycząca Planuje się projekt bałtyckiego atlasu językowego, który według wydawców ma objąć 500 konceptów językowych. Obiecuje on, obok w porównaniu z dotych- Baltu valodu atlants. Prospekts = Baltų kalbų atlasas. Prospektas = Atlas of the Baltic languages. A prospect 191recenzijos / reviews Dzięki przyjaźniejszej użytkownikowi prezentacji danych językowych, w porównaniu z referencyjnymi dziełami obu języków, Lka i LVda, pojawiły się liczne nowe spostrzeżenia dotyczące historii języków bałtyckich. Pozostaje życzyć sobie, aby ten ambitny projekt mógł być kontynuowany i aby po niniejszym prospekcie ukazało się jeszcze wiele tomów. Przyjęto 21 maja 2014 r. christiane schiLLer Humboldt-Universität zu Berlin Instytut Języka Niemieckiego i Językoznawstwa Unter den Linden 6, D-10099 Berlin, Niemcy [email protected]